اتالعان توپتىڭ قاتىسۋىمەن جەزقازعان قالاسىنداعى س.قوجامقۇلوۆ اتىنداعى قازاق مۋزىكالىق-دراما تەاترىندا جيىن ءوتتى.
ءىس-شارادا ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ورىنباسارى جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىندا ءبىلىم بەرۋ, عىلىم, مادەنيەت جانە يننوۆاتسيالاردى دامىتۋعا, سونداي-اق ۇلتتىق بىرەگەيلىك پەن تاريحي-مادەني مۇرانى ساقتاۋعا باعىتتالعان نورمالارعا ەرەكشە نازار اۋداردى.
«جاڭا كونستيتۋتسيادا ۇلتتىق مادەنيەتتى دامىتۋ, تاريحي-مادەني مۇرانى ساقتاۋ سياقتى ماسەلەلەر دە ناقتى كورىنىس تاپقان. مۇنىڭ ءبارى ۇلتتىق بولمىسىمىزدى ساقتاۋعا جانە رۋحاني قۇندىلىقتاردى كەلەر ۇرپاققا جەتكىزۋگە باعىتتالعان ماڭىزدى قادام دەپ بىلەمىن. جوبا اياسىندا ءبىلىم بەرۋ, عىلىم, مادەنيەت جانە يننوۆاتسيا سالالارىن دامىتۋعا ەرەكشە نازار اۋدارىلادى. قازىرگى زاماندا ادام كاپيتالى – كەز كەلگەن ەلدىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىنىڭ باستى فاكتورى. قۋاتتى مەملەكەتتىڭ تىرەگى – وزىق ويلى ۇلت, دامىعان مادەنيەت جانە جوعارى زياتكەرلىك الەۋەت», دەدى ا.بالاەۆا.
سونىمەن قاتار پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسى ىرگەلى دەموكراتيالىق قاعيداتتاردى نىعايتۋعا باعىتتالعانىن اتاپ ءوتتى. سونىڭ ىشىندە ءسوز بوستاندىعىنا كەپىلدىك بەرۋ ماسەلەسى ەرەكشە كورسەتىلگەن.
«جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسى دامىعان مەملەكەتتەردىڭ تاجىريبەسىنە سۇيەنە وتىرىپ, ءسوز بوستاندىعىنا تولىق كەپىلدىك بەرەدى. ۇسىنىلىپ وتىرعان نورمالار ءسوز بوستاندىعىن شەكتەۋگە ەمەس, ءار ادامنىڭ ار-نامىسى مەن قادىر-قاسيەتىن, جەكە ءومىرىن قورعاۋعا باعىتتالعان. ەڭ باس-تىسى, نەگىزگى قاعيدا وزگەرىسسىز قالادى. كونستيتۋتسيادا ءسوز بوستاندىعىنا كەپىلدىك بەرىلەدى جانە تسەنزۋراعا تىيىم سالىنادى. ءسوز بوستاندىعى ماسەلەسىنە تەك جۋرناليستيكانى دامىتۋ تۇرعىسىنان عانا قاراۋعا بولمايدى. قازىرگى اشىق قوعامدا اركىم ءوز ويىن ەركىن بىلدىرە الادى, بىراق بۇل قۇقىق كەڭ مۇمكىندىكتەرمەن قاتار بەلگىلى ءبىر جاۋاپكەرشىلىكتى دە تالاپ ەتەدى. ارينە, قوعامدا ءارتۇرلى پىكىردىڭ ايتىلۋى – قالىپتى قۇبىلىس. دەگەنمەن قانداي سىن ايتىلسا دا, تۇتاس ءبىر حالىقتى كەمسىتىپ نەمەسە ونىڭ بولاشاعىنا كۇمان كەلتىرەتىن تۇجىرىمدار جاساۋ دۇرىس ەمەس. قازاق حالقى – عاسىرلار بويى تالاي تاريحي سىننان ءوتىپ, ءتىلىن, مادەنيەتىن جانە ۇلتتىق بولمىسىن ساقتاپ قالعان حالىق. ەڭ باستىسى, پرەزيدەنتىمىز ايتقانداي, تاۋەلسىزدىك – بارىنەن دە قىمبات قۇندىلىق. تاۋەلسىزدىك بىزگە كەزدەيسوق كەلگەن جوق, اتا-بابامىزدىڭ كۇرەسى مەن قانشاما بوزداقتارىمىزدىڭ ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسىندە كەلدى. سوندىقتان ونىڭ قادىرىن تومەندەتۋگە نەمەسە جوققا شىعارۋعا بولمايدى. ەڭ ماڭىزدىسى – قوعامدى بولەتىن ەمەس, بىرىكتىرەتىن وي ايتۋ, ۇلت بولىپ اۋىزبىرلىگىمىزدى ساقتاپ, تاتۋلىق پەن ءوزارا سىيلاستىق ارقىلى ورتاق مۇددەمىزدى قورعاۋ», دەدى ا.بالاەۆا.
ءسوز سوڭىندا پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىنىڭ قوعامدا كەڭ تالقىلانۋى ەلدەگى ساياسي مادەنيەت پەن ازاماتتىق جاۋاپكەرشىلىكتىڭ ارتا تۇسكەنىنىڭ ايقىن كورىنىسى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, ۇسىنىلىپ وتىرعان وزگەرىستەر ادىلەتتى مەملەكەتتىك قۇرىلىم قاعيداتتارىن نىعايتۋعا, بيلىك ينستيتۋتتارىنا دەگەن سەنىمدى ارتتىرۋعا جانە قازاقستاننىڭ ورنىقتى دامۋىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان.
«قازىرگى كەزدە جاڭا كونستيتۋتسيا تۋرالى قوعامدا ءتۇرلى پىكىر ايتىلىپ جاتىر. بۇل – قالىپتى قۇبىلىس. ويتكەنى ازاماتتاردىڭ اتا زاڭنىڭ ءاربىر بابىنا ءۇڭىلىپ, ونىڭ مازمۇنى مەن بولاشاقتاعى ىقپالىن تالقىلاۋى قوعامنىڭ ساياسي مادەنيەتىنىڭ وسكەنىن, ازاماتتىق جاۋاپكەرشىلىكتىڭ كۇشەيگەنىن كورسەتەدى. جاسىراتىنى جوق, كونستيتۋتسياعا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەردى پرەزيدەنتتىڭ بيلىگىن كۇشەيتۋ ارەكەتى دەپ باعالاپ جاتقاندار دا بار. الايدا بۇل پىكىردىڭ ەش نەگىزى جوق. جاڭا كونستيتۋتسيادا پرەزيدەنت وكىلەتتىگىنە بەلگىلى ءبىر شەكتەۋلەر ەنگىزىلگەن. ماسەلەن, جاڭا كونستيتۋتسياعا سايكەس پرەزيدەنت جەتى جىلدىق مەرزىمگە ءبىر رەت قانا سايلانادى, سونداي-اق ونىڭ جاقىن تۋىستارى جوعارى مەملەكەتتىك قىزمەتتەرگە تاعايىندالا المايدى. شىن مانىندە, مەملەكەت باسشىسى سۋپەرپرەزيدەنتتىك مودەلگە مۇقتاج ەمەس. كەرىسىنشە, بۇگىنگىدەي اۋمالى-توكپەلى, كۇردەلى گەوساياسي كەزەڭدە بىزگە ەلدىڭ تىنىشتىعى مەن تۇراقتى دامۋىنا كەپىل بولا الاتىن, مەملەكەت مۇددەسىن بارىنەن جوعارى قوياتىن قاسىم-جومارت توقاەۆتاي پرەزيدەنت قاجەت», دەدى ول.
كەزدەسۋدە جالپىۇلتتىق كواليتسيا وكىلدەرى – ءماجىلىس دەپۋتاتى امانجول ءالتاي, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, زاڭگەر سەرىك اقىلباي, عالىم, قوعام قايراتكەرى نۇرلان دۋلاتبەكوۆ ءسوز سويلەدى. سپيكەرلەر ءوز باياندامالارىندا ۇسىنىلىپ وتىرعان وزگەرىستەر قوعامدىق كەلىسىم مەن تۇراقتىلىقتى نىعايتۋعا قوسىمشا جاعداي جاسايتىنىن, سونداي-اق ازاماتتاردىڭ ەلدىڭ قوعامدىق جانە ساياسي ومىرىنە قاتىسۋ مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتەتىنىن اتاپ ءوتتى.
بۇدان سوڭ جەزقازعان قالاسىنداعى «Kazakhmys Smelting» كومپانياسىنا قاراستى «Kazkat» زاۋىتىنىڭ الاڭىندا كاسىپورىننىڭ ەڭبەك ۇجىمىمەن كەزدەسۋ ءوتتى. وڭىرگە كەلگەن كواليتسيا مۇشەلەرى جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىنىڭ نەگىزگى قاعيدالارى مەن 15 ناۋرىزدا وتەتىن الداعى رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمنىڭ ماڭىزى تۋرالى ايتىپ بەردى.
ەڭبەك ۇجىمىمەن كەزدەسۋدە ايدا بالاەۆا جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىنىڭ نەگىزگى قاعيداتى ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ, سونداي-اق ونىڭ قاۋىپسىزدىگىنىڭ باسىمدىعىن قامتاماسىز ەتۋ جانە ەڭبەككەرلەردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ كەپىلدىكتەرىن كۇشەيتۋ ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
«جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ وزەگىندە ادام, ونىڭ قۇقىقتارى, بوستاندىقتارى مەن قاۋىپسىزدىگى تۇر. ونەركاسىپ سالاسى ءۇشىن ەڭبەك ۇجىمدارىنا تىكەلەي قاتىستى نورمالاردىڭ ماڭىزى ەرەكشە. اتا زاڭ ەڭبەك ەتۋ قۇقىعىن, قاۋىپسىز ەڭبەك جاعدايلارىن جانە كەمسىتۋسىز ءادىل ەڭبەكاقى الۋدى بەكىتەدى. بۇل نورمالار وندىرىستىك جاراقاتتانۋ دەڭگەيىن تومەندەتۋگە جانە جۇمىسشىلاردىڭ دەنساۋلىعىن ساقتاۋعا باعىتتالعان. ياعني ەڭبەك جاعدايلارى ءۇشىن جۇمىس بەرۋشى مەن مەملەكەتتىڭ جاۋاپكەرشىلىگى ەڭ جوعارى دەڭگەيدە – كونستيتۋتسيا دەڭگەيىندە بەكىتىلەدى. زاڭ ۇستەمدىگى قاعيداتى ورنىققان ەلدە بولجامدىلىق جوعارى بولادى, تاۋەكەل ازايادى, ەرتەڭگە دەگەن سەنىم كۇشەيەدى. ال بۇل ءوز كەزەگىندە كاسىپورىنداردىڭ دامۋىنا جانە جۇمىسشىلار وتباسىلارىنىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ ارتۋىنا جاڭا مۇمكىندىكتەر اشادى», دەدى ۆيتسە-پرەمەر.
قاتىسۋشىلار ءىرى وندىرىستىك ۇجىمدار ءۇشىن كونستيتۋتسيالىق رەفورمانىڭ تەك ساياسي وقيعا ەمەس, سونىمەن قاتار جۇمىسشىلاردىڭ كۇندەلىكتى ومىرىمەن, كاسىپورىنداردىڭ تۇراقتىلىعىمەن, ەڭبەك قۇقىقتارىنىڭ قورعالۋىمەن جانە ەرتەڭگە دەگەن سەنىممەن تىكەلەي بايلانىستى ماڭىزدى شەشىم ەكەنىن اتاپ ءوتتى. سوندىقتان تالقىلاۋ بارىسىندا قاۋىپسىز ەڭبەك جاعدايلارى, ءادىل ەڭبەكاقى, زاڭ ۇستەمدىگى, ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ جانە مەملەكەتتىك شەشىمدەردىڭ بولجامدىلىعى سياقتى نورمالارعا ەرەكشە نازار اۋدارىلدى.
كەزدەسۋ بارىسىندا مەملەكەتتىك-قوعامدىق, ساراپشىلار جانە عىلىمي قاۋىمداستىقتار وكىلدەرى دە ءسوز سويلەدى. ولار ءوز باياندامالارىندا جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىنىڭ قۇقىقتىق ماڭىزىن, ونىڭ ادىلەتتىلىك پەن زاڭدىلىق قاعيداتتارىن نىعايتۋداعى ءرولىن, سونداي-اق رەفەرەندۋمنىڭ حالىقتىڭ تىكەلەي ءوز پىكىرىن ءبىلدىرۋ تەتىگى رەتىندەگى ءمانىن اتاپ ءوتىپ, ازاماتتاردىڭ وعان سانالى تۇردە قاتىسۋىنىڭ ماڭىزدىلىعىنا توقتالدى.
كاسىپورىن ۇجىمىنىڭ ۇستانىمىن «Kazkat» زاۋىتىنىڭ قىزمەتكەرى التىناي الپامىسوۆا ءبىلدىرىپ, ەڭبەك ادامى وندىرىستىك تەتىكتىڭ ءبىر بولشەگى رەتىندە ەمەس, مەملەكەتتىڭ تىرەگى ءارى ونىڭ باستى قۇندىلىعى رەتىندە قابىلدانۋعا ءتيىس ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
جالپىۇلتتىق كواليتسيا مۇشەلەرى ساتباەۆ قالاسىنداعى «اننەنسكايا» شاحتاسىنىڭ جۇمىسشىلارىمەن دە كەزدەستى. كەزدەسۋ بارىسىندا جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىنداعى ەڭبەك ادامىنا, وندىرىستەگى قاۋىپسىزدىككە, ءادىل قاعيداتتارعا جانە مەملەكەتتىڭ ازاماتتار الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىنە تىكەلەي قاتىستى نورمالارعا ەرەكشە نازار اۋدارىلدى.
پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسى ەڭ الدىمەن, ازاماتتاردىڭ مۇددەسىنە باعىتتالعانىن جانە ەڭبەك ۇجىمدارى ءۇشىن ايرىقشا ماڭىزدى قۇندىلىقتاردى بەكىتەتىنىن اتاپ ءوتتى.
«جوبا مازمۇنىنىڭ ءمانى ەڭ الدىمەن, پرەامبۋلادان كورىنىس تابادى. ول ء«بىز, قازاقستاننىڭ ءبىرتۇتاس حالقى…» دەگەن سوزدەرمەن باستالادى. بۇل – ماڭىزدى ءارى تەرەڭ ماعىناسى بار تۇجىرىم. ياعني ەلدىڭ بولاشاعىن ايقىندايتىن باستى قۇجاتتىڭ نەگىزىندە حالىقتىڭ ەركى جاتىر دەگەن ءسوز. دەمەك مەملەكەت قالاي داميتىنىنا ءبارىمىز دە ورتاق جاۋاپتىمىز. پرەامبۋلادا ەڭبەك ادامدارىنا ەرەكشە جاقىن قۇندىلىقتار كورىنىس تاپقان. اتاپ ايتقاندا, ەڭبەك پەن بىلىمگە قۇرمەت, كەلەر ۇرپاق الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىك, «زاڭ مەن ءتارتىپ» قاعيداتى, ادىلدىك پەن ورنىقتى دامۋ – ءبارىمىز ءۇشىن اسا ماڭىزدى قۇندىلىقتار. شاحتاداعى ەڭبەك تۇرعىسىنان قاراساق, بۇل قاعيدالاردىڭ ءمانى ايرىقشا تۇسىنىكتى. ءتارتىپ پەن تالاپ بولماسا, قاۋىپسىزدىك بولمايدى. ال ءادىل ەرەجە مەن جاۋاپكەرشىلىك بولماسا, ۇجىمدا دا, قوعامدا دا سەنىم بولمايدى», دەدى ا.بالاەۆا.
كەزدەسۋگە قاتىسۋشىلار ونەركاسىپتىك ءوڭىر ءۇشىن, سونداي-اق «اننەنسكايا» شاحتاسى سياقتى كاسىپورىندار ءۇشىن ەڭبەك قاۋىپسىزدىگىنە, وندىرىستىك تارتىپكە, ەرەجەلەردىڭ بولجامدىلىعىنا جانە جۇمىسشى ماماندىقتارىنا قۇرمەت كورسەتۋگە قاتىستى نورمالاردىڭ ەرەكشە ماڭىزعا يە ەكەنىن اتاپ ءوتتى. اڭگىمە بارىسىندا جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىندا ەڭبەك جاعدايلارىنىڭ ءتيىستى دەڭگەيدە قامتاماسىز ەتىلۋى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك اناعۇرلىم ناقتى ايقىندالاتىنى, ال وندىرىستەگى قاۋىپسىزدىك قازىرگى زامانعى الەۋمەتتىك ساياساتتىڭ نەگىزگى ستاندارتتارىنىڭ ءبىرى رەتىندە قاراستىرىلاتىنى اتاپ ءوتىلدى. سونداي-اق ونەركاسىپ سالاسى بەتپە-بەت كەلىپ وتىرعان زاماناۋي سىن-قاتەرلەرگە دە ەرەكشە نازار اۋدارىلدى. اتاپ ايتقاندا, ءوندىرىستى تسيفرلاندىرۋ, اۆتوماتتاندىرۋ, مونيتورينگ جۇرگىزۋ جانە ازاماتتاردىڭ تسيفرلىق ورتاداعى قۇقىقتارىن قورعاۋ ماسەلەلەرى ءسوز بولدى.
