ماڭگىلىك ەل مۇراتىنا ادالدىق

ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ قازاقستان رەسپۋبلي­­­­كا­­­­­سىنىڭ پرەزيدەنتى لاۋازىمىنا كىرىسۋ سال­تاناتىندا: «پرەزيدەنت سايلاۋى قازاق­ستان حال­قىنىڭ كەمەڭگەرلىگىن بۇكىل الەمگە پاش ەتتى. ەل ءبىر­لىگىنە بەرىكتىگى مەن كەمەل كەلەشەككە سەنى­مىن تانىتتى. ماڭگىلىك ەلدىڭ مىزعىماس ۇستىن­­­دا­رىنا ادالدىعىن كورسەتتى. بۇل تاڭداۋ – جار­قىن بولاشاققا قادام باسقان قازاقستاننىڭ تاڭ­­­داۋى!» – دەپ تەبىرەنە ءسوزىن باستاعان ەدى. ءيا, عاسىرلار توعىسىندا, ياعني XX عاسىردىڭ اياعى مەن XXI عاسىردىڭ باسىندا قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ تاۋەلسىز, ەركىن تۋى قايتا جەلبىرەپ, شاڭىراعى بايتەرەكتەي بيىكتەدى. ورتا عاسىرلاردا قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ باس­تاۋىن قالاعان, سول كەزدەگى الىپ يمپەريالارمەن يىق تىرەسكەن تۇرىك قاعاناتى كۇلتەگىن بىتىكتاسىنا ماڭگىلىك ەل مەملەكەتتىك يدەولوگياسىن حالقىنا ساياسي مانيفەست, ۇندەۋ رەتىندە جاريالاعان ەدى. «وسى قۇندىلىقتارعا ادالدىق ءبىزدىڭ ماڭگىلىك ەل – عاسىرلارعا ۇلاساتىن كۇشتى دە ءتيىمدى مەملەكەت قۇرۋ تۋرالى ارمانىمىزدى جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى», – دەپ, ەلباسى پرەزيدەنتتىك سايلاۋداعى جەڭىسىنە ارنالعان ۇلىقتاۋدا قۋاتتاي ءتۇستى. ال, وسى ەگەمەندى مەملەكەتتىڭ باستاپ­­­قى قيىن-قىستاۋ كەزەڭىنەن باستاپ, بۇگىنگى وركەندەگەن قازاقستانعا الەمدىك وركەنيەتتىلىك كەڭىستىگىنە كىرەتىن ۇلكەن تاريحي جولدىڭ كوش­باسشى تۇلعاسى كىم دەسەك, ارينە, پرەزيدەنتتىك سايلاۋدا جەڭىسكە جەتكەن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ ءوزى. ەندى, مىنە, ەلباسىنىڭ انت بەرۋ راسىمىنەن كەيىن, حالىققا ءوزىنىڭ ۇلت جوسپارىن تۇسىندىرە وتىرىپ, العا قويىلعان مىندەتتەردى شەشۋدىڭ جولدارى ەركىندىك پەن ەلدىكتى اڭساعان اتا-بابالار ءداۋىرىنىڭ مۇراتىنا دەگەن ادالدىق پەن تاريحي ساباقتاستىقتان باس­تاۋ الاتىنىن كورسەتتى. «داعدارىستار مەن جانجالدار دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىن ءبىزدىڭ كوز الدىمىزدا تىتىركەندىرىپ وتىر. ازاماتتارى قايىرشىلىقتا ءومىر ءسۇرىپ نەمەسە اسكەري جانجالداردا قازا تاۋىپ جاتقان جولى بولماعان مەملەكەتتەر سانى ۇلعايا تۇسۋدە. تۇراقسىزدىق ورتالىق ازيانىڭ شەكارالارىنا دا تىم جاقىن كەلىپ تۇر. سوڭعى 2-3 جىلدا جاھاندىق پروبلەمالاردىڭ وسە تۇسكەنىن كورە وتىرىپ, مەن قازاقستانىمىزدى قالاي نىعايتۋ مەن قاۋىپسىزدەندىرۋ جانە اسا تابىستى 30 ەلدىڭ قاتارىنا ەنۋ جولىنان اداستىرماۋ تۋرالى ويلادىم. مەن جاعدايدى باسقا مەملەكەتتەردىڭ كوشباسشىلارىمەن تالقىلادىم. بارلىق جاۋاپكەرشىلىكپەن ۇلتقا مىنا جايدى ەسكەرتكىم كەلەدى. ءبىزدىڭ ءارى قارايعى دامۋىمىزعا ءالى 5 جاڭا سىرتقى سىن-قاتەرلەر قاۋىپ ءتوندىرۋىن جالعاستىرۋدا», دەي كەلىپ, ەلباسى ولاردى اتاپ ءوتىپ قانا قويماي, ودان سۇرىنبەي ءوتۋدىڭ تەتىكتەرىن دە ايشىقتادى. شىنىندا دا, العاشقى قوعامدىق قۇرىلىس­تان كەيىنگى زامانداردىڭ قاي-قايسىسى دا بولسىن, ادامزات قوعامى مەملەكەت قۇرۋ جولىنان ءوتتى. ويتكەنى, ادامدار قوعامىنىڭ ءومىر ءسۇرۋىنىڭ باستى شارتى – مەملەكەت بولدى. ونسىز ول قوعامنىڭ تۇراقتى عۇمىر ءسۇرۋى مۇمكىن ەمەس ەدى. سول دامۋ ساتىسىندا تۇرعان قوعامنىڭ تالاپ-تىلەگىنە ساي مەملەكەتتىك ينستيتۋتتار ءتۇرلى فورمالاردا قالىپتاستى جانە ونىڭ ءوزى سول قوعامدى رەتتەپ وتىردى. بىراق, ولاردى قۇرۋ وزدىگىنەن جاسالعان جوق. قوعامنىڭ ءوز ىشىنەن ەرەكشە تۇلعالار شىعىپ, مەملەكەت قۇرۋعا بارلىق كۇش-جىگەرىن جۇمسادى. عۇن-ساق زامانىندا ەدىل پاتشا شىعىسى – تىنىق مۇحيتى, ال باتىسى – اتلانت مۇحيتىنىڭ جاعالاۋلارىنا دەيىنگى ارالىقتا قۋاتتى يمپەريا قۇرۋ جولىندا كۇرەسسە, بۋمىن, ەستەمي, كۇلتەگىندەر باتىسى – قارا تەڭىز, شىعىسى – سارى تەڭىز (تىنىق مۇحيتى) ارالىعىندا قۋات­تى قاعاندىق قۇرا الدى. سوندىقتان دا كۇلتەگىن تاس جازۋىنداعى: ىلگەرى – كۇن شىعىسىندا, وڭ جاقتا –كۇن ورتاسىندا, كەيىن – كۇن باتىسىندا, سول جاقتا – ءتۇن ورتاسىندا وسىنىڭ ىشىندەگى حالىق­تىڭ ءبارى ماعان قارايدى, حالىقتى وسىن­شاما كوپ ەتتىم, – دەگەن جازۋلار بابالار زامانىنىڭ ۇرانىنا اينالدى. بيىل 550 جىل­دىق مەرەيتويى اتاپ وتىلگەلى وتىرعان قازاق حاندىعى دا زامانىندا «قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى», «ەسىم حاننىڭ ەسكى جولى» ارقىلى دەشتى قىپشاق جەرىندە مەملەكەت قۇرىپ, ەۋرازيا كەڭىستىگىندە ءوزىن مويىنداتتى. ەلىمىزدە تاۋەلسىز مەملەكەتتىلىكتىڭ نەگى­زىن قۇرۋدى ءىس جۇزىندە جۇزەگە اسىرا وتىرىپ, ەلباسى ونىڭ تەوريالىق نەگىزدەمەسىن جاساۋ ءۇشىن دە كوپ ەڭبەك ەتتى. ەلىمىزدىڭ تاۋەل­سىزدىك الىپ, دەربەس مەملەكەتىن قۇرۋ جولىنا تۇسۋىنەن باستاپ, بۇگىنگى وركەندەگەن شاعىنا دەيىنگى كەزەڭدە شەشۋىنە تۋرا كەلگەن ارقيلى ماسەلەلەرىنە قاتىستى ەلباسى عىلىمي نەگىزدەلگەن ەڭبەكتەر جازىپ قانا قويماي, ونىڭ ءىس جۇزىندە جۇزەگە اسۋىن دا قامتاماسىز ەتتى. ءسويتىپ, الەمدە «قازاقستاندىق ەكونوميكالىق عاجايىپ» تەرمينى قازىردىڭ وزىندە پايدا بولسا, ول ەلباسىنىڭ تەوريا مەن پراكتيكانى, سايا­سات پەن ەكونوميكانى ءتيىمدى ۇشتاستىرا وتىرىپ جۇرگىزۋدەگى ولشەۋسىز ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسى دەسەك قاتەلەسپەيمىز. XIX عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىنداعى مەملەكەتتىڭ قالىپتاسۋى جانە دامۋى پروبلەمالارىنىڭ دۇنيەجۇزىنە تانىمال زەرتتەۋشى, بەلگىلى ورىس ويشىلى ب.ن.چيچەرين مەملەكەت قۇرىلۋىنىڭ العاشقى كەزەڭىندە باسقا فاكتورلار قاتارىنان جەكە تۇلعانىڭ شەشۋشى ءرول اتقاراتىنىنا ايرىقشا كوڭىل ءبولىپ, «جەكە ادامنىڭ تاريح پەن ساياساتتاعى ءرولى ەش جەردە ءدال مەملەكەتتىڭ قۇرىلۋى نەمەسە كۇشەيۋى كەزەڭىندەگىدەي جارقىن كورىنبەيدى», – دەپ تۋراسىن ءادىل ايتقان ەدى. * * * اتا-بابالارىمىز قاي كەزدە بولسىن, سول ءوزى ءومىر سۇرگەن قوعامدا ءومىر ءسۇرۋ ەرەجەلەرى مەن قاعيدالارى نەگىزىندە زاڭ شىعارۋشىلىقتى جەتە مەڭگەرە بىلگەنى بەلگىلى. «جازىلماعان زاڭدار» حالىقتىڭ اۋىزەكى ەسىنەن ۇرپاقتان-ۇرپاققا بەرىلىپ وتىردى. بۇل شارۋاشىلىعى نەگىزىنەن كوشپەلى بولعان ەل ءۇشىن تابيعي قۇبىلىس ەدى. ايتسە دە وسى ۋاقىتقا دەيىن جەتكەن «جەتى جارعى» زاڭدار جيناعى ءبىز ءۇشىن اسىل مۇرا بولىپ قالا بەرمەك. ورتاعاسىرلىق تۇركىلەردىڭ قاراحان مەملە­كەتىنىڭ اتا زاڭىنىڭ باستى پرينتسيپتەرىن كورسەتكەن ءجۇسىپ بالاساعۇن ءوزىنىڭ «قۇتتى بىلىك» شىعارماسىندا ماڭگىلىك ەلدىڭ مەملەكەتتىك-قۇقىقتىق نەگىزىن جاساپ كەتكەن ەدى. بۇگىنگى تاڭدا قوس پالاتالى پارلامەنت پەن پارلامەنتاريزمنىڭ تەوريالىق نەگىزدەمەسىن جاساپ, ونىڭ باس ساياسي ساۋلەتشىسى ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ بولعاندىعى جانە بولاشاققا مەملەكەتىمىزدەگى زاڭ شىعارۋشى ورگاننىڭ دارە­جەسى ارتىپ, قۋاتتى وكىلەتتىلىككە يە بولۋى ەلبا­سىنىڭ ساياسي ۇستانىمى مەن ءجىتى كوزقارا­سىنا تىعىز بايلانىستى ەكەندىگىنە كۇمان جوق. «ۇلت جوسپارى» دەپ اتاعان ەلباسى بەلگىلە­گەن 5 رەفورمانىڭ ءبىرىنشىسى – مەملەكەتتىك قىزمەت جۇيەسىن رەفورمالاۋ, وندا قىزمەتشىلەر ازاماتتار قۇقىقتارىن قۇرمەتتەپ جانە ولاردىڭ زاڭدى مۇددەلەرىنە قىزمەت ەتەتىندەي ءمولدىر دە ءتيىمدى مودەلدى قالىپتاستىرادى. مەملەكەتتىك قىزمەت مەريتوكراتيا («لايىقتىلار بيلىگى») قاعيداتى نەگىزىندە بارلىق ازاماتتارعا ءوز قابىلەتتەرىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن بىردەي مۇمكىندىكتەر بەرىلەتىن ءادىل قازاقستاندىق قوعامنىڭ ءتۇپ بەينەسىنە اينالادى. تۇرىك قاعاناتىن قۋاتتى مەملەكەتكە اينال­دىرۋ ءۇشىن سوناۋ باتىسىندا قارا تەڭىزدەن, شىعىسىندا سارى تەڭىز (تىنىق مۇحي­تىنداعى) ارالىعىندا بىتىراپ جاتقان تۇركى تايپالارىنىڭ باسىن قوسىپ بىرىكتىرۋ كەرەك بولدى. وسى جەردە تۇرىك قاعاندارى, قولباسشىلارى مەن داناگويلەرى بىردە اق نايزانىڭ ۇشىمەن, ال كەيدە بەيبىت كەلىسىم ارقىلى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن بارلىق كۇش-جىگەرىن اياماي جۇمسادى. ناتيجەسى ويلاعانداي بولدى. تاريحتا II تۇرىك قاعاناتى نەمەسە شىعىس تۇرىك قاعاناتى دەگەن اتپەن ماڭگى وشپەس ءىز قالدىردى. قازىرگى ەلىمىزدىڭ, مەملەكەتىمىزدىڭ كۇش-قۋاتى وندا تۇراتىن حالىقتار ىنتىماقتاستىعىندا, ءتۇرلى دىندەر مەن كونفەسسيالاردىڭ توزىمدىلىگى مەن تولەرانتتىق قاتىناستا بولۋىن قامتاماسىز ەتۋگە بايلانىستى. وسى ماقساتتى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ەلباسى ءاپ دەگەننەن ءوزىنىڭ بار كۇش-جىگەرىن اياماي, تەرىن توكتى. 1993 جىلى 28 مامىردا ەلباسى ورداباسىنىڭ ەڭ شىرقاۋ تۇسىنداعى قاراۋىلتوبەنىڭ باسىنا شىعىپ, تۇڭعىش رەت تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدىڭ تۋىن كوتەرىپ, «بەرەكە باسى – بىرلىك» اتتى تاريحي بايانداماسىن جاسادى. سول باياندامادا قازاقستان حالىقتارىنىڭ اسسامبلەياسى قۇرىلاتىندىعى دا العاش رەت وسى ورداباسىندا جاريا ەتىلدى. وسى كەزدى قورقىت اتا كىتابىنداعى ەجەلگى تۇركىلەر قاعاندارىنىڭ ومىرىنەن دە كوزگە ەلەستەتە الاسىڭ: «ءبىر كۇنى ۇلاش ۇلى تولە قۇستىڭ تۇلەگى, ءبىز جارلىنىڭ ءۇمىتى, اميد سۋىنىڭ ارىستانى, قاراشىقتىڭ قابىلانى, قوڭىر اتتىڭ يەسى... – سالور قازان ورنىنان تۇردى. توقسان باۋلى وردالارىن قارا جەردىڭ ۇستىنە تىككىزدى. توقسان جەرگە قىزىل­الا, قالى كىلەم توسەتتى. توقسان توبەگە شاتىر قۇرعىزدى... ول جۇگىنە وتىرىپ بىلاي دەدى...». بۇل جولى دا ەلباسى ۇلت جوسپارىنىڭ ءتورتىنشى بۋىنى رەتىندە: «ءبىزدىڭ قوعامىمىزدىڭ كوپتۇرلىلىگى – ءبىزدىڭ السىزدىگىمىز ەمەس, كۇشىمىز. بارلىق ازاماتتار قۇقىقتىڭ بىردەي كولەمىن پايدالانىپ, جاۋاپكەرشىلىكتىڭ بىردەي جۇگىن ارقالاپ جانە ءتۇرلى مۇمكىندىكتەرگە بىردەي قول جەتكىزۋى ءتيىس. ءبىزدىڭ قوعامىمىز نەعۇر­لىم قۋاتتى جانە ءبىرتۇتاس بولا وتىرىپ, تاريحي تۇرعىدا كوپتەگەن تىلدەردەن جانە مادەنيەت­تەردەن قالىپتاستى. بۇگىندە ءبىزدى ماڭگى­لىك ەل قۇندىلىقتارى: ازاماتتىق تەڭدىك, ەڭبەك­سۇيگىشتىك, ادالدىق, وقىمىستىلىق كۋلتى, تولەرانتتىلىق, شىن بەرىلگەندىك پەن پاتريو­تيزم بىرىكتىرەدى. «ەگەر الداعى ءبىر جىلدى ويلاساڭدار – استىق وسىرىڭدەر; ەگەر الداعى ءجۇز جىلدى ويلاساڭدار – اعاش وسىرىڭدەر; ەگەر ماڭگىلىكتى ويلاساڭدار – ادامدى تاربيەلەڭدەر» دەگەن ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىز. ماڭگىلىك ەل قۇندىلىقتارى ءبىزدىڭ باقۋاتتى بولاشاعىمىزعا باعدارلاما بولادى. سوندىقتان ءبىز ەلدىڭ بىرلىگى مەن توپتاسقاندىعى ءۇشىن ودان ءارى دە ءوزىمىزدىڭ ورتاق ازاماتتىق بىرتەكتىلىگىمىزدى نىعايتۋىمىز كەرەك», – دەپ ءسوزىن تۇيىندەدى. قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى – ەلىمىزدى مەكەندەيتىن 140-تاي ەتنوس وكىلدەرىنىڭ ءمۇد­دەسىن قورعايتىن ۇلتتىق مادەني ورتالىقتاردىڭ جيىنتىعى. سونىمەن بىرگە, ەلىمىزدەگى ساياسي تۇراقتىلىقتىڭ, حالىقتار اراسىنداعى ىنتىماق-بىرلىكتىڭ, ۇلتارالىق تاتۋلىقتىڭ دىڭگەگى. سول قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنا بيىل 20 جىل تولدى. بۇكىل الەمدىك حالىقارالىق ۇيىمدار قازاقستانداعى ۇلتارالىق قاتىناس­تاردى نىعايتۋداعى ءبىزدىڭ اسسامبلەيا ءتاجىري­بەسىن زەردەلەي كەلىپ, ونى وزدەرىندە ىسكە اسىرۋعا ۇمتىلۋدا. سايلاۋدا ن.نازارباەۆتىڭ جەڭىسكە جەتۋىنە بايلانىستى سەنات توراعاسى قاسىم-جومارت توقاەۆ: «قازاقستان حالقى ماڭگىلىك ەل يدەيا­سىنىڭ نەگىزى بولىپ تابىلاتىن تۇراقتىلىق پەن قوعامدىق كەلىسىمدى جاقتاپ داۋىس بەردى», دەپ ءادىل باعاسىن بەردى. قوعام بىرلىگى, ەلدىڭ بىرتۇتاستىعى قازىرگى كەزەڭدە بەلگىلى دارەجەدە ونداعى تۇراتىن حالىقتاردىڭ ءدىني نانىم-سەنىمدەرى اراسىنداعى توزىمدىلىككە, تولەرانتتىق قاتىناسقا دا بايلانىستى بولىپ وتىر. بۇل جاعىنان دا اتا-بابالارىمىز ۇلكەن ونەگە, ۇلگى قالدىرىپ كەتتى.تەك قانا اۋەلگى ورتاعاسىرلىق قازاقستان جەرىندە پۇتقا تابىنۋشىلىق, حريستياندىق (نەستوريان), بۋددالىق, مانيحەيلىك جانە يسلام دىندەرى ءومىر ءسۇردى. قازاق حالقى ەتنوگەنەزىنىڭ قالىپتاسۋىندا ۇلكەن ءرول اتقاراتىن حازار قاعاناتى دىندەر توعىسىنىڭ وركەنيەتتىلىك ۇلگىسىن جاسادى. جوعارىدا ايتىلعاندار ەلباسىنىڭ جارلىعىمەن بەكىتىلگەن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ستراتەگياسىندا ورىن تەپتى. ول بىلاي باستالادى: «ەجەلگى قازاق جەرىندە حالىقتاردىڭ, وركەنيەتتەردىڭ, مادەنيەتتەر مەن الۋان ءدىني سەنىمدەردىڭ ءبىر مەملەكەتتە بەيبىت قاتار ءومىر ءسۇرۋىنىڭ باي دا بىرەگەي تاجىريبەسى جيناقتالعان». وسىلاردىڭ بارلىعى «باقىتقا جەتۋ ماقساتىمەن ازاماتتارى ءبىر-بىرىنە كومەكتەسىپ وتىراتىن قوعام – قايىرىمدى قوعام», – دەپ ايتىپ كەتكەن ۇلى ءال-فارابي بابامىزدىڭ سوزدەرى شىندىققا اينالىپ كەلە جاتقانىنىڭ كورىنىسى بولماق. * * * بابالار تاريحىنداعى قاي قوعام بولماسىن, ونداعى بيلىكتىڭ تۇراقتىلىعى سول ەلدىڭ شارۋاشىلىق جاي-كۇيىنە تىكەلەي بايلانىستى. ال نەگىزىندە جوعارىدىعى قاعاننىڭ اۋزىنان شىققان جىر جولدارى تۇرىك قاعاندىعىنىڭ نەگىزى كوزدەگەن ماقساتى ەلىن, حالقىن بايلىققا مولشىلىققا كەنەلتۋ ەكەندىگى كورىنىپ تۇر. بۇل تۇرعىدا الەمگە ايگىلى ۇلى جىبەك جولىنىڭ گۇلدەنۋ كەزەڭى وسى تۇرىك قاعاناتىمەن تۇسپا-تۇس كەلۋى دە كەزدەيسوق ەمەس ەدى. وكىنىشكە قاراي, ءبىز, اسىرەسە, تاريحشىلار, اتا-بابالار كۇرعان قاعاندىقتار مەن مەملەكەتتەردىڭ شارۋاشىلىق