اۋەلى از-كەم شەگىنىس جاسايىق. 1995 جىلعى كونستيتۋتسيا تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى, ەڭ كۇردەلى كەزەڭىندە قابىلداندى. ول كەزدە ەل الدىندا مەملەكەتتى ساقتاپ قالۋ, باسقارۋ جۇيەسىن ورنىقتىرۋ, ىشكى تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ مىندەتى تۇردى. سوندىقتان اتا زاڭنىڭ رۋحى پوستكەڭەستىك, وتپەلى سيپاتتا قالىپتاستى. مەملەكەت مۇددەسى الدىڭعى قاتارعا شىعىپ, ادام قۇقىقتارى كوبىنە سول مۇددەنىڭ اياسىندا قاراستىرىلدى. ۇلتتىق بىرەگەيلىك پەن تاريحي ساباقتاستىق جالپى سيپاتتا عانا ايتىلىپ, ناقتى وركەنيەتتىك باعدار ايقىندالمادى.
سول كەزەڭدەگى كونستيتۋتسيانى دايىنداۋعا نەبارى 12 ادام عانا قاتىسقان. ولاردىڭ قاتارىندا يۋري باسين, ۆلاديمير كيم, اناتولي كوتوۆ سەكىلدى زاڭگەرلەر بولدى. ۇشەۋى شەتەلدىك ساراپشى ەدى. بۇل دا سول ۋاقىتتاعى كادرلىق جانە زياتكەرلىك جاعدايدىڭ كورىنىسى بولاتىن. بيلىك جۇيەسى قاتاڭ ورتالىقتاندىرىلىپ, نەگىزگى شەشىمدەردىڭ بارلىعى پرەزيدەنتكە تاۋەلدى بولدى. پرەزيدەنت وكىلەتتىگىنە ناقتى شەكتەۋ قويىلماي, قايتا سايلانۋ مۇمكىندىگى ساقتالدى. كونستيتۋتسيالىق سوت, قۇرىلتاي سياقتى ينستيتۋتتار قاراستىرىلمادى. سونداي-اق پرەزيدەنتتىڭ جاقىن تۋىستارىنىڭ مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىنە ارالاسۋىنا قۇقىقتىق توسقاۋىل بولعان جوق.
وسىنداي جاعدايدا قابىلدانعان كونستيتۋتسيا ەلدى ۇستاپ قالۋعا, باسقارۋ تەتىكتەرىن قالىپتاستىرۋعا قىزمەت ەتتى. الايدا ۋاقىت وتكەن سايىن قوعامنىڭ ءوزى دە ەسەيدى. ادامنىڭ قۇقىعى مەن قادىرىن تەك مەملەكەتتىڭ مۇددەسىنە تاۋەلدى ەتۋ جەتكىلىكسىز ەكەنى انىق بايقالدى. ۇلتتىق بىرەگەيلىك جايلى جالپىلاما تۇجىرىمدار ەندى ناقتى مازمۇنمەن تولۋى ءتيىس دەگەن تالاپ كۇشەيدى. كەشە مەملەكەت ءوزىن ساقتاۋ ءۇشىن العا شىقسا, بۇگىن ادامدى قورعاۋ مەملەكەتتىڭ باستى مىندەتىنە اينالىپ وتىر. وسى وزگەرىس جاڭا كونستيتۋتسيادان دا ءوز ءىزىن تابۋى زاڭدى ەدى.
وسى تاريحي احۋالدى ەسكەرە وتىرىپ, ءۇنزيلا شاپاق جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ ەڭ الدىمەن يدەيالىق مازمۇنىنا نازار اۋدارۋ قاجەت ەكەنىن ايتادى.
