اتاپ ايتقاندا, كونستيتۋتسيادا قازاقستاندا جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك باسقارۋ مەن ءوزىن-ءوزى باسقارۋ تانىلاتىنى جانە وعان كەپىلدىك بەرىلەتىنى ناقتى كورسەتىلگەن. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ وڭىرلىك ەكونوميكا مەن بيۋدجەت ساياساتىنا بىرنەشە رەت نازار اۋداردى, ويتكەنى ءدال وسى سالادا بۇگىندە جيناقتالعان جۇيەلىك تەڭگەرىمسىزدىكتەر بارىنشا ايقىن كورىنەدى. قازىرگى كەزدە جيناقتالعان جۇيەلىك پروبلەمالار ايقىن كورىنەتىن ايماقتىق ەكونوميكا جانە بيۋدجەتتىك ساياسات تۋرالى اڭگىمە ەرەكشە وزەكتى بولىپ وتىر.
سوڭعى جىلدارى نەگىزگى نازار ماكروەكونوميكالىق كورسەتكىشتەرگە اۋدارىلىپ كەلدى. الايدا, جالپىۇلتتىق ادەمى ستاتيستيكالىق كورسەتكىشتەردىڭ تاساسىندا وڭىرلەردەگى ناقتى جاعداي نازاردان تىس قالدى. ەلىمىزدە بۇگىندە وڭىرلىك ەكونوميكالىق ساياساتتىڭ تولىققاندى مەكتەبى قالىپتاسپاعانىن ايتۋعا بولادى.
قارجى رەسۋرستارىنىڭ باسىم بولىگى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتە شوعىرلانعان. سونىڭ سالدارىنان وبلىس اكىمدەرى ءوز وڭىرلەرىنە ترانسفەرتتەر الۋ ءۇشىن ەلورداعا ءجيى كەلىپ, قارجى سۇراۋعا ءماجبۇر. مۇنداي مودەل دامۋدى ىنتالاندىرۋدىڭ ورنىنا تاۋەلدىلىكتى قالىپتاستىرادى. قازىر رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ دونورلارى نەبارى ءۇش ءوڭىر عانا – استانا, الماتى جانە اتىراۋ وبلىسى. قالعان وڭىرلەر دوتاتسيالىق كۇيىندە قالىپ وتىر. تابىستىڭ مۇنداي شوعىرلانۋى ۋاقىت وتە كەلە كۇشەيە تۇسەتىن تەڭگەرىمسىزدىككە الىپ كەلەدى.
بۇل ماسەلە وبلىستار دەڭگەيىندە دە قايتالانادى. وڭىرلەردىڭ ىشىندە وبلىستىق ماڭىزى بار قالالار دونورعا اينالسا, اۋدان ورتالىقتارىنىڭ باسىم بولىگى دوتاتسيالىق كۇيىندە قالادى. وسىلايشا ورتالىققا تاۋەلدىلىك مودەلى وڭىرلىك دەڭگەيدە دە قايتالانادى. مۇنداي جاعدايدا اكىمدەر كەيدە ءوز ءوڭىرىنىڭ ەكونوميكالىق بازاسىن دامىتۋعا قاراعاندا, ۇكىمەتپەن جاقسى قارىم-قاتىناستى ساقتاۋعا كوبىرەك مۇددەلى بولادى. ورتالىقپەن بايلانىسى مىقتى بولعان سايىن قارجى دا كوبىرەك بولىنەدى. ناتيجەسىندە ەكونوميكالىق باسەكەلەستىك اكىمشىلىك رەسۋرسپەن الماستىرىلادى.
بۇگىندە كوپتەگەن وڭىرلەردە باسقارۋدىڭ قوسارلانعان جۇيەسى قالىپتاسقان. ءبىر جاعىنان, وبلىس اكىمدىگى قۇرىلىمىنا كىرەتىن باسقارمالار جۇمىس ىستەيدى. ەكىنشى جاعىنان, رەسپۋبليكالىق كوميتەتتەر مەن مينيسترلىكتەرگە تىكەلەي باعىناتىن اۋماقتىق بولىمشەلەر بار. فورمالدى تۇرعىدان ولاردىڭ مارتەبەسى ءارتۇرلى بولعانىمەن, ءىس جۇزىندە ولار ءبىر سالادا – ەكولوگيا, جەر قاتىناستارى, اۋىل شارۋاشىلىعى جانە وزگە دە باعىتتاردا قاتار قىزمەت اتقارادى. ناتيجەسىندە باسقارۋدىڭ پاراللەل ۆەرتيكالى قالىپتاسادى. ءبىر قۇرىلىم مەملەكەتتىك ساياساتتى ىسكە اسىرۋمەن اينالىسسا, ەكىنشىسى باقىلاۋ جانە رەتتەۋ فۋنكتسيالارىن ورىندايدى.
الايدا, تاجىريبەدە بۇل قۇرىلىمداردىڭ وكىلەتتىكتەرى ءجيى قيىلىسىپ جاتادى. سونىڭ سالدارىنان كەلىسۋ راسىمدەرى كوبەيىپ, قايتالاناتىن تەكسەرۋلەر بولادى, ال جاۋاپكەرشىلىك ايقىن بولماي قالادى. ناتيجەسىندە ناقتى ناتيجەگە كىم جاۋاپ بەرەتىنى تۇسىنىكسىز كۇيدە قالادى: وبلىس اكىمدىگى مە, الدە رەسپۋبليكالىق ۆەدومستۆو ما. مۇنداي مودەل جەرگىلىكتى دەڭگەيدەگى باسقارۋ تيىمدىلىگىن تومەندەتەدى. ويتكەنى وڭىرلىك بيلىك كەي جاعدايدا تولىق وكىلەتتىككە يە بولماسا دا, تۇرعىندار بارلىق سۇراقتار مەن شاعىمداردى ەڭ الدىمەن سولارعا باعىتتايدى. مۇنى قاراپايىم مىسالدان دا كورۋگە بولادى. الىس اۋىلداعى مەكتەپتە قانداي دا ءبىر توتەنشە جاعداي بولسا, قوعام بىردەن «مينيستر قايدا قاراپ وتىر؟» دەگەن سۇراق قويادى. ال, مينيستر ول اۋىلدىڭ قاي جەردە ورنالاسقانىن دا بىلمەۋى مۇمكىن. جەرگىلىكتى جەردە جاۋاپتى ادامداردان سۇراۋدىڭ ورنىنا نازار ورتالىققا اۋىسادى. ناتيجەسىندە اكىمدەردىڭ ءرولى ەكىنشى ورىنعا ىعىستىرىلادى. مۇنداي جۇيە ىڭعايلى – جاۋاپكەرشىلىكتى بولىسۋگە نەمەسە بىرەۋگە جۇكتەۋگە بولادى. بىراق ءتيىمدى باسقارۋ ءۇشىن بۇل قاۋىپتى. ويتكەنى, فۋنكتسيالار بولىنگەن سايىن جاۋاپكەرشىلىك تە ب ۇلىڭعىرلانا تۇسەدى: ورتالىق باقىلاپ وتىرادى, وبلىس ىسكە اسىرادى, ال تۇپكى ناتيجە ناقتى ەشكىمگە تيەسىلى بولماي قالادى. ورتالىق پەن وڭىرلەر اراسىنداعى وكىلەتتىكتەردى – ەكونوميكالىق جانە ساياسي تۇرعىدان – ناقتى ءبولۋ وبلىس باسشىلارىنىڭ جەكە جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتەدى. رەتتەۋ, باقىلاۋ جانە باعدارلامالاردى ىسكە اسىرۋ ءبىر باسقارۋ جۇيەسىندە شوعىرلانعان كەزدە «بۇل باسقا ورگاننىڭ قۇزىرەتى» دەگەن سىلتاۋلار جويىلادى, وڭىردەگى جاعدايعا كىم جاۋاپتى ەكەنى ايقىن بولادى.
وڭىرلەردىڭ دامۋى مەن اكىمدەردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا باسقارۋشىلىق جانە باقىلاۋشىلىق فۋنكتسيالاردى وبلىس دەڭگەيىنە بەرۋ ماسەلەسىن قاراستىرۋ قاجەت. وكىلەتتىكتەردى تولىقتاي وبلىس اكىمدىگىنە بەرۋ ءبىرتۇتاس باسقارۋ جۇيەسىن قالىپتاستىرۋعا, قايتالاناتىن قۇرىلىمداردى جويۋعا جانە ءوڭىر باسشىلارىنىڭ جەكە جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
مۇنداي جاعدايدا ءوڭىر باسشىسى «رەسپۋبليكالىق قۇزىرەت» دەگەن ۋاجگە سۇيەنە المايدى. كەرىسىنشە, ول ستراتەگيادان باستاپ ناتيجەنى باقىلاۋعا دەيىنگى بارلىق كەزەڭ ءۇشىن تولىق جاۋاپتى بولادى, ال بۇل ءوز كەزەگىندە باسقارۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرادى.