ءومىرى ەكونوميكاسىنا جەتە كوڭىل اۋدارماي كەلەمىز. ادەتتە, شارۋاشىلىعىن ايتقاندا, ونىڭ تەك تۇرلەرى عانا اتاپ وتىلەدى. ال ونىڭ دامۋ ەۆوليۋتسياسى جانە ونىڭ ساياسي تاريحقا ىقپالى نازاردان تىس قالادى. سوندىقتان دا بولار, وتكەن زاماندارداعى قازاقستان جەرىندە بولعان مەملەكەتتەر تاريحي سىرت كوزگە كوبىنەسە ساياسي وقيعالار (جاۋگەرشىلىك, شاپقىنشىلىق, ت.س.س) تىزبەگىنەن عانا تۇراتىن سياقتى. ال شىن مانىندە ساياسي وقيعالاردان گورى اتا-بابا تاريحى وركەنيەتتىڭ ەۆوليۋتسيالىق ۇردىستەرى ارقىلى قولى جەتكەن شارۋاشىلىق پەن مادەنيەتتىڭ باي تاجىريبەسىنە تولى. مىنە, وسىعان بارىنشا كوڭىل ءبولۋ قاجەت. كەيىنگى كەزدە پوستكەڭەستىك كەيبىر ەلدەردەگى ساياسي داعدارىستار قازىرگى ەلباسىمىزدىڭ ۇستان­عان ساياساتىنىڭ دۇرىس ەكەندىگىن ايقىن كورسەتتى. قاي قوعامدا بولماسىن, سايا­سي وزگەرىس­تەر ەكونوميكانىڭ دامۋىمەن نەگىزدەل­گەندە عانا ءوز قويعان ماقساتىنا جەتە الادى. بۇرىن­عى زامانداعى ءبىر دانىشپان ايتىپ كەتكەن­دەي: «كەدەيلەر ءۇشىن بيلىكتىڭ اۋىسۋى بيلەۋ­شىسىنىڭ اتى وزگەرگەنىنەن باسقا ەش نارسە اپەرمەيدى» (فەدر) سول سياقتى بيلىك اۋىس­قانمەن جوعارىدا اتالعان ەلدەردە قاراپايىم قارا حالىق مولشىلىققا كەنەلدى مە؟ قايتا الەۋمەتتىك قايشىلىقتار كۇشەيىپ, ەكونوميكاسى تىعىرىققا تىرەلىپ, بۇرىنعى جەتكەن دارەجەسىنەن دە تومەندەپ كەتكەنىن كوردىك. ال, ەلباسىنىڭ ەكونوميكا ءبىرىنشى, ودان كەيىن سايا­سات ۇستانىمىنىڭ ومىرشەڭ ەكەندىگىن ءومىردىڭ ءوزى دالەلدەپ وتىر. بۇگىنگى تاڭدا ۇلت جوسپارىنىڭ ءۇشىنشى شەشۋشى مىندەتى رەتىندە: «قازاقستاندىقتاردىڭ تۇرمىس جاعدايىن جاقسارتۋ. بۇل كەڭ كولەمدە ورتا تاپتى قۇرۋ ءۇشىن قاعيداتتى تۇردە ماڭىزدى. يندۋستريالاندىرۋعا نەگىزدەلگەن ەكونوميكالىق ءوسىمدى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ءبىز تۇبەگەيلى قۇرىلىمدىق رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرامىز. ءبىلىم بەرۋ مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ – ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمىنا مۇشە ەلدەردىڭ ستاندارتتارىنا باعدار ۇستاناتىن بولادى. ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ ءۇشىن ءبىز وڭدەۋ ونەركاسىبىنە ترانسۇلتتىق كومپانيالاردى تارتامىز, ول قازاقستاننىڭ الەمدىك نارىققا شىعۋىن قامتاماسىز ەتەدى, – دەپ نىق سەنىممەن ايتتى. تۇرىك قاعاناتىنىڭ ساياسي تاريحى سول كەزدەگى الپاۋىت كورشى ەلدەرمەن (قىتاي, يران, ۆيزانتيا, رۋس جانە ت.