اشىق تەڭىزدەگى اجالمەن ارپالىس

ەسىمدە. بالا كەزىم. انامنان ايىرىلعان جاز. بيىل وتىز جىل تولعالى تۇر. اۋدان بويى ۋ-شۋ. ايدىڭ-كۇننىڭ امانىندا اۋلىمىزدا ادام جوعالدى. سويتسەك... قالعانىن ەلەمەس اعالار اجال اۋزىنان تاۋىپ العان كەيىپكەردىڭ سوزىمەن باياندالىق.

توتەنشە جاعداي بەيرەسمي تۇردە قازاقستاننىڭ باتىس قاقپاسى اتالىپ كەتكەن اتىراۋ وبلىسىنىڭ قۇرمانعازى اۋدانىندا – كاسپي تەڭىزىندە بولعان. كۇندەلىك يەسى – سول كەزدە مەملەكەتتىڭ زاڭسىز بالىق اۋلاۋشىلارمەن كۇرەسكەر وكىلى, اتىراۋ وبلىستىق جانۋارلار مەن وسىمدىكتەردى قورعاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك ينسپەكتورى – بۇگىندە ارداگەر ساتۋ كامەنوۆ.

«1996 جىلعى 18 ماۋسىم.

بۇرىننان كەلىپ جەتكەن سيگنالدار بويىن­شا نوۆينسكي قورىعىندا استراحان مەن كراسنويارسكي اۋدانىنان ونداترا, تيۋلەن اتۋشىلار بار دەگەن حابارمەن ميليتسيا قىزمەتكەرى پودپولكوۆنيك سىرىم ۇمبەتاليەۆپەن بىرىگە تەڭىز بەتىنە جۇمىسقا شىقتىق. قاسىمدا و.ن.فەدوروۆ بولدى. بۇعان دەيىن دە كومەك كورسەتىپ جۇرگەن ازامات ەدى, قوعامدىق نەگىزدەگى ينسپەكتور. تەڭىز بەتىنە شىققاننان كەيىن عاللام قابدەشەۆ – ن.كوندراشوۆ ەسىمدى ازاماتتار كەزدەستى. ساعات كەشكى توعىزدا نوۆينسكي قورىعىنىڭ ەڭ تومەنگى تۇسىنداعى ءتورت-بەس كىشى ارالدى ارالاپ, سىرىم ەكەۋىمىز مۇقيات تەكسەرىپ ءارى مىلتىق داۋىسىن تىڭ-تىڭداپ, ءبىراز ۋاقىت جۇردىك. بوتەن ەشكىم بايقالمادى. ونىڭ ۇستىنە سۋ بويى تۇنىق, اۋا رايى اشىق بولدى. بىراق ماسانىڭ كوپتىگىنەن ۇزاق تۇرا المادىق. سودان قامىستان 600 مەتردەي قاشىقتىقتا اشىق تەڭىزگە شىقتىق. سول جەردە ياكور تاستاپ كوردىك. الدەن سوڭ جەل تۇرا باستادى. اۋەلى سولتۇستىكتەن باستاپ سوققان جەل تەز ارادا قاتايىپ, تەڭىزگە قاراي اۋىستى. ياكور قايىعىمىزدى ۇستاپ تۇرا المادى. امالسىزدان ءۇش قايىقتى ءبىر ۋاقىتتا وت الدىرىپ, كورىنىپ تۇرعان قامىسقا قاراي تارتتىق. تەز ارادا قاس قارايدى. قاسىمداعى فەدوروۆ ءۇشىنشى قايىقتىڭ توقتاپ قالعانىن ايتىپ, قولىمەن ىمداپ الەك. مەن وعان «سىرىمعا مۇقيات قارا, قالىپ قويماسىن. ال قابدەشەۆتە ياكور بار» دەپ نۇسقاپ ءتۇسىندىردىم.

قامىسقا «انە-مىنە جەتتىك-اۋ» دەگەندە تولقىننىڭ ەكپىنىنەن سۋ شاشىراپ جۇرگىزبەدى. قاسىمداعى ولەگ فەدوروۆ ارتتاعى سىرىمنىڭ قالىپ قويعانىن ايتتى. بۇرىلىپ, ارتىما قاراپ ەدىم, فوناريكپەن قولىن كوتەرىپ ايقايلاپ جاتىر ەكەن. تاستاپ كەتۋگە ءداتىم شىدامادى. كەرى بۇرىلىپ, قاسىنا كەلىپ, نە بولعانىن سۇرادىم. ول موتورعا سۋ قۇيىلىپ ءسونىپ قالعانىن ايتتى. سول جەردە مەنىڭ موتورىما تولقىن سۋ قۇيىلىپ, بۇل دا ءسوندى دە قالدى. ەكى قايىقتى ءبىر-بىرىنە بايلاپ, تاڭ اتقانشا جەل باسىلار دەپ ىقتىق. سول ىققاننان جەل التى تاۋلىك بويى باسىلماي, بىرەسە باتىسقا, بىرەسە شىعىسقا, بىردە وڭتۇستىككە نەمەسە كەرىسىنشە كۇندىز-ءتۇنى سوعىپ, تاۋداي تولقىندارمەن بىرگە ىعۋعا تۋرا كەلدى. ۇيقىنى, اس پەن ءشولدى اپتا بويى ويلاۋعا مۇرشامىز بولعان جوق, بولۋى دا مۇمكىن ەمەس ەدى. تاۋداي تولقىندار بيىكتىگى ۇيدەي. شۋلاعان تەڭىز داۋىسى, ءبارى ادام ايتقىسىز ۇرەي. قۇتقارماس اجال تورىن قۇرىپ تۇر.

