ىرگەلى جيىندا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ەلىمىزدىڭ ساياسي جاڭعىرۋ, ەكونوميكالىق ءوسۋ جانە جاھاندىق وزگەرىستەر جاعدايىنداعى ستراتەگيالىق باعدارىنىڭ نەگىزگى باسىمدىقتارىنا توقتالدى. مەملەكەت باسشىسى كەيىنگى جىلداردا ءماسليحاتتاردىڭ ءرولى مەن جاۋاپكەرشىلىگى ارتا تۇسكەنىن ايتىپ, بۇل ءۇردىس, ەڭ الدىمەن, ايماقتاردىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتىن كۇشەيتۋگە, جەرگىلىكتى باسقارۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋگە جانە حالىقتىڭ كۇندەلىكتى ءومىرىن جاقسارتۋعا ىقپال ەتەتىنىن اتاپ ءوتتى.
مەملەكەت باسشىسى وڭىرلەردىڭ قارجىلىق تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسىنە ەرەكشە توقتالدى. بۇل رەتتە ايماقتار بيۋدجەتىن مۇقيات جوسپارلاپ, تابىسىن ارتتىرۋعا باسا ءمان بەرۋگە ءتيىس. وسى ورايدا بيىلدان باستاپ اۋىلدىق وكرۋگتەردىڭ قوسىمشا تابىس كوزدەرىنە يە بولۋى جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ جۇيەسىن نىعايتۋعا باعىتتالعان ماڭىزدى قادام ەكەنى ءسوزسىز.
وڭىرلەردە بيۋدجەتتى جوسپارلاۋ مەن ورىنداۋ جۇمىسىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ دا اسا وزەكتى مىندەتتەردىڭ ءبىرى بولىپ قالا بەرەدى. وسىعان بايلانىستى فورۋمدا اكىمدىكتەر جانىنداعى بيۋدجەتتىك كوميسسيالاردىڭ قۇرامىنا ءبىلىمدى, بەدەلدى ءماسليحات دەپۋتاتتارىن تارتۋ جونىندە ۇسىنىس ايتىلدى. بۇل جەرگىلىكتى قارجى ساياساتىنىڭ تيىمدىلىگىن كۇشەيتۋگە باعىتتالعان باستاما دەۋگە تولىق نەگىز بار.
جالپى, پرەزيدەنت اتاپ وتكەندەي, جەرگىلىكتى تابىستى كوبەيتۋ ءۇشىن ءماسليحاتتاردىڭ وكىلەتتىگىن ودان ءارى كەڭەيتىپ, ناقتىلاي ءتۇسۋ اسا ماڭىزدى. سونداي-اق جيىندا ولاردىڭ ىشكى جۇمىس ءتارتىبىن رەتكە كەلتىرىپ, قايتا قاراۋ قاجەتتىگى دە ايتىلدى. ءماسليحات توراعالارىن روتاتسيا تارتىبىمەن اۋىستىرۋ قاعيداتىن ەنگىزۋ تۋرالى ۇسىنىس جەرگىلىكتى وكىلدى ورگانداردىڭ جۇمىسىن جاڭعىرتۋعا, تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا جانە باسقارۋ مادەنيەتىن جەتىلدىرۋگە تىڭ سەرپىن بەرەرى انىق.
فورۋمدا مەملەكەت باسشىسى حالىقپەن اشىق ديالوگ ورناتۋدىڭ ماڭىزىن دا اتاپ ءوتتى. شىن مانىندە, بارلىق دەڭگەيدەگى بيلىك وكىلدەرى قوعاممەن تىكەلەي بايلانىس ورناتىپ, ازاماتتاردىڭ ماسەلەسىنە جەدەل جاۋاپ بەرۋگە ءتيىس. وسى تۇرعىدا ءماسليحات دەپۋتاتتارى حالىق پەن بيلىك اراسىنداعى سەنىمدى كوپىر قىزمەتىن اتقارا الادى. ولار تۇرعىنداردى الاڭداتقان ناقتى پروبلەمالاردى كوتەرىپ, ماسەلەلەردىڭ وڭ شەشىلۋىنە ىقپال ەتەتىن نەگىزگى قوعامدىق ينستيتۋتتاردىڭ ءبىرى بولۋى كەرەك.