سونىمەن قاتار وڭىرلەردە كاسىپكەرلىك الەۋەت وتە جوعارى. كوپتەگەن وبلىس جانە اۋدان ورتالىقتارىندا جەر الىپ, ءوندىرىس اشىپ, شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋعا دايىن كاسىپكەرلەر بار. الايدا بيۋروكراتيالىق كەدەرگىلەر مەن جۇيەلى قولداۋدىڭ جەتكىلىكسىزدىگى بۇل ۇدەرىستەردى تەجەيدى. ەگەر اكىمدەرگە ناقتى KPI – مىسالى, دوتاتسيالىق مارتەبەدەن شىعۋ, سالىق تۇسىمدەرىن ارتتىرۋ, شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋ, ينۆەستيتسيا تارتۋ – بەلگىلەنسە, جاعداي تۇبەگەيلى وزگەرۋى مۇمكىن. الداعى ءبىر-ەكى جىل ىشىندە سۋبسيديالارعا تاۋەلدىلىكتى ازايتۋ مىندەتى قويىلسا, اكىمدەردىڭ ءوزى ينۆەستور ىزدەۋگە جانە جاڭا وندىرىستەر اشۋعا مۇددەلى بولار ەدى.
Digital Nauryz: وڭىرلەردە جي بويىنشا وقىتۋ ءىس-شارالارى وتەدى
بۇگىندە كەيبىر اقپاراتتىق پورتالدار اكىمدەردىڭ قىزمەتىن سالىستىرىپ, ءتۇرلى رەيتينگتەر جاريالاپ جاتاتىنىن ءجيى كورەمىز. الايدا مۇنداي باعالاۋلار قانشالىقتى ءادىل دەگەن سۇراق تۋىندايدى. ويتكەنى وڭىرلەردىڭ ەكونوميكالىق جاعدايى باستاپقىدان ءارتۇرلى. قازىرگى تاڭدا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە دونور بولىپ وتىرعان نەبارى ءۇش ءوڭىر عانا بار, ال وبلىستاردىڭ باسىم بولىگى دوتاتسيالىق كۇيىندە قالىپ وتىر. سوندىقتان ولاردىڭ باستاپقى مۇمكىندىكتەرىن ەسكەرمەي, ءبارىن بىردەي ولشەممەن سالىستىرۋ تولىق وبەكتيۆتى بولا بەرمەيدى. ونىڭ ۇستىنە تيىمدىلىكتىڭ باستى كورسەتكىشى بولىنگەن قاراجاتتى يگەرۋ ەمەس, ءوڭىردىڭ ءوز تابىس كوزىن قالىپتاستىرۋ قابىلەتى بولۋى ءتيىس. «مەملەكەتتىك اقشا دەگەن بولمايدى, ول – سالىق تولەۋشىلەردىڭ اقشاسى» دەپ كەزىندە مارگارەت تەتچەر ايتقان بولاتىن. بۇل سوزدەر وڭىرلىك باسقارۋ جاعدايىندا ەرەكشە مانگە يە. بيۋدجەتتەگى ءاربىر تەڭگە – ازاماتتار مەن بيزنەستىڭ ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسى. سوندىقتان بيلىكتىڭ باستى مىندەتى قاراجاتتى جاي عانا يگەرۋ ەمەس, ونى ءتيىمدى پايدالانىپ, ءوندىرىس, جۇمىسپەن قامتۋ جانە كاسىپكەرلىك ارقىلى ەكونوميكاعا قايتا قايتارۋ.