ءبىرىنشى ىققان ءتۇنى تاڭ اتقانشا جۇلدىزعا قاراۋمەن بولدىق. ءبىزدى سولتۇس­تىكتەن وڭتۇستىككە الىپ بارا جاتقانىنا كوزىمىز جەتتى. كۇندىز ىعىپ كەلگەن باعىتىمىزعا جۇرگىمىز كەلىپ موتوردى قىزدىرىپ, ارەكەت جاساعانمەن ەش ناتيجە شىعارا المادىق. تولقىننىڭ استىندا قالىپ قويۋ قاۋپى تۋعان سوڭ, ىعا بەرۋدەن باسقا امال قالمادى. ۇستىمىزدەگى كيىمدەرىمىزدى سىعىپ, قايىقتىڭ ىشىندەگى سۋدى تەزدەتىپ توگىپ وتىرۋعا تۋرا كەلدى. ءاربىر ۇلكەن تولقىن وزىمەن قوسا ۇرەي دە, اجال دا اكەلەتىنىن ءۇنسىز ءتۇسىنىپ, مويىنداۋعا ءماجبۇر بولدىق. ۇلكەن جۇما كۇنى, ياعني 21 ماۋسىمدا كۇندىزگى ساعات 10-دا شىعىستان باتىسقا سوققان جەلدىڭ قاتتىلىعى سونشا, قايىعىمىزبەن بىرگە اۋدارىلىپ قالا جازدادىق. ەسىمىزدى جيا الماي مەڭىرەۋ كۇي كەشتىك. ەسىمىزدى جيعاسىن جالما-جان بەلبەۋىمىزدى شەشىپ الىپ, موينىمىزعا سالىپ, قۇدايدان امان قالدىرۋىن وتىندىك. جالبارىنىپ, «اقسارباس» اتادىق. سول كۇنى كەشىندە ساعات 10-دار مەزگىلىندە تەڭىزدى قارا بۇلت قاپتاپ, قارا تۇنەك باستى. دامىلسىز ويناعان نايزاعاي مەن اسپان قۇراعانداي شاتىر كوپ بولدى. سوڭى قارا جاڭبىرعا ۇلاستى. «قايىعىمىزعا شاتىر تۇسپەگەي» دەپ تىلەدىك. ءتۇن قاراڭعىلىعى قويۋلانا جاڭبىر باسىلدى. بىراق جەل باعىتىن وزگەرتىپ, ءبىزدى سولتۇستىككە ىقتىردى. تەڭىزدىڭ شۋىلى كوبەيە ءتۇسىپ, داۋىل تۇرا باستادى. «اللالاپ» تاعى دا ىعۋمەن جۇردىك. تۇنگى ساعات بىرلەر شاماسىندا الىستان كەمەنىڭ جارىعى كورىندى. قۋانعاننان ەسىمىز شىعىپ كەتە جازدادى. جالما-جان ازىرلەپ قويعان فاكەلىمىزدى ۇزبەي جاعۋمەن بولدىق. كەمە جاقىنداعان سياقتاندى. ءتىپتى كەيدە جارىعىن ءوشىرىپ-جاعىپ تۇرعانداي. كەيىننەن تۇسىندىك, تاۋداي تولقىنداردىڭ اسەرى ەكەن. سودان تۇنگى ساعات ۇشتەرگە دەيىن وت جاعۋمەن وتىردىق. بىراق كورابل بىزگە كەلمەدى. بايقاماعان شىعار. بىراق تاس قاراڭعى تۇندە 3-4 مەتر بيىكتىكتە جاعىلعان وتتى بايقاماۋ مۇمكىن بە دەگەن وي مازا بەرمەدى. سونىمەن الىپ ۇشقان كوڭىلىمىز, قۋانىشىمىز سۋ سەپكەندەي باسىلىپ, تاعدىرعا مويى­ن ۇسىنىپ, جەلدىڭ قۇتقارماس تۇتقىنى ەكەنىمىزدى تۇسىندىك. تەك اۋدارىلىپ قالماۋدىڭ قامىن ويلادىق. ەرتەڭىنە تاڭ اتقان سوڭ, ء«ۇمىتسىز – شايتان» دەگەندەي, تۇنىمەن ىققانىمىزدى بىلە تۇرساق تا, تۇندە كورىنگەن كەمەمىزدى ىزدەگىمىز كەلدى. سۇراپىل جەل مەن تاۋداي تولقىنعا قاراماستان, موتوردى قىزدىرىپ, ءجۇرىپ كوردىك. ول ارەكەتىمىزدەن دە ەشتەڭە شىقپادى. سۋ-سۋ بولىپ قالجىراپ, ەرىكسىز توقتاۋىمىزعا تۋرا كەلدى. كۇندەر وتكەن سايىن ء«تىرى قالمايتىن شىعارمىز» دەگەن ويلار ارقايسىمىزدى ىشتەي جەگىدەي جەپ, مازالاي بەردى. ىشتەگى تولقۋ مەن تول­عانىستان ءبىر اۋىز ولەڭ دە پايدا بولدى:

جەل سوعىپ تەگىستىكتەن كەتتىك ىعىپ,

الىپ ۇشقان كوڭىلