سۋرەتتى تۇسىرگەن – ەرلان ومار, «EQ»
ەلىمىزدە كوپبالالى انالارعا قازىنادان تولەنەتىن جاردەماقىلاردىڭ 5 ءتۇرى, مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ قورىنان (ماسق) 2 تولەم ءتۇرى تاعايىندالادى. انا مەن بالانى قولداۋ الەۋمەتتىك كومەك پەن الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋدىڭ كوپ دەڭگەيلى جۇيەسى ارقىلى قامتاماسىز ەتىلەدى. رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن بالا تۋعا بىرجولعى جاردەماقى, بالا ءبىر جارىم جاسقا تولعانعا دەيىن ونىڭ كۇتىمىنە دە جاردەماقى تولەنەدى. ماسق-تان الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ جۇيەسىمەن جۇكتىلىككە, بوسانۋعا بايلانىستى تابىسىنان ۋاقىتشا قول ۇزگەن انالارعا الەۋمەتتىك تولەم, سونداي-اق بالا 1,5 جاسقا تولعانعا دەيىن ونىڭ كۇتىمىنە جاردەماقى بەرىلەدى.
جۇمىس ىستەمەيتىن ايەلدەرگە ءبىر جارىم جاسقا تولعانعا دەيىن بالا كۇتىمىنە بيۋدجەتتەن بەرىلەتىن اي سايىنعى جاردەماقى بالانىڭ تۋ كەزەگىنە بايلانىستى, ءبىرىنشى, ەكىنشى, ءۇشىنشى, ودان كەيىنگى بالالارعا 21 266 تەڭگەدەن 32 859 تەڭگەگە دەيىنگى مولشەردe ۇلعايتا وتىرىپ تولەنەدى. ال ماسق-تان تولەنەتىن الەۋمەتتىك تولەم مولشەرى – جۇمىس ىستەيتىن ايەلدەردىڭ كەيىنگى 2 جىلداعى ورتاشا ايلىق تابىسىنىڭ 40%-ى.
بيىل جاردەماقىنىڭ مولشەرى 10%-عا ارتىپ, ءبىرىنشى, ەكىنشى, ءۇشىنشى بالاعا بەرىلەتىن بىرجولعى قولداۋ 164 350 تەڭگەگە جەتسە, ءتورت, ودان دا كوپ بالاعا 272 475 تەڭگە تولەنەدى. جۇمىس ىستەمەيتىن انالار دا نارەستەسى 1,5 جاسقا تولعانعا دەيىن بالا كۇتىمىمەن جاردەماقى الادى. ءبىرىنشى بالاسىنا – 24 912 تەڭگە السا, ەكى بالالى بولعاندا – 29 454 تەڭگە, ءۇشىنشى بالاسى ومىرگە كەلگەندە ءبىر جارىم جىل اي سايىن 33 952 تەڭگە الادى. ءتورت, ودان دا كوپ بالاسى بار اناعا
38 493 تەڭگە بەرىلەدى. ال جۇمىس ىستەي ءجۇرىپ تە ەلدىڭ دەموگرافيالىق احۋالىن جاقسارتۋعا ۇلەس قوسقان ايەلدەرگە مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ قورىنان تولەمدەر قاراستىرىلادى. بالاسى 1,5 جاسقا تولعانشا, ياعني 18 اي بەرىلەتىن الەۋمەتتىك تولەم مولشەرى كەيىنگى ەكى جىلداعى ورتاشا ايلىق تابىسىنىڭ 40%-ى كولەمىندە بەرىلەدى. جۇكتىلىك پەن بوسانۋىنا بايلانىستى الەۋمەتتىك تولەم تاعايىندالىپ, مولشەرى كەيىنگى ءبىر جىلداعى ورتاشا ايلىق تابىسىنا قاراي سارالانادى.
«نەكە جانە وتباسى تۋرالى» كودەكستە كورسەتىلگەندەي بىرگە تۇراتىن, كامەلەتكە تولماعان ءتورت, ودان دا كوپ پەرزەنتى, سونداي-اق 23 جاسقا دەيىنگى كۇندىزگى بولىمدە وقيتىن ستۋدەنت بالالارى بار وتباسىلار كوپبالالى مارتەبەگە يە. ءتورت بالاعا بەرىلەتىن اي سايىنعى جاردەماقى مولشەرى 69 330 تەڭگە, 5 بالاعا 86 673 تەڭگە, 6 بالاعا – 104 017 تەڭگە, 7 بالاعا 121 360 تەڭگە, 8, ودان دا كوپ بالاسى بار وتباسىنىڭ ءار بالاسىنا 17 300 تەڭگەدەن تولەنەدى. ماسەلەن, 11 بالانى ومىرگە اكەلىپ وسىرگەن انا اي سايىن 190 300 تەڭگە جاردەماقى الادى. وتباسىندا مۇگەدەكتىگى بار بالا تاربيەلەپ وتىرعان اتا-اناعا نەمەسە قامقورشىسىنا اي سايىن 81 871 تەڭگە جاردەماقى بەرىلەدى. كوپبالالى انالاردىڭ بەدەلىن ارتتىرۋعا سايكەس ءومىر بويى اي سايىنعى مەملەكەتتىك جاردەماقى تاعايىندالادى, ول تابىسىنا قاراماستان «كۇمىس القا», «التىن القامەن» ماراپاتتالعان ايەلدەرگە تولەنەدى.
ەلىمىزدە ايەلدەر قاۋىمى ونىڭ ىشىندە كوپبالالى انالاردى الەۋمەتتىك قولداۋدىڭ بىرقاتار تەتىگى جۇزەگە اسىرىلادى. مەملەكەت تاراپىنان جاردەماقى تۇرلەرىنەن وزگە باسپانالى بولۋعا, كاسىبىن دوڭگەلەتۋگە دە مۇمكىندىك مول. ماسەلەن, «وتباسى بانك» تۇرعىن ءۇي جاعدايلارىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارىن ىسكە اسىرۋ شەڭبەرىندە تۇرعىن ءۇي زاەمدارىن ۇسىنىپ كەلەدى. ناقتىلاي ايتقاندا, سىياقى مولشەرلەمەسى 2%-دان اسپايتىن الدىن الا نەمەسە ارالىق تۇرعىن ءۇي زاەمدارىن الۋعا ءوتىنىش قابىلدايدى. تۇرعىن ۇيگە مۇقتاج ساناتىنداعىلار اراسىندا ءبىرىنشى كەزەكتە باسپانالى بولاتىنداردىڭ قاتارىندا مۇگەدەكتىگى بار بالالارى نەمەسە ولاردى تاربيەلەپ وتىرعان وتباسىلار, جەسىر ايەلدەر, «التىن القا», «كۇمىس القا» يەگەرلەرى, بۇرىن «باتىر انا» اتاعىن العان, سونداي-اق I, II دارەجەلى «انا داڭقى» وردەندەرىمەن ماراپاتتالعان كوپبالالى انالار, كوپبالالى وتباسىلار بار. بىرنەشە جىلدان بەرى تەك ايەلدەر قاۋىمىنا ارنالعان «ۇماي» جەڭىلدەتىلگەن يپوتەكاسىمەن دە نازىكجاندىلار باسپانالى بولىپ ءجۇر. بۇدان باسقا اسىراۋشىسىنان ايىرىلعان ايەلدەر دە مەملەكەتتىك تۇرعىن ءۇي الۋ كەزەگىنە جەكە ساناتتا قاتىسا الادى. باعدارلامانىڭ مەرزىمى – 25 جىل. وسى يپوتەكامەن باسپانالى بولعان ايەلدەرگە سالىقتىق جەڭىلدىك تە بار. تۇرعىن ءۇيدى راسىمدەۋ بارىسىندا كوپبالالى انالارعا, مۇمكىندىگى شەكتەۋلى بالالارى بار, جالعىزباستى انالارعا باسىم كوڭىل بولىنەدى.
ۇكىمەت ايەلدەردىڭ كاسىپكەرلىكتى دامىتۋىنا دا ءورىس اشىپ, قولداۋ كورسەتەدى. بيىل دا 400 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش مولشەرىندە (1 7 30 000 تەڭگە) قايتارىمسىز گرانت بەرىلەدى. كاسىپ اشامىن دەگەن كوپبالالى وتباسىلار, اسىراۋشىسىنان ايىرىلۋىنا بايلانىستى الەۋمەتتىك جاردەماقى الۋشىلار دا «باستاۋ بيزنەس» جوباسى, بولماسا كاسىپكەرلىك نەگىزدەرىمەن وقۋ كۋرسىنان وتكەنىن راستايتىن سەرتيفيكاتىمەن كاسىبىن باستاي الادى. ايەلدەر قاۋىمىنىڭ كاسىپكەرلىكتى دامىتۋدا قوسىپ كەلە جاتقان ۇلەسى قوماقتى. شاعىن جانە ورتا بيزنەس قۇرىلىمىندا ايەلدەر قاۋىمىنىڭ ۇلەسى 48%-دىڭ ۇستىندە.
