كەلەلى باسقوسۋدا 2022 جىلى جاپونيا, چەحيا جانە سلوۆاكيا ارحيۆتەرى, كىتاپحانالارى مەن جەكە قورلارىنان انىقتالعان جاڭا ءارى قۇندى تاريحي قۇجاتتار تالقىلانىپ, عىلىمي اينالىمعا ەنگىزۋ ماسەلەسى قوزعالدى. بۇل قۇجاتتار XX عاسىرداعى قازاقتارعا قاتىستى ەستەلىكتەردى قامتيدى. ناقتىراق ايتساق, زەرتتەۋشى-اۋدارماشىلار سۇلتان كاماليدەن مەن دىنمۇحامەت بايجۇمانىڭ بىرلەسكەن جۇمىسىنىڭ ناتيجەسىندە 300-گە جۋىق مۇراعات قۇجاتتارى – ەستەلىكتەر, زەرتتەۋلەر مەن ماتەريالدار جيناقتالعان. سونىڭ ءبىرى – ي.دۆورجاكتىڭ «قازاق اراسىندا» اتتى ەڭبەگى. ال قالعان قۇجاتتار الداعى ۋاقىتتا جەكە كىتاپ بولىپ شىعادى دەپ جوسپارلانىپ وتىر.
حالىقارالىق كونفەرەنتسياعا وتاندىق جانە شەتەلدىك الاشتانۋشى عالىمدار, پارلامەنت دەپۋتاتتارى, قازاقستان, جاپونيا, چەحيا جانە سلوۆاكيا ەلدەرىنىڭ قوعام جانە مەملەكەت قايراتكەرلەرى, ەۇۋ ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ توراعاسى, جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ پروفەسسور-وقىتۋشىلار قۇرامى مەن دوكتورانتتار قاتىستى.
«قازاق گازەتتەرى» سەرىكتەستىگى باس ديرەكتورى, الاشتانۋشى عالىم ديحان قامزابەك ۇلى مودەراتورلىق ەتكەن جيىندا ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ رەكتورى ەرلان سىدىقوۆ, «اق جول» قدپ توراعاسى, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى ازات پەرۋاشەۆ, استاناداعى چەحيا ەلشىسىنىڭ ورىنباسارى يوسەف بوگاچ, مەملەكەتتىك كوميسسيا جوبالىق كەڭسەسىنىڭ جەتەكشىسى, «قاھارماندار» رقق پرەزيدەنتى سابىر قاسىموۆ, ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى زيابەك قابىلدينوۆ ءسوز الىپ, اتالعان قۇجاتتاردى عىلىمي اينالىمعا ەنگىزۋ تاريحي ادىلدىكتى قالپىنا كەلتىرۋ عانا ەمەس, سونداي-اق قازىرگى قازاقستاننىڭ مەملەكەت قۇرۋ تاجىريبەسىنىڭ تامىرى تەرەڭدە جاتقانىن دالەلدەيتىن ماڭىزدى قادام ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
«كەشەگى حالىق تالقىسىنا ۇسىنىلعان, ەگەمەندىگىمىزدىڭ جاڭا ءبىر كەزەڭىن انىقتايتىن اتا زاڭ جوباسىندا «مەملەكەتتىلىكتى نىعايتا وتىرىپ», « ۇلى دالانىڭ مىڭداعان جىلدىق تاريحىنىڭ ساباقتاستىعىن ساقتاپ» دەگەن جولدار جازىلدى. بۇگىنگى الاش كوشباسشىسى, ءبىرتۋار عالىم, قالامگەر ءاليحان بوكەيحانعا ارنالعان كونفەرەنتسيا وسى مەملەكەتتىلىك تاريحىنا, تاجىريبەسىنە تاعزىم دەر ەدىك. پرەزيدەنتىمىز: «تاۋەلسىزدىك بارىنەن قىمبات», دەدى. بۇل عىلىمي جيىن ءاليحاننىڭ 160 جىلدىعىنىڭ عانا ەمەس, ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 35 جىلدىعىنىڭ دا ءىزاشار باستاماسى بولىپ وتىر. ءاليحان بوكەيحان – ەلدىك, مەملەكەتشىلدىك, زيالىلىق ءرامىزى, قايراتكەرلىكتىڭ تەمىرقازىعى. ۇلتقا اقىلمەن, قالاممەن, عىلىممەن قىزمەت ەتۋدىڭ ۇلگىسى. الداعى ۋاقىتتا ءاليحاننىڭ 21 تومدىق تولىق شىعارمالار جيناعى ۇسىنىلماق. بۇنى ءاليحانتانۋدىڭ جاڭا كەزەڭى دەپ قابىلدايمىز», دەدى ديحان قامزابەك ۇلى.
سونداي-اق «اق جول» قدپ توراعاسى, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى ازات پەرۋاشەۆ الاش ارىسىنىڭ جاس ۇرپاق تاربيەسىندەگى رولىنە توقتالدى.
ء«اليحان بوكەيحاننىڭ ۇلت جولىندا سىڭىرگەن ەڭبەگىن, ارينە, ءبىر بايانداما بارىسىندا ايتىپ تاۋىسۋ مۇمكىن ەمەس. ءبىرتۋار تۇلعانىڭ ەل دامۋىنا, مەملەكەتتىلىگىنە كورسەتكەن قىزمەتى ساياسي, ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك جاعىنان الىپ قاراساق تا وراسان. ءالى كۇنگە دەيىن الاششىل ازاماتتارعا سەرپىن بەرىپ كەلەدى. «اق جول» پارتياسى ءۇشىن الاش يدەياسى جاي عانا ۇران ءسوز ەمەس. ءبىز كۇندەلىكتى جۇمىس اياسىندا, قانداي مىنبەردە بولسىن الاش ۇستانىمىن ناسيحاتتايمىز. جالپى, الاش تاقىرىبىمەن عالىمدار عانا اينالىسۋى كەرەك دەگەن – جاڭساق وي. الاش يدەياسى ءار قازاق بالاسىمەن بىرگە جاساۋى كەرەك», دەدى ول.
زەرتتەۋشىلەردىڭ ايتۋىنشا, تابىلعان قۇجاتتار 1917–1920 جىلدارى الاش رەسپۋبليكاسى اۆتونوميا دەڭگەيىندە ەمەس, دەربەس ءارى ەگەمەن مەملەكەت بولىپ ءومىر سۇرگەنىن ايعاقتايدى. بۇل جاڭالىقتار الاش قوزعالىسىنىڭ حالىقارالىق بايلانىستارى مەن ساياسي قىزمەتىن تەرەڭىرەك تۇسىنۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
قر ۇعا اكادەميگى, ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى زيابەك قابىلدينوۆ سول ءبىر قيىن كەزەڭدە قازاق رۋحانياتىنا ولشەۋسىز ۇلەس قوسقان تاۋ تۇلعانىڭ ازاماتتىق بولمىسىن سيپاتتادى.
«ول حالىق جادىندا اسا ءبىلىمدى, ساۋاتتى ادام رەتىندە قالدى. دالا جۇرتى مەن وزگە حالىقتاردىڭ زيالى قاۋىم وكىلدەرىنىڭ زور قۇرمەتىنە يە بولدى. ونى ۇلتتىق تاريحتى, مادەنيەت پەن ءداستۇردى تەرەڭ ءبىلىپ, قازاق مەملەكەتتىلىگىن قالپىنا كەلتىرۋ جولىنداعى كۇرەسىندە كورىنگەن ءوز حالقىنا دەگەن جانقيارلىق ءارى رياسىز قىزمەتى ەرەكشەلەندىردى. ول حالىق كوشباسشىسى قانداي بولۋى كەرەك دەگەن ۇعىمنىڭ جارقىن ۇلگىسى بولدى. ميلليونداعان قازاق حالقىن الاش قوزعالىسىنىڭ يدەياسى توڭىرەگىنە توپتاستىرىپ, قوعامنىڭ ساۋاتتى بولىگىن تۋعان جەرگە ادال قىزمەت ەتۋگە ۇندەدى», دەدى ول.
القالى جيىن بارىسىندا ي.دۆورجاكتىڭ قازاق-ورىس تىلدەرىنە اۋدارىلعان «قازاق اراسىندا» جانە ب.بارىسبەكوۆ قۇراستىرعان ء«اليحان بوكەيحان. «الاش» يدەياسى جانە ءبىرتۇتاس تۇركى الەمى» كىتاپتارىنىڭ تانىستىرىلىمى ءوتتى.
«قازاقتار اراسىندا» اتتى ەڭبەگىندە اۆتور قازاق حالقىنىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىن, سالت-ءداستۇرىن, ءتىلىن جانە ادەبي مۇرالارىن سيپاتتايتىن قۇندى ەتنوگرافيالىق دەرەكتەردى, سونداي-اق رەسەي يمپەرياسى كەزەڭىندەگى اۋىر جاعدايىن قامتىعان. عىلىمي باقىلاۋلارىمەن بىرگە اۆتور چەحوسلوۆاكيالىق جاۋىنگەرلەردىڭ قازاقتارمەن ءوزارا بايلانىسى تۋرالى جەكە ەستەلىكتەرىن ۇسىنادى, سونداي-اق الاش قوزعالىسى جەتەكشىلەرىمەن, سونىڭ ىشىندە ءاليحان بوكەيحانمەن بولعان كەزدەسۋلەرى جونىندە باياندايدى.
كىتاپتا چەح جانە قازاق ۇلت-ازاتتىق قوزعالىستارىنىڭ رۋحاني جانە تاريحي جاقىندىعى, ولاردى بىرىكتىرەتىن مادەني جاڭعىرۋ مەن ساياسي دەربەستىككە ۇمتىلىس يدەياسى ەرەكشە ورىن الادى.
چەحوسلوۆاك لەگيونەرلەرى قاۋىمداستىعىنىڭ مۇشەسى ميحال راك (پراگا, چەحيا) لەگيونەر دۆورجاكتىڭ ەسىمىمەن قالاي تانىسقانىن باياندادى.
«زەرتتەۋشى سۇلتان كاماليدەن مىرزا يندرجيح دۆورجاك تۋرالى ءسوز قوزعاعاندا ءارى تاڭعالدىم, ءارى قۋاندىم. يندرجيح دۆورجاك – تاۋەلسىزدىك جولىنداعى كۇرەسكە قاتىسقان, شامامەن ءجۇز مىڭ لەگيونەردىڭ ءبىرى. بۇگىندە ولاردىڭ كوبىنىڭ ەسىمى ۇمىت قالدى. مەن دە ول تۋرالى بىلمەدىم. ونىڭ كىتابى قازاقستاندىق ارىپتەستەرىمىزدىڭ نازارىن اۋداردى. ونىڭ ماماندىعى مۇعالىم ەدى. ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا ەرەسەك شاعىندا اتتانىپ, مايداندا ءبىر ايداي عانا بولىپ, 1914 جىلى تامىزدىڭ سوڭىندا تۇتقىنعا ءتۇستى. 1918 جىلى لەگيون قۇرامىنا كىرگەن كەزدە ول ومبىدا – قازاقستان شەكاراسىنا جاقىن قالادا پيسار قىزمەتىن اتقاردى. سول جەردە قازاق مادەنيەتىمەن تانىسىپ, قىزىعۋشىلىعى ويانعان شىعار. كەيىن وسى اسەرلەرىن ءوزىنىڭ جالعىز كىتابىندا باياندادى», دەدى ميحال راك.
ەۇۋ «الاش» رۋحاني دامۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى سۇلتانحان اقق ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, شەتەل ارحيۆتەرىنەن تابىلعان جاڭا قۇجاتتار الاش قوزعالىسىنىڭ تاريحىن تۇبەگەيلى قايتا قاراۋعا نەگىز بولادى.
«جاپونيا, چەحيا جانە سلوۆاكيا ارحيۆتەرىنەن انىقتالعان دەرەكتەر ءاليحان بوكەيحان باستاعان الاش قايراتكەرلەرىنىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدە ساياسي بايلانىستار ورناتۋعا ۇمتىلعانىن دالەلدەيدى. ەڭ ماڭىزدىسى, 1917–1920 جىلدارى الاش رەسپۋبليكاسى اۆتونوميالىق قۇرىلىم عانا ەمەس, ناقتى باسقارۋ ينستيتۋتتارى, شەكاراسى, اسكەري جاساعى جانە ديپلوماتيالىق قادامدارى بار دەربەس مەملەكەت رەتىندە ارەكەت ەتكەنىن كورسەتەتىن ايعاقتار تابىلىپ وتىر. بۇل – ۇلتتىق مەملەكەتتىلىك تاريحىنا قاتىستى قالىپتاسقان كوزقاراسقا ەلەۋلى وزگەرىس اكەلەتىن جاڭالىق», دەدى سۇلتانحان اقق ۇلى.
ءىس-شارا اياسىندا سۋرەتشى الماس سىرعابايدىڭ «الاشتىڭ ءاليحانى» اتتى جەكە كورمەسى اشىلىپ, زاماناۋي سيپاتتا ۇلت كوسەمىنىڭ ءتۇرلى بەينەسى ۇسىنىلدى. بۇدان بولەك ء«اليحان بوكەيحان. مەن قازاق حالقىنا قىزمەت ەتۋدى توقتاتپايمىن» اتتى بەرىك بارىسبەكوۆتىڭ دەرەكتى ءفيلمى كوپشىلىك نازارىنا ۇسىنىلدى.