ءىس-شارادا تسيفرلاندىرۋ ماسەلەسى دە نازاردان تىس قالعان جوق. بۇگىندە جاپپاي تسيفرلىق مەملەكەت قالىپتاستىرۋ ەلىمىزدىڭ الدىندا تۇرعان ستراتەگيالىق ماقساتتاردىڭ ءبىرى ەكەنى بەلگىلى. ءماسليحاتتار دا بۇل ۇدەرىستەن شەت قالماۋى قاجەت. سوندىقتان دەپۋتاتتاردىڭ كاسىبي بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋمەن قاتار, ولاردىڭ تسيفرلىق قۇزىرەتتەرىن كەڭەيتۋ دە – قازىرگى زامان تالاپ ەتىپ وتىرعان ماڭىزدى مىندەت.
مەملەكەت باسشىسى جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىنا توقتالا وتىرىپ, ەلىمىزدىڭ ساياسي جۇيەسىن جاڭعىرتۋعا باعىتتالعان ماڭىزدى وزگەرىستەردى اتاپ ءوتتى. رەفەرەندۋمعا شىعارىلعان اتا زاڭعا سايكەس جاڭا ءبىر پالاتالى قۇرىلتايدىڭ دەپۋتاتتارى پروپورتسيونالدى وكىلدىك جۇيە نەگىزىندە سايلانادى. بۇل ساياسي پارتيالاردىڭ ءرولىن كۇشەيتىپ, زاڭ شىعارۋ جۇمىسىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتەرى ءسوزسىز.
سونىمەن قاتار ايماقتاردا ماجوريتارلىق, ياعني ءبىر مانداتتى جۇيەنىڭ ساقتالۋى جەرگىلىكتى دەڭگەيدەگى دەموكراتيالىق وكىلدىكتى نىعايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ازاماتتار رەفەرەندۋمدا كونستيتۋتسيا جوباسىن قولداعان جاعدايدا ەلىمىزدىڭ ساياسي قۇرىلىمى تۇبەگەيلى جاڭارىپ, ءتيىمدى ءارى تەڭگەرىمدى باسقارۋ جۇيەسى قالىپتاسادى. بۇل رەتتە ءماسليحاتتار قۇرىلتايعا بىلىكتى كادرلار دايارلايتىن ينستيتۋت قىزمەتىن دە اتقارادى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ الەمدەگى قازىرگى گەوساياسي احۋالدىڭ سالدارىنا دا نازار اۋداردى. تاياۋ شىعىستاعى شيەلەنىس جاھاندىق قاۋىپسىزدىككە ەلەۋلى قاتەر ءتوندىرىپ, الەم ەكونوميكاسىنا كەرى اسەرىن تيگىزىپ وتىرعانى انىق. الەمدىك قوعامداستىقتا دۇنيەجۇزىلىك سوعىس قاۋپى تۋرالى پىكىرلەر ايتىلىپ جاتقانى دا جاسىرىن ەمەس. وسىنداي جاعدايدا جاۋاپتى ساياسات ەرەكشە ماڭىزعا يە. سوندىقتان قازىرگىدەي كۇردەلى كەزەڭدە ازاماتتارىمىز سابىر ساقتاپ, ىشكى جانە سىرتقى ارانداتۋلارعا بوي الدىرماۋى كەرەك. ەگەر الەم وزگەرىپ جاتسا, ءبىز دە سوعان بەيىمدەلىپ, جاقسى تاجىريبەلەردى قابىلداپ, تەرىس قۇبىلىستاردان ساباق الۋىمىز قاجەت.
پرەزيدەنت اتاپ وتكەندەي, بۇل رەتتە زاڭ مەن ءتارتىپ قاعيداتىن ۇستانۋ اسا ماڭىزدى. ويتكەنى مەملەكەتتىڭ تاعدىرى, ونىڭ بولاشاعى, ەڭ الدىمەن, ازاماتتاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى مەن بىرلىگىنە بايلانىستى. سول سەبەپتى ۇلتتىڭ ىنتىماعى مەن تۇراقتىلىق ەلىمىز ءۇشىن باستى قۇندىلىقتار بولىپ قالا بەرەدى.