بيىل دا ارۋلار مەرەكەسىنە وراي انالار قاۋىمىنا كەي وڭىرلەردە بىررەتتىك الەۋمەتتىك تولەم بەرىلەدى. استانا قالاسىنىڭ اكىمدىگى جىلداعى ءداستۇردىڭ جۇلگەسىن جالعاپ, ەلوردالىق كوپبالالى, از قامتىلعان 36 مىڭعا جۋىق اناعا الەۋمەتتىك كومەك اۋدارىلادى. تولەم سوماسى 9 830 تەڭگە مولشەرىندە. قارجى جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن ءبولىنىپ, «ازاماتتارعا ارنالعان ۇكىمەت» ارقىلى ەلوردادا تۇراقتى تىركەۋدە تۇرعان كوپبالالى انالارعا بەرىلەدى. حالىقارالىق مەرەكەگە وراي بەرىلەتىن الەۋمەتتىك تولەمنىڭ مولشەرى ءار وڭىردە ارقيلى.
رەسمي ستاتيستيكادا اباي وبلىسىنداعى ايەلدەر قاۋىمىنىڭ سانى 303 060 بولسا, سونىڭ ىشىندە 19 140 كوپبالالى انا بار. وبلىس اكىمدىگى كامەلەتكە تولماعان ءتورت, ودان كوپ بالاسى بار ارداقتى انالارعا 21 625 تەڭگەدەن بەرۋدى قۇپ كورىپ وتىر. اقمولا وبلىسىنداعى 13 777 كوپبالالى وتباسى بولسا, ولاردىڭ اراسىنداعى «التىن القا», «كۇمىس القا» يەگەرلەرىنە 12 975 تەڭگەدەن 21 625 تەڭگەگە دەيىن بىررەتتىك تولەم قاراستىرىلىپ, 3 692 ايەلگە بەرىلمەك. كوپبالالى انالاردىڭ شوعىرى قالىڭ بىردەن-ءبىر ءوڭىر – تۇركىستان وبلىسى. وبلىستاعى 191 925 كوپبالالى انالاردىڭ ىشىندە «التىن القا», «كۇمىس القا», «باتىر انا», «انا داڭقى» وردەنىنىڭ يەگەرلەرىنە 8 650 تەڭگە مولشەرىندە ءبىر رەتتىك الەۋمەتتىك كومەك بەرىلەدى. سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا تۇراتىن 7 413 كوپبالالى وتباسىنىڭ اراسىندا «التىن القا», «كۇمىس القا», «باتىر انا» اتاعىن العان, ءى, ءىى دارەجەلى «انا داڭقى» وردەنى بەرىلگەن انالارعا 43 250 تەڭگەدەن بەرىلسە, ءتورت, بەس بالاسى بار وتباسىلارعا 21 625 تەڭگەدەن اۋدارىلادى. تەرىسكەيدەگى كوپبالالى باتىر انالار ەڭ جوعارى بىررەتتىك كومەك الماق. ال پاۆلودار وبلىسىنداعى 11 264 كوپبالالى وتباسىنا بىرىڭعاي 21 625 تەڭگە مولشەرىندە تولەم بەرىلەدى. ماڭعىستاۋ وبلىسىنداعى 56 467 كوپبالالى انانىڭ اراسىندا «التىن القا», «كۇمىس القا» العان, وزگە دە ماراپاتقا يە 14 835 انا 15 000 تەڭگە مولشەرىندە تولەم الادى. قاراعاندى وبلىسىندا 25 705 كوپبالالى انا بار, ونىڭ 23 415-ءى 20 000 تەڭگەدەن تولەم الادى. شىعىس قازاقستان وبلىسىنداعى 13 438 كوپبالالى وتباسىعا 15 000 تەڭگەدەن بەرىلمەك. ۇلىتاۋ وبلىسىنداعى 9 375 كوپبالالى انا دا 20 000 تەڭگەدەن بىررەتتىك الەۋمەتتىك تولەم الادى.
بيىلعى قاڭتار ايىندا كوپبالالى 627,4 مىڭ وتباسى, «التىن القا», «كۇمىس القا» العان نەمەسە بۇرىن «باتىر انا» اتاعىن العان, ءى, ءىى دارەجەلى «انا داڭقى» وردەندەرىمەن ماراپاتتالعان 247,8 مىڭ انا مەملەكەتتىك جاردەماقى الدى. دەموگرافيالىق الەۋەتىمىزدى ارتتىرۋعا وراسان ۇلەس قوسىپ كەلە جاتقان التىن قۇرساق انالار ءاردايىم قولداۋعا لايىق.