«مەملەكەت باسشىسى كونستيتۋتسيا كىرىسپەسىندە ياكي پرەامبۋلادا ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى نەگىزگە الۋ قاجەتتىگىن ناقتى اتاپ ءوتتى. قازاق دالاسىنان باستاۋ الاتىن وركەنيەت پەن مەملەكەتتىلىك ءداستۇرىنىڭ ساباقتاستىعىن ايقىن كورسەتۋ, قازاقستاننىڭ ۇلى دالاداعى تاريحي مەملەكەتتەردىڭ مۇراگەرى ەكەنىن ناقتى بەينەلەۋ ماڭىزدى ەكەنىنە ەرەكشە ءمان بەردى. سوندىقتان كونستيتۋتسيالىق رەفورما اياسىندا كەلىپ تۇسكەن بارلىق ۇسىنىستارعا ءۇستىرت ەمەس, بايىپپەن, تەرەڭ كوزقاراسپەن قاراۋ – ورتاق مىندەتىمىز», دەيدى ءۇنزيلا شاپاق.
بۇل كوزقاراس جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ 2026 جىلى مۇلدە باسقا قوعامدىق جاعدايدا قابىلدانعانىن ايقىن كورسەتەدى. قوعام ساياسي تۇرعىدان ەسەيدى, بيلىك پەن ازامات اراسىنداعى قاتىناس جاڭا ساپالىق دەڭگەيگە ءوتتى. وسى وزگەرىستى ءۇنزيلا شاپاق كونستيتۋتسيانىڭ مازمۇنى ارقىلى بىلايشا تارقاتادى:
«بۇگىن ءبىز كونستيتۋتسيا تۋرالى ايتقاندا تەك بيلىك پەن قۇقىقتىق نورمالاردى عانا ەمەس, ۇلتتىڭ بولاشاق الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىن دە ويلاۋىمىز كەرەك. سوندىقتان تابيعاتتى ايالاۋ, ەكولوگيامىزدى ساقتاۋ يدەياسى كونستيتۋتسيادا قوعام مەن مەملەكەتتىڭ ورتاق قۇندىلىعى رەتىندە كورىنىس تابۋعا ءتيىس. مادەنيەت, ادىلەتتى قازاقستاننىڭ كونستيتۋتسيالىق نەگىزى مەملەكەتتىلىك – تەك زاڭدار مەن ينستيتۋتتار ارقىلى عانا ەمەس, ۇلتتىق رۋح پەن مادەنيەت ارقىلى ورنىعادى. ءدال وسى مادەني نەگىز حالىقتى ءبىرتۇتاس ۇلتقا اينالدىرىپ, قوعامدىق بىرلىكتى نىعايتادى. مادەنيەتتى كونستيتۋتسيالىق دەڭگەيدە بەكىتۋ ارقىلى ءبىز ادىلەتتى قازاقستاننىڭ تەك قۇقىقتىق ەمەس, وركەنيەتتى مەملەكەت ەكەنىن ناقتىلايمىز. سونىمەن بىرگە مادەنيەت پەن ونەرگە, عىلىم مەن بىلىمگە, يننوۆاتسياعا, تابيعاتتى ايالاۋعا, بۇگىنگى جانە كەلەر ۇرپاق الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىككە ءمان بەرىلۋى كونستيتۋتسيانى تەك قۇقىقتىق ەمەس, وركەنيەتتىك قۇجات دەڭگەيىنە كوتەرەدى. بۇل – مەملەكەت پەن حالىق اراسىنداعى جاريا قوعامدىق كەلىسىمنىڭ ايقىن كورىنىسى».
ابزال قۇسپان: كونستيتۋتسيالىق سوت ازامات پەن مەملەكەت اراسىنداعى تورەشى بولادى
ءۇنزيلا شاپاق جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ بيلىك جۇيەسىنە اكەلگەن وزگەرىستەرىنە دە ارنايى توقتالادى. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇل جولى بيلىك ءبىر ورتالىققا شوعىرلانباي, تەپە-تەڭدىك پەن ءوزارا باقىلاۋ قاعيداتتارى كۇشەيتىلدى. كونستيتۋتسيالىق سوت, قۇرىلتاي, ۆيتسە-پرەزيدەنت ينستيتۋتتارى ەنگىزىلدى. پرەزيدەنت ءبىر عانا مەرزىمگە, جەتى جىلعا سايلانادى. پرەزيدەنتتىڭ تۋىستارىنىڭ بيلىك پەن مەملەكەتتىك قىزمەتكە ىقپال ەتۋىنە زاڭمەن تىيىم سالىندى.