اكىمدەردىڭ قىزمەتىن باعالاۋ ناقتى ءارى ولشەنەتىن كورسەتكىشتەرگە نەگىزدەلۋى ءتيىس. ولار بيۋدجەت قاراجاتىن فورمالدى يگەرۋدى ەمەس, ءوڭىردىڭ ناقتى ەكونوميكالىق دامۋىن كورسەتۋى كەرەك. ەڭ الدىمەن نەگىزگى كريتەريلەردىڭ ءبىرى – تىركەلگەن جانە ناقتى جۇمىس ىستەپ تۇرعان شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىلەرىنىڭ سانى. مۇندا تەك كاسىپورىنداردىڭ تىركەلۋ ستاتيستيكاسى ەمەس, ناقتى جۇمىس ىستەپ, جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشىپ, سالىق بازاسىن قالىپتاستىرىپ وتىرعان كومپانيالاردىڭ سانى ماڭىزدى. شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ ءوسۋى – ءوڭىر ەكونوميكاسىنىڭ ساۋلىعىن كورسەتەتىن باستى ينديكاتور.
ەكىنشى ماڭىزدى كورسەتكىش – تاريفتىك ساياساتتىڭ ديناميكاسى. وڭىردە كوممۋنالدىق جانە باسقا دا قىزمەتتەر تاريفتەرىنىڭ نەگىزسىز وسۋىنە جول بەرىلگەن-بەرىلمەگەنىن تالداۋ قاجەت. ەكونوميكالىق دامۋ حالىق پەن بيزنەسكە شامادان تىس جۇكتەمە تۇسىرمەۋى ءتيىس. تەڭگەرىمدى تاريفتىك ساياسات بيلىكتىڭ ساۋاتتى باسقارۋىن جانە الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىگىن كورسەتەدى.
سونىمەن قاتار جۇمىسپەن قامتۋ دەڭگەيىنە ەرەكشە نازار اۋدارۋ قاجەت. جۇمىسسىزدىقتىڭ تومەندەۋى – وڭىرلىك ەكونوميكالىق ساياساتتىڭ تيىمدىلىگىنىڭ تىكەلەي كورسەتكىشى. جاڭا جۇمىس ورىندارى نەعۇرلىم كوپ اشىلعان سايىن, ءوڭىر سوعۇرلىم تۇراقتى داميدى جانە حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيى ارتادى.
ماڭىزدى كريتەريلەردىڭ ءبىرى – مۇناي-گاز سەكتورىنان تىس ءوندىرىس كولەمىنىڭ ءوسۋى. مۇناي مەن گاز – نەگىزىنەن رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگى ساياسات پەن ءىرى ۇلتتىق جوبالاردىڭ سالاسى. ال وڭىرلىك بيلىكتىڭ نەگىزگى مىندەتى – بازالىق سالالاردى دامىتۋ: اۋىل شارۋاشىلىعى, ماشينا جاساۋ, قۇرىلىس يندۋسترياسى, قايتا وڭدەۋ, شاعىن جانە ورتا بيزنەستى قولداۋ جانە ت.ب. ديۆەرسيفيكاتسيالانعان ەكونوميكا عانا ءوڭىردى سىرتقى ەكونوميكالىق وزگەرىستەرگە ءتوزىمدى ەتەدى.
تاعى ءبىر ماڭىزدى كورسەتكىش – تارتىلعان ينۆەستيتسيالار كولەمى جانە ناقتى ىسكە قوسىلعان وندىرىستەردىڭ سانى. مۇندا قول قويىلعان مەموراندۋمدار نەمەسە جاريالانعان جوبالار ەمەس, شىن مانىندە ىسكە قوسىلىپ, ءونىم شىعارىپ, جۇمىس ورىندارىن اشقان كاسىپورىندار تۋرالى ءسوز بولىپ وتىر. ينۆەستيتسيالار ناقتى ەكونوميكالىق ناتيجە بەرۋى ءتيىس, تەك جوسپار دەڭگەيىندە قالىپ قويماۋى كەرەك. وسىنداي كريتەريلەر اكىمدەردىڭ جۇمىسىن ءوڭىر ەكونوميكاسى مەن تۇرعىنداردىڭ ومىرىندە كورىنىس تاباتىن ناقتى ناتيجەلەر ارقىلى ءادىل باعالاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
بۇل ماسەلە اۋدان اكىمدەرىن سايلاۋ جۇيەسىنە دە قاتىستى. ەگەر اۋدان اكىمى قارجى ءبولۋ جونىندەگى شەشىمدەردە وبلىس باسشىلىعىنا تولىق تاۋەلدى بولسا, ول شىنايى دەربەس بولا المايدى. كوبىنەسە وبلىس اكىمىنىڭ جۇمىسى وبلىس ورتالىعىنىڭ جاعدايىمەن باعالانادى. الايدا ورتالىق قالانى اباتتاندىرۋ ەڭ الدىمەن قالا اكىمىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىنە جاتادى. ال اۋداندارداعى ينفراقۇرىلىم وزگەرىسسىز قالۋى مۇمكىن. سوندىقتان باعالاۋ بۇكىل وبلىس اۋماعىن قامتيتىن كەشەندى سيپاتتا بولۋى ءتيىس.
