دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى دەرەكتەرىنە سايكەس, اليمەنتارلىق فاكتورلار جۇقپالى ەمەس اۋرۋلاردىڭ (جۇرەك-قانتامىر پاتولوگيالارى, 2-ءتيپتى قانت ديابەتى, سەمىزدىك, كەيبىر ونكولوگيالىق اۋرۋلار) دامۋىندا جەتەكشى ءرول اتقارادى. وسىعان بايلانىستى ءتيىمدى جانە تەڭگەرىمدى تاماقتانۋ بالالار دەنساۋلىعىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ بازالىق شارتى رەتىندە باعالانادى. بالالاردىڭ ءوسىپ-دامۋى ءۇشىن راتسيونالدى تاماقتانۋدىڭ عىلىمي نەگىزدەرىن تالداۋ ماقساتىندا اباي وبلىسى ءبىلىم باسقارماسىنىڭ, ءۇرجار اۋدانى ءبىلىم ءبولىمىنىڭ «بالبوبەك» جانە الماتى وبلىسى ەڭبەكشىقازاق اۋدانى ۇلتاراق اۋىلى, «قىزعالداق» بوبەكجاي بالاباقشاسىنىڭ اس بلوگىنا سانيتارلىق ەپيدەميولوگيالىق تەكسەرۋ جۇرگىزىلدى. بۇل تالداۋ بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر گيگيەناسى ءبولىمىنىڭ سانيتارلىق دارىگەرىنىڭ قاتىسۋىمەن بىرگە ۇيىمداستىرىلدى.
راتسيونالدى تاماقتانۋدىڭ نەگىزدەرى
راتسيونالدى تاماقتانۋ – ورگانيزمنىڭ ەنەرگەتيكالىق شىعىنىن تولىق وتەيتىن جانە پلاستيكالىق, رەتتەۋشى قىزمەت اتقاراتىن نۋتريەنتتەرمەن عىلىمي نەگىزدەلگەن مولشەردە قامتاماسىز ەتەتىن تاماقتانۋ جۇيەسى. ونىڭ مازمۇنى ساندىق جانە ساپالىق كورسەتكىشتەردىڭ بىرلىگىمەن سيپاتتالادى. ساندىق اسپەكت تاعامنىڭ ەنەرگەتيكالىق قۇندىلىعىمەن انىقتالادى. بالالار ورگانيزمىندە ەنەرگيا تەك نەگىزگى الماسۋعا عانا ەمەس, سونىمەن قاتار وسۋگە, جاسۋشالىق ديففەرەنتسياتسياعا, تىندەردىڭ رەگەنەراتسياسىنا جانە جوعارى جۇيكە قىزمەتىنىڭ قالىپتاسۋىنا جۇمسالادى. سوندىقتان ەنەرگەتيكالىق تەپە-تەڭدىكتىڭ بۇزىلۋى بالالاردا ايقىن كلينيكالىق كورىنىستەرگە اكەلۋى مۇمكىن.
ساپالىق اسپەكت تاعام قۇرامىنداعى ماكرونۋتريەنتتەردىڭ (اقۋىزدار, مايلار, كومىرسۋلار) جانە ميكرونۋتريەنتتەردىڭ (دارۋمەندەر, مينەرالدى زاتتار, ميكروەلەمەنتتەر) فيزيولوگيالىق تۇرعىدان نەگىزدەلگەن اراقاتىناسىمەن سيپاتتالادى. اسىرەسە الماستىرىلمايتىن امينقىشقىلدارى مەن پوليقانىقپاعان ماي قىشقىلدارىنىڭ جەتكىلىكتى ءتۇسۋى ءوسىپ كەلە جاتقان ورگانيزم ءۇشىن ەرەكشە ماڭىزعا يە.
بالالاردىڭ تاۋلىكتىك ەنەرگيا قاجەتتىلىگى ولاردىڭ جاسىنا, جىنىسىنا, دەنە سالماعىنا جانە فيزيكالىق بەلسەندىلىك دەڭگەيىنە بايلانىستى ايقىندالادى. ەنەرگيا شىعىنى مەن ەنەرگيا ءتۇسۋىنىڭ اراسىنداعى سايكەستىك ەنەرگەتيكالىق گومەوستازدى قامتاماسىز ەتەدى.
ەنەرگيا تاپشىلىعى جاعدايىندا:
- بوي ءوسۋىنىڭ تەجەلۋى,
- دەنە سالماعىنىڭ جەتكىلىكسىزدىگى,
- يممۋنولوگيالىق رەاكتيۆتىلىكتىڭ تومەندەۋى بايقالادى.
ال ەنەرگيانىڭ شامادان تىس ءتۇسۋى:
- ماي ءتىنىنىڭ ارتىق جينالۋىنا,
- سەمىزدىككە,
- ەرتە مەتابوليكالىق بۇزىلىستارعا الىپ كەلەدى.
وسىلايشا, بالالاردا راتسيونالدى تاماقتانۋ ەنەرگەتيكالىق بالانستى ساقتاۋعا باعىتتالۋى ءتيىس.
ال بالالار راتسيونىندا ميكروەلەمەنتتەر مەن دارۋمەندەردىڭ جەتكىلىكسىزدىگى اليمەنتارلىق-تاۋەلدى پاتولوگيالاردىڭ دامۋىنا سەبەپ بولادى. تەمىر تاپشىلىعى انەمياسى, يود جەتىسپەۋشىلىك جاعدايلارى, گيپوۆيتامينوزدار, كالتسي تاپشىلىعى سۇيەك جۇيەسىنىڭ دامۋىنا كەرى اسەر ەتەدى.
تسينك, سەلەن, ا, ە, س دارۋمەندەرىنىڭ جەتكىلىكسىزدىگى انتيوكسيدانتتىق جۇيەنىڭ السىرەۋىنە, يممۋندىق جاۋاپتىڭ تومەندەۋىنە جانە سوزىلمالى اۋرۋلارعا بەيىمدىلىكتىڭ ارتۋىنا اكەلەدى. اقۋىز تاپشىلىعى بالالاردىڭ پسيحوموتورلىق دامۋىن باياۋلاتىپ, وقۋ قابىلەتىنىڭ تومەندەۋىنە اسەر ەتۋى مۇمكىن. بۇل دەرەكتەر راتسيونالدى تاماقتانۋدىڭ تەك فيزيولوگيالىق ەمەس, سونىمەن قاتار الەۋمەتتىك ماڭىزىن ايقىندايدى.
اس مازىرىنە گيگيەنالىق باعالاۋ
بالالار ءۇشىن تاماقتانۋ رەجيمىن ساقتاۋ ماڭىزدى گيگيەنالىق تالاپتاردىڭ ءبىرى. اس قابىلداۋ اراسىنداعى ينتەرۆال 3,5–4 ساعاتتان اسپاۋى ءتيىس. تاماقتانۋ ءتارتىبىنىڭ بۇزىلۋى اس قورىتۋ فەرمەنتتەرىنىڭ ىرعاقتىلىعىنا كەرى اسەر ەتىپ, گاستروەنتەرولوگيالىق پاتولوگيالاردىڭ دامۋ قاۋپىن ارتتىرادى.
مەكتەپكە دەيىنگى جانە مەكتەپ جاسىنداعى بالالار ءۇشىن ىستىق تاماقپەن قامتاماسىز ەتۋ جۇيەسى ۇيىمداستىرىلۋى قاجەت. تاماق راتسيونىندا ءسۇت ونىمدەرى, ەت, بالىق, ءداندى داقىلدار, كوكونىستەر مەن جەمىستەردىڭ بولۋى فيزيولوگيالىق قاجەتتىلىكتەردى قاناعاتتاندىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
اس ءمازىرىن گيگيەنالىق باعالاۋ – ناقتى ادامنىڭ نەمەسە ۇيىمداسقان ۇجىمنىڭ تاۋلىكتىك تاماقتانۋ راتسيونىنىڭ فيزيولوگيالىق نورمالارعا سايكەستىگىن انىقتاۋعا باعىتتالعان عىلىمي تالداۋ. باعالاۋ بارىسىندا تاعامنىڭ حيميالىق قۇرامى, ەنەرگەتيكالىق قۇندىلىعى جانە نەگىزگى نۋتريەنتتەردىڭ مولشەرى ەسەپتەلىپ, ولار جاسىنا, جىنىسىنا جانە فيزيكالىق بەلسەندىلىگىنە سايكەس ۇسىنىلعان نورماتيۆتەرمەن سالىستىرىلدى.
زەرتتەۋ بارىسىندا انىقتالعان كەمشىلىكتەر نەگىزىندە پراكتيكالىق ۇسىنىستار ازىرلەندى.
زەرتتەۋ ناتيجەلەرى قازۇۋ-ءدىڭ «قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ» ماماندىعى بويىنشا ءبىلىم الاتىن ستۋدەنتتەردىڭ پراكتيكالىق ساباقتارىندا وقۋ ماتەريالى رەتىندە جانە ەپيدەميولوگيا, بيوستاتيستيكا جانە دالەلدى مەديتسينا كافەدرالارىندا ادىستەمەلىك رەسۋرس رەتىندە پايدالانۋعا ۇسىنىلدى.
اتاپ وتكەن ءجون, زەرتتەۋ نىساندارى ەپيدەميالىق ماڭىزدىلىعى جوعارى وبەكتىلەر ساناتىنا جاتادى, سەبەبى سانيتاريالىق تالاپتاردىڭ ساقتالماۋى بالالار اراسىندا تاعامنان ۋلانۋ جانە جۇقپالى اۋرۋلاردىڭ تارالۋ قاۋپىن ارتتىرۋى مۇمكىن.
زەرتتەۋ بارىسىندا سانيتاريالىق-ەپيدەميولوگيالىق تەكسەرۋ ءادىسى قولدانىلىپ, باعالاۋ كەلەسى باعىتتار بويىنشا جۇرگىزىلدى: عيماراتتىڭ سانيتاريالىق-تەحنيكالىق جاعدايى; سۋمەن جابدىقتاۋ, كارىز جانە جىلىتۋ جۇيەلەرىنىڭ جۇمىس ىستەۋى; جەلدەتۋ جانە جارىقتاندىرۋ كورسەتكىشتەرى; اس بلوگىنىڭ ۇيىمداستىرىلۋى جانە تەحنولوگيالىق پروتسەستىڭ بىرىزدىلىگى; تاعام ونىمدەرىنىڭ ساقتالۋ شارتتارى; تاماقتانۋ راتسيونىنىڭ سانيتاريالىق نورمالارعا سايكەستىگى; پەرسونالدىڭ مەديتسينالىق باقىلاۋدان ءوتۋى.
اس بلوگىندا شيكى جانە دايىن ونىمدەردىڭ قيىلىسۋىنا جول بەرىلمەيتىنى, تاعام دايىنداۋ تەحنولوگيالىق كارتالارعا سايكەس جۇرگىزىلەتىنى, ىدىستار مەن قۇرالداردىڭ تاڭبالانعانى انىقتالدى. تەز بۇزىلاتىن ونىمدەر ءتيىستى تەمپەراتۋرالىق رەجيمدە ساقتالعان.
بالالاردى تاماقتاندىرۋ بەكىتىلگەن ەكى اپتالىق پەرسپەكتيۆتىك ءمازىر نەگىزىندە كۇنىنە 5 رەت ۇيىمداستىرىلعان. راتسيون سانيتاريالىق قاعيدالار تالاپتارىنا سايكەس كەلەدى, ءۇشىنشى تاعامعا س دارۋمەنى قوسىلىپ ۆيتاميندەۋ جۇرگىزىلەدى.
دايىن تاعامداردىڭ ساپاسى ورگانولەپتيكالىق ادىسپەن باعالانىپ, تاۋلىكتىك سىنامالار ساقتالادى. تاعام ونىمدەرىنىڭ ساپاسى مەن قاۋىپسىزدىگىن راستايتىن سەرتيفيكاتتارى بار. قىزمەتكەرلەردىڭ بارلىعى مەديتسينالىق تەكسەرۋدەن وتكەن.
ينجەنەرلىك كوممۋنيكاتسيالار (سۋ, كارىز, جىلىتۋ, جەلدەتۋ) جۇمىس جاعدايىندا, سانيتاريالىق-گيگيەنالىق تالاپتارعا سايكەس ەكەنى انىقتالدى. سوڭعى ءۇش اي ىشىندە جۇقپالى اۋرۋلار تىركەلمەگەن.
قورىتىندى جانە ۇسىنىستار
جۇرگىزىلگەن تەكسەرۋ ناتيجەلەرى بويىنشا زەرتتەلگەن مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمداردىڭ سانيتاريالىق جاعدايى قولدانىستاعى نورماتيۆتىك تالاپتارعا جالپى سايكەس كەلەتىنى انىقتالدى. گيگيەنالىق قاۋىپسىزدىكتى ودان ءارى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا سانيتاريالىق-ەپيدەميولوگيالىق تالاپتاردى تۇراقتى باقىلاۋ; اس بلوگىنداعى تەحنولوگيالىق ءتارتىپتى قاتاڭ ساقتاۋ; تاماقتانۋ راتسيونىنىڭ تەڭگەرىمدىلىگىن جۇيەلى باعالاۋ; زالالسىزداندىرۋ رەجيمىن ساقتاۋ جانە قىزمەتكەرلەردى مەرزىمدىك مەديتسينالىق تەكسەرۋدەن وتكىزۋ ۇسىنىلدى. سوىنمەن قاتار تاماقتانۋدى دۇرىس ۇيىمداستىرۋ بويىنشا دا ۇسىنىستار بەرىلدى. ياعني, جاس ەرەكشەلىكتەرىنە سايكەس تاعام پورتسيالارىن ناقتى سارالاۋ, س-ۆيتاميندەۋدى جىل بويى تۇراقتى جۇرگىزۋ, اس بلوگىندا تەحنولوگيالىق پروتسەستەردى تۇراقتى ىشكى باقىلاۋدا ۇستاۋ, تاماقتانۋ مونيتورينگىن جۇيەلى تۇردە جۇرگىزۋ جانە وندىرىستىك باقىلاۋدى قولدانىستاعى سانيتاريالىق نورماتيۆتەرگە سايكەس كۇشەيتۋ.
جالپى العاندا, ەكى مەكەمەدە دە بالالاردى تاماقتاندىرۋ جۇيەسى سانيتاريالىق تالاپتارعا سايكەس ۇيىمداستىرىلعان, الايدا انىقتالعان كەمشىلىكتەردى جويۋ تاماقتانۋدىڭ گيگيەنالىق تيىمدىلىگىن ودان سايىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
ايقىز حاسەن, قاراساي اۋدانىنىڭ سانيتاريالىق-ەپيدەميولوگيالىق باقىلاۋ باسقارماسىنىڭ باس مامانى