ب.) جۇرگىزگەن قارىم-قاتىناستارى مەن سىرتقى ساياساتتىڭ نەبىر جەمىستى ءىس-شارالارىنا تولى ەكەندىگى ءمالىم. سول زاماننان باستالىپ, قازاق حان­دى­عى جانە ونىڭ جالعاسى بولىپ تابىلاتىن قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەڭ-بايتاق جەرى مەن ەلىن ساقتاپ قالۋى بەلگىلى دارەجەدە ءار زامان­نىڭ باسشى تۇلعالارىنىڭ ىسكەرلىك, سايا­سي كورەگەندىك, «شىعىسقا ءتان سابىرلىلىق پەن دا­نا­لىق» قاسيەتتەرىنە بايلانىستى بولدى. قازاق حاندىعى تۇسىندا حانعا كەڭەسشىلىك ءرول اتقار­­عان بيلەر ينستيتۋتى سىرتقى ساياسات پەن كور­­شى ەلدەرمەن بەيبىت قارىم-قاتىناستىڭ نە­بىر تاماشا ۇلگىلەرىن كورسەتكەنى تاريحتان ءمالىم. ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ ۇزاق جىلدار بويى جۇرگىزگەن سىرتقى ساياساتى ناتيجەسىندە ۇزىندىعى 7 591 شاقىرىم شەكارا ماسەلەسى ءساتتى شەشىلدى. ءوز سوزىمەن ايتقاندا: «تاريحىمىزدا تۇڭعىش رەت ءبىز ءوزىمىزدىڭ ستراتەگيالىق ارىپتەسىمىز رەسەيمەن زاڭ جۇزىندە رەسىمدەلگەن مەملەكەتتىك شەكاراعا يە بولدىق». بۇل – قازاق جەرى ءۇشىن قاجىماي-تالماي كۇرەسكەن اتا-بابالارىمىزدىڭ ارۋاعى ءبىر اۋناپ تۇسكەن كەز بولدى». بۇل جەردە عۇن-ساق زامانىنداعى مودە قاعاننىڭ كورشى يمپەريا پاتشاسى سۇراعاندا استىنداعى سايگ ۇلىك اتىن, قوينىنداعى سۇلۋ جارىن بەرسە دە, ۇلتاراقتاي جەردى بەرۋگە مۇلدە قارسىلىق ءبىلدىرىپ, جانكەشتىلىكپەن شايقاسقا شىققانى تاريحتان ەسكە تۇسەدى. «ءبىز ءوزىمىزدىڭ ستراتەگيالىق ارىپتەستەرىمىز – رەسەيمەن, قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىمەن, اقش-پەن, ەۋروپالىق وداق ەلدەرىمەن, يسلام الەمىمەن ىنتىماقتاستىقتى جالعاستىرامىز. ءبىز حالىقارالىق ۇيىمداردا بەلسەندى جۇمىس ىستەيتىن بولامىز. ورتالىق ازياداعى كوشباسشى رەتىندە قازاقستان ءبىزدىڭ وڭىرىمىزدەگى قاۋىپسىزدىك پەن ەكونوميكالىق دامۋدىڭ ورتاق ارحي­تەكتۋراسىنا قولداۋ كورسەتەدى. ءبىزدىڭ ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق بويىنشا ءوزىمىزدىڭ ەڭ جاقىن ارىپتەستەرىمىز – رەسەي­مەن, بەلارۋسپەن, قىرعىزستانمەن جانە ارمەنيامەن قاتىناستارىمىز ايرىقشا بولماق. قازاقستاندىق ديپلوماتيا يسلام الەمىندەگى جانە پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتەگى وتكىر وڭىرلىك داۋ-جانجالداردى بەيبىت جولمەن رەتتەۋ جونىندەگى كۇش-جىگەرىن ۇلعايتا تۇسەتىن بولادى», – دەپ ەلباسى ۇلت جوسپارىن تابىستى ورىنداۋدىڭ كەپىلى رەتىندە قولايلى حالىقارالىق احۋالىن قالىپتاستىرۋ شارتتارىن دا ايقىنداپ بەردى. * * * تۇرىك قاعاناتى ەكىنشى رەت بوي كوتەرىپ, مەملەكەتىن كۇشەيتۋ كەزىندە ورتالىق وردا ورنىن دۇرىس سايلاپ, شەشۋدىڭ ماڭىزى زور بولدى. اسىرەسە, قاعاناتتىڭ وڭتۇستىگىندەگى قۋات­تى يمپەريادان قاۋىپسىز بولۋ ءۇشىن, ستراتەگيا­لىق جاعىنان موڭعوليا