وبلىس اكىمىنىڭ نەگىزگى مىندەتى – قاراجاتتى جاي عانا ءبولۋ ەمەس, ءوڭىردىڭ تابىس بازاسىن قالىپتاستىرۋ. بۇل شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋ, ونەركاسىپتى وركەندەتۋ, اۋىل شارۋاشىلىعىن قولداۋ, جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋ جانە ينۆەستيتسيالار تارتۋ ارقىلى جۇزەگە اسۋى كەرەك. وڭىرلەر دوتاتسيالىق ساناتتان دونورلىق دەڭگەيگە كوشۋگە ۇمتىلۋى ءتيىس. ەگەر باسقارۋ جۇيەسى بەلگىلى ءبىر مەرزىم ىشىندە ءوڭىردىڭ دوتاتسياعا تاۋەلدىلىگىن ازايتىپ, ءوزىن-ءوزى قامتاماسىز ەتۋگە شىعۋىن تالاپ ەتەتىندەي بولىپ قۇرىلسا, بۇل ەكونوميكالىق ءوسۋدىڭ قۋاتتى ىنتالاندىرۋشىسىنا اينالادى. مۇنداي جاعدايدا اكىمشىلىك رەسۋرس باستى قۇرال بولۋدان قالادى, ونىڭ ورنىنا باسقارۋدىڭ تيىمدىلىگى, باسەكەگە قابىلەتتىلىك جانە ءار ءوڭىردىڭ ناقتى ەكونوميكالىق دامۋى الدىڭعى قاتارعا شىعادى.
2026 جىلعى 15 ناۋرىزدا قابىلدانعان جاڭا كونستيتۋتسيا وڭىرلەردىڭ ءرولىن كۇشەيتۋ جانە جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋدى دامىتۋ باعىتىن بەكىتەدى. الايدا, ناقتى ناتيجەلەرگە قول جەتكىزۋ ءۇشىن بۇل نورمالار وڭىرلەردىڭ قارجىلىق تاۋەلسىزدىگىمەن, وكىلەتتىكتەردى ناقتى اجىراتۋمەن جانە ەكونوميكالىق دامۋعا باعدارلانۋمەن قامتاماسىز ەتىلۋى ءتيىس. قاسىم-جومارت توقاەۆ «كۇشتى وڭىرلەر – قۋاتتى ەل» قاعيداتىن 2022 جىلعى 1 قىركۇيەكتەگى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا مەملەكەت دامۋىنىڭ ستراتەگيالىق باعىتى رەتىندە اتاپ وتكەن بولاتىن. بۇگىندە ەل الدىندا وڭىرلەردى ەكونوميكالىق ءوسۋدىڭ تولىققاندى ورتالىعىنا اينالدىراتىن باسقارۋ جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ مىندەتى تۇر. كۇشتى ءوڭىر – ترانسفەرتتى كوپ الاتىن ءوڭىر ەمەس, جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشىپ, ينۆەستيتسيا تارتىپ, ءوز تابىس بازاسىن قالىپتاستىرا الاتىن ءوڭىر. وكىلەتتىك پەن جاۋاپكەرشىلىك ءوزارا ۇيلەسىپ, باسقارۋ تيىمدىلىگى ناقتى ناتيجەلەرمەن ولشەنگەن جاعدايدا عانا ونىڭ يگىلىگىن تۇرعىندار دا, مەملەكەت تە كورەدى.
دەربەس ءارى ەكونوميكالىق تۇرعىدان تۇراقتى وڭىرلەردى دامىتۋ ارقىلى عانا كۇشتى ءارى باسەكەگە قابىلەتتى قازاقستاننىڭ بەرىك نەگىزى قالىپتاسادى.
رۇستەم بەكترۇموۆ,
قولدانبالى ەتنوساياسي زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ەتنومەدياتورى