جالپى, بىرلىك پەن بەرەكەنىڭ ارقاسىندا كەيىنگى جىلداردا اۋىز تولتىرىپ ايتارلىقتاي جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزدىك. مەملەكەت باسشىسى فورۋمدا ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەرى تۋرالى ايتىپ, بىلتىر قازاقستاننىڭ ىشكى جالپى ءونىمى 306 ميلليارد دوللارعا جەتكەنىن اتاپ ءوتتى. بۇل – تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعى ەلدەرى اراسىندا ەكىنشى ورىن. بيىل قازاقستان الەمدەگى ەكونوميكاسى اسا ءىرى 50 ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلدى.
سونداي-اق ەلىمىز شەتەلدىك ينۆەستيتسيا تارتۋ بويىنشا ورتالىق ازيادا كوش باستاپ تۇر. قازاقستان ەكونوميكاسىنا تارتىلعان تازا ينۆەستيتسيا كولەمى 150 ميلليارد دوللاردان اسىپ, وڭىردەگى بارلىق تىكەلەي شەتەل ينۆەستيتسياسىنىڭ 69 پايىزىن قۇراپ وتىر. ەلىمىزدىڭ التىن-ۆاليۋتا قورى ايتارلىقتاي ۇلعايدى. بۇل جەتىستىكتەر ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ تۇراقتى ءوسىپ كەلە جاتقانىن كورسەتەدى.
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ەلىمىزدىڭ جاڭا يندۋستريالىق, ەنەرگەتيكالىق جانە ينفراقۇرىلىمدىق نەگىزىن قالىپتاستىرۋ جۇمىستارى باستالعانىن دا اتاپ ءوتتى. اگروونەركاسىپ كەشەنىن دامىتۋ مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ باستى باسىمدىقتارىنىڭ ءبىرى بولىپ قالا بەرەدى. بىلتىر اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا بۇرىن-سوڭدى بولماعان كولەمدە قولداۋ كورسەتىلىپ, شارۋالارعا جەڭىلدەتىلگەن نەسيە بەرۋ ءۇشىن 1 تريلليون تەڭگەدەن استام قاراجات ءبولىندى. بۇل شارالار قازاقستاننىڭ زاماناۋي تەحنولوگيالارعا نەگىزدەلگەن اگرارلىق-يندۋستريالىق ەكونوميكا قۇرۋعا باعىتتالعانىنا ايقىن دالەل.
مەملەكەت ەل ومىرىنە قاجەتتى ينفراقۇرىلىمدى جاڭعىرتۋعا دا ايرىقشا نازار اۋدارىپ وتىر. كوممۋنالدىق جانە ەنەرگەتيكالىق ينفراقۇرىلىمدى كەڭ اۋقىمدا مودەرنيزاتسيالاۋ, كولىك-ترانزيت جۇيەسىن دامىتۋ, ساپالى جول سالۋ – حالىقتىڭ تۇرمىس ساپاسىن ارتتىرۋعا جانە بيزنەستىڭ دامۋىنا سەرپىن بەرەتىن ماڭىزدى باعىتتار.
تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى دا تۇراقتى تۇردە دامىپ كەلەدى. كەيىنگى جىلدارى مىڭداعان مەكتەپ, مەديتسينا, مادەنيەت جانە سپورت نىساندارى سالىنىپ, كۇردەلى جوندەۋدەن ءوتتى.
مەملەكەت باسشىسى ايتقانداي, ەلىمىزدىڭ ەڭ باستى بايلىعى – ادام. سوندىقتان ادام كاپيتالىن دامىتۋعا باعىتتالعان ينۆەستيتسيا كولەمى جىل سايىن شامامەن ءبىر تريلليون تەڭگەگە ءوسىپ كەلەدى.
قازاقستان ەلەكتروندىق ۇكىمەت پەن قارجىلىق تەحنولوگيالاردى دامىتۋ بويىنشا دا الەمدەگى الدىڭعى قاتارلى ەلدەردىڭ ءبىرى سانالادى. تسيفرلاندىرۋ مەن جاساندى ينتەللەكتىنى ەنگىزۋ باعىتىنداعى جۇمىستار جالعاسا بەرەدى. ناتيجەسىندە, قازاقستان ادام كاپيتالىن دامىتۋ يندەكسى بويىنشا الەمدەگى 160-تان استام ەلدىڭ ىشىندە 42-ورىنعا كوتەرىلدى.
مەملەكەت باسشىسى ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق ارەناداعى جاۋاپكەرشىلىگى مەن ازاماتتارىمىزعا دەگەن قامقورلىققا دا توقتالدى. تاياۋ شىعىستاعى جاعدايعا بايلانىستى كەيىنگى اپتالاردا 9 مىڭعا جۋىق وتانداسىمىز قاۋىپتى ايماقتاردان امان-ەسەن ەلگە ورالدى. وسىلايشا, قازاقستان قانداي جاعداي بولسا دا ءوز ازاماتتارىن ەشقاشان قيىن جاعدايدا قالدىرمايتىنىن تاعى ءبىر دالەلدەدى.
پرەزيدەنت جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىنىڭ مازمۇنىنا كەڭىرەك ءمان بەرىپ, اتالعان قۇجات حالىقتىق سيپاتقا يە ەكەنىن ايتتى. شىن مانىندە, جاڭا اتا زاڭدى ەلىمىزدىڭ الداعى ونداعان جىلدا تۇراقتى دامۋىنىڭ ساياسي تۇعىرى دەۋگە تولىق نەگىز بار. رەفەرەندۋمعا شىعارىلعان جوبا قوعامدا جارتى جىلدان استام ۋاقىت بويى تالقىلانىپ, سونىڭ اياسىندا كاسىبي مامانداردان قۇرالعان ارنايى كوميسسيا جان-جاقتى جۇمىس جۇرگىزدى. سوندىقتان جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىن حالىق كونستيتۋتسياسى دەپ اتاۋعا ابدەن بولادى.
جاڭا اتا زاڭدا «ادام مەملەكەت ءۇشىن ەمەس, مەملەكەت ادام ءۇشىن» دەگەن قاعيدات ايقىن كورىنىس تاپقان. قۇجاتتا 30 باپتان تۇراتىن ەڭ ۇلكەن ءبولىمنىڭ ادام قۇقىعى مەن بوستاندىعىن قورعاۋعا ارنالۋى دا – وسى ۇستانىمنىڭ جارقىن كورىنىسى. سونداي-اق ءبىلىم مەن عىلىمدى دامىتۋ, يننوۆاتسيالاردى قولداۋ جانە زياتكەرلىك مەنشىكتى قورعاۋ العاش رەت كونستيتۋتسيالىق نورما ارقىلى بەكىتىلىپ وتىر. تاۋەلسىزدىك, ەگەمەندىك جانە اۋماقتىق تۇتاستىق تا جاڭا اتا زاڭنىڭ ماڭىزدى قاعيداتتارى رەتىندە ايقىندالعان.
جالپى, مەملەكەت باسشىسىنىڭ فورۋمداعى ءسوزى قازاقستاننىڭ دامۋدىڭ جاڭا كەزەڭىنە قادام باسقانىن ايقىن كورسەتەدى. ەندى ەلىمىزدىڭ الدىندا تۇرعان باستى مىندەت – ۇلتتىڭ بىرلىگىن ساقتاي وتىرىپ, ساياسي رەفورمالاردى تابىستى جۇزەگە اسىرۋ, ەكونوميكانى نىعايتۋ جانە ازاماتتاردىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋ.
وسى رەتتە قازىرگى سىن-قاتەرلەرگە جاسامپازدىقپەن جاۋاپ بەرىپ, كوزدەگەن ماقساتتارىمىزعا قول جەتكىزۋ ءۇشىن ءار وتانداسىمىزدىڭ ازاماتتىق بەلسەندىلىگى ايرىقشا ماڭىزعا يە. ۇلت مۇددەسى ءۇشىن جۇدىرىقتاي جۇمىلا بىلسەك قانا ادىلەتتى, قۋاتتى, قاۋىپسىز جانە تازا قازاقستان قالىپتاستىرامىز. بۇل جولدا حالىق كونستيتۋتسياسى – جاڭا اتا زاڭ تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ ۇزاقمەرزىمدى دامۋىنا بەرىك نەگىز بولاتىن تاريحي قۇجاتقا اينالادى دەپ سەنەمىز.
ماۋلەن اشىمباەۆ,
سەنات توراعاسى