كەزدەسۋ بارىسىندا ءوندىرىس وكىلدەرى دە ءسوز سويلەپ, ەڭبەك ۇجىمىنىڭ ۇستانىمىن ءبىلدىردى. ولار كەنشىلەر قاۋىمى ءۇشىن ەڭ الدىمەن وندىرىستەگى قاۋىپسىزدىك, ءتارتىپ, الەۋمەتتىك قورعالۋ جانە ەڭبەك ادامىنا دەگەن قۇرمەت ايرىقشا ماڭىزعا يە ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
جيىن سوڭىندا الداعى رەفەرەندۋم ازاماتتاردىڭ ەل بولاشاعىن ايقىنداۋعا تىكەلەي قاتىسۋىنىڭ ماڭىزدى كەزەڭى بولاتىنى ايتىلدى. ەڭبەك ۇجىمدارىنىڭ بۇل باستامانى قولداۋى قوعامنىڭ كونستيتۋتسيالىق وزگەرىستەرگە دەگەن جوعارى قىزىعۋشىلىعى مەن بەلسەندى ازاماتتىق ۇستانىمىن ايقىن كورسەتەدى.
وسى كۇنى جالپىۇلتتىق كواليتسيا مۇشەلەرى ساتباەۆ قالاسىنداعى اباي اتىنداعى №4 مەكتەپ-ليتسەيى ۇجىمىمەن كەزدەستى. جيىن بارىسىندا ايدا بالاەۆا جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىندا ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن دامىتۋ, زايىرلى ءبىلىم بەرۋ قاعيداتتارىن نىعايتۋ جانە بارلىق بالالار ءۇشىن تەڭ مۇمكىندىكتەردى قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرىنە ەرەكشە ءمان بەرىلگەنىن اتاپ ءوتتى.
«جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىندا قازاقستانداعى ءبىلىم بەرۋ مەن تاربيە جۇيەسىنىڭ زايىرلى سيپاتى ناقتى ءارى انىق كورسەتىلگەن. بۇل نورمانى دۇرىس ءتۇسىنۋ وتە ماڭىزدى. ول ەشقانداي جاعدايدا دىنگە قارسى باعىتتالماعان جانە ازاماتتاردىڭ ار-وجدان بوستاندىعىن شەكتەمەيدى. ماسەلە – مەملەكەتتىك مەكتەپتىڭ بارلىق بالا ءۇشىن تەڭ ءارى بەيتاراپ ءبىلىم بەرۋ كەڭىستىگى بولىپ قالۋىندا. ياعني ءاربىر بالا, ونىڭ وتباسىلىق نەمەسە ءدىني كوزقاراسىنا قاراماستان, ادىلدىك پەن تەڭ مۇمكىندىكتەرگە نەگىزدەلگەن ورتادا ءبىلىم الۋعا ءتيىس. ال ءبىلىم بەرۋ ستاندارتى بارلىق وقۋشى ءۇشىن ورتاق ءارى بىردەي بولۋى قاجەت. سونىمەن قاتار ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى نەگىزگى كەپىلدىكتەر تولىعىمەن ساقتالادى. بۇدان بولەك, جاڭا نورما بۇرىنعىدان دا كەڭەيىپ وتىر. ەگەر قولدانىستاعى كونستيتۋتسيادا مىندەتتى ورتا ءبىلىم تۋرالى ايتىلسا, جاڭا جوبادا مىندەتتى ءبىلىم بەرۋ تەك ورتا بىلىممەن شەكتەلمەي, باستاۋىش ءبىلىمنىڭ دە مىندەتتىلىگى ناقتى بەكىتىلەدى. شىن مانىندە, مەملەكەتىمىز ءاربىر بالانىڭ ءبىلىم الۋىنا ەڭ العاشقى قادامىنان باستاپ جاۋاپتى دەگەندى بىلدىرەدى. ياعني ءبىلىمنىڭ بازالىق دەڭگەيى بارلىق بالا ءۇشىن قامتاماسىز ەتىلۋگە ءتيىس. جالپى العاندا, كونستيتۋتسيا جوباسىنىڭ ءمانى تەك جەكەلەگەن نورمالارمەن عانا شەكتەلمەيدى. ونىڭ نەگىزگى يدەياسى الدەقايدا كەڭ. جاڭا مەملەكەتتىك مودەلدىڭ نەگىزگى وزەگىندە ادام جانە ونىڭ يگىلىگى تۇر. ال ەلدىڭ بولاشاعى ەڭ الدىمەن, ادام كاپيتالىنىڭ ساپاسىنا, ءبىلىم دەڭگەيىنە جانە ازاماتتاردىڭ جاسامپاز الەۋەتىنە بايلانىستى ەكەنى ايقىن كورسەتىلگەن. سوندىقتان ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن دامىتۋ, عىلىمدى قولداۋ جانە يننوۆاتسيانى ىلگەرىلەتۋ ەلىمىزدىڭ ستراتەگيالىق باسىمدىقتارىنىڭ ءبىرى رەتىندە ناقتى بەكىتىلىپ وتىر», دەدى ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ورىنباسارى.