التاي تاۋلى ولكەلە­رىنىڭ سولتۇستىگىندەگى وتۇكەن قويناۋى وتە قولايلى بولدى. ەكىنشى جاعىنان, ول جەر تۇركى جۇرتى­نىڭ نەگىزىنەن اينالىساتىن مال شارۋاشى­لىعىنا دا, ەگىنشىلىگىنە دە جايلى ەدى. سون­دىقتان حالىقتىڭ توقتىعىن دا, قاۋىپسىزدىگىن دە ارمانداعان تۇرىك قاعانى وسى وتۇكەن قويناۋ­ىن ەل وردا رەتىندە بەلگىلەگەن بولاتىن. ەل وردانى تاڭداۋ, ىزدەۋ, ونىڭ ورنىن بەلگىلەۋ, ورنىعۋ تالاي رەت اتا-بابالارىمىزدى تولعان­دىرعان, ءتىپتى اڭىزعا اينالعانى دا ءمالىم. وعان جەرۇيىقتى ىزدەپ, جەر شارىن ارالاعان اسان قايعى بابامىزدى ەسكە تۇسىرسەك تە جەتكىلىكتى. بۇگىنگى تاۋەلسىز قازاقستانعا دا ەل وردانى جان-جاقتى ويلاستىرىپ بارىپ بەلگىلەۋ تىكەلەي ەلباسى ءىسىنىڭ جەمىسى. «سىن-قاتەرلەرگە قاراماستان, ءبىز جاڭا ەلوردامىز – استانانى, بارلىق قازاقستاندىقتاردىڭ ماقتانىشىن سالۋدى باستادىق», – دەپ ەلباسى تەبىرەنە تولعاندى. شىنىندا دا ەلباسىنىڭ اقمولانى تاڭداۋى كورەگەندىكتىڭ, ساياسي باتىلدىقتىڭ ۇلگىسى رەتىندە تاريحتا قالاتىنى ءسوزسىز. ەلباسى ەندىگى الدا تۇرعان ماقساتتى ايشىق­تاي كەلە: «تاۋەلسىزدىك العان العاشقى جىلدارى ءبىز ەگەمەن مەملەكەتتىڭ نەگىزىن قالادىق. بۇل ءبىزدىڭ مەملەكەتتىك قۇرىلىستىڭ ءبىرىنشى ساتىسى بولاتىن. ودان كەيىن نىعايىپ العان سوڭ, ءبىز قالىپتاسقان مەملەكەتكە قاراي قادام جاسادىق. بۇل ەكىنشى ساتى بولاتىن. ەندى ۇلى رەفورمالاردى باستاي وتىرىپ, ءبىز ماڭگىلىك ەلگە جول سالامىز. بۇل ءبىزدىڭ مەملەكەتتىك قۇرىلىستىڭ ءۇشىنشى ساتىسى بولماق», – دەپ ءوزىنىڭ ءسوزىن تياناقتى قورىتىندىلادى. ءيا, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ – وتكەنگە ءۇڭىلىپ, بابالار اماناتىن ورىنداپ, بۇگىندى بۇتىندەپ, ەل بولاشاعىنىڭ قامىن جەپ كەلە جاتقان الاشتىڭ ءبىرتۋار ازاماتى, تاريحتا التىن ارىپپەن جازىلۋعا ءتيىس ۇلت پەرزەنتى دەر ەدىك. ءسوز سوڭىندا ايتارىمىز, ەگەر دە قورقىت بابامىز ءبىر ءسات ءتىرىلىپ كەلسە, ەجەلگى تۇركى بابالارىمىزدىڭ ماڭگىلىك ەل مۇراتىنا ەلباسىنىڭ ادالدىعى مەن بەرگەن انتىنا قۋانا قول جايىپ, ءوزىنىڭ مىنا ءبىر باتاسىن بەرەر ەدى: قارلى قارا تاۋلارىڭ قۇلاماسىن! كولەڭكەلى قابا اعاشتارىڭ كەسىلمەسىن! كۇركىرەپ اققان سۋلارىڭ سارقىلماسىن! قاناتتارىڭنىڭ ۇشى قىرقىلماسىن! بايگەگە جىبەرگەن اقبوز اتىڭ مۇدىرمەسىن! قارا بولات قىلىشىڭ مۇقالماسىن! شاشاقتى نايزاڭ سىنباسىن! اق شاشتى انانىڭ جاتقان جەرى پەيىش بولسىن! اق ساقالدى باباڭنىڭ جاتقان جەرى ۇجماق بولسىن! حاق جاندىرعان شىراعىڭ جانا بەرسىن! ساتاي سىزدىقوۆ, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ پروفەسسورى, كۇلتەگىن سىيلىعىنىڭ يەگەرى.