حالىق ەگەمەندىگى ماسەلەسىنە كەلگەندە, ول حالىقارالىق قۇقىقپەن تولىق ۇيلەسەتىن نورمالار بەكىتىلگەنىن اتاپ وتەدى.
«كونستيتۋتسيا جوباسىندا مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ بىردەن-ءبىر قاينار كوزى ءارى ەگەمەندىكتىڭ يەسى قازاقستان حالقى ەكەنى تۋرالى نورما بەكىتىلۋى حالىق ەگەمەندىگى قاعيداتىن تىكەلەي كورسەتەدى جانە بۇۇ جارعىسىنا, ادام قۇقىقتارىنىڭ جالپىعا بىردەي دەكلاراتسياسىنا, ازاماتتىق جانە ساياسي قۇقىقتار تۋرالى حالىقارالىق پاكتكە تولىق سايكەس كەلەدى», دەيدى ول.
حالىقارالىق مىندەتتەمەلەرگە قاتىستى ۇستانىم دا ناقتى ايقىندالعان.
«وسىلايشا, 5-باپتىڭ 1-تارماعى تۋرالى قىسقاشا تۇجىرىمداپ ايتسام, قازاقستان رەسپۋبليكاسى حالىقارالىق مىندەتتەمەلەردەن باس تارتپايدى, كەرىسىنشە ونى قولدانىلاتىن قۇقىقتىڭ, ياعني قوعامدىق قاتىناستاردى رەتتەيتىن ماڭىزدى قۇرامداس بولىگى رەتىندە مويىندايدى. ياعني, ءبىز حالىقارالىق مىندەتتەمەلەردى قولدانىستاعى قۇقىقتىڭ بولىگى رەتىندە تانيمىز, ولاردى زاڭ تالاپتارىنا سايكەس قولدانامىز جانە ولاردى جاريالايمىز, ويتكەنى ولار قوعامدىق قاتىناستار سۋبەكتىلەرى ءۇشىن مىندەتتى ءجۇرىس-تۇرىس ەرەجەلەرىن بەلگىلەيدى», دەيدى دەپۋتات.
ساياسي جۇيەدەگى وزگەرىستەردىڭ ماڭىزدى بولىگى رەتىندە ءۇنزيلا شاپاق پارلامەنت قۇرىلىمىنىڭ جاڭارۋىن ايتادى. جاڭا كونستيتۋتسياعا سايكەس ەلدە ءبىر پالاتالى پارلامەنت – قۇرىلتاي قۇرىلادى. قۇرىلتايعا 145 دەپۋتات پروپورتسيونالدى جۇيەمەن بەس جىل مەرزىمگە سايلانادى. سونىمەن قاتار حالىق كەڭەسى اتتى كونسۋلتاتيۆتىك ورگان قۇرىلادى. ونىڭ قۇرامىنا ەتنوستاردىڭ, قوعامدىق ۇيىمداردىڭ جانە وڭىرلىك ءماسليحاتتاردىڭ وكىلدەرى ەنەدى. كەڭەس ىشكى ساياسات بويىنشا ۇسىنىس بەرىپ, قوعامدىق كەلىسىمدى نىعايتۋعا, زاڭ جوبالارىن ۇسىنۋعا جانە رەفەرەندۋم باستاماسىن كوتەرۋگە قۇقىلى.
سايىپ كەلگەندە, جاڭا كونستيتۋتسيا ادامدى, ونىڭ قادىر-قاسيەتى مەن مورالدىق جاۋاپكەرشىلىگىن الدىڭعى ورىنعا شىعارىپ, قوعامدى سول ولشەممەن ءومىر سۇرۋگە باعىتتاپ وتىر. بۇل قۇجات جۇيەنى وزگەرتۋمەن عانا شەكتەلمەيدى, ول ەلدىڭ وزىنە قوياتىن تالابىن دا ايقىندايدى. وسى تۇرعىدان العاندا, جاڭا كونستيتۋتسيا ەلدىڭ بولاشاعىن سىرتقى قالىپپەن ەمەس, ىشكى قۇندىلىقتارمەن ولشەۋگە شاقىرادى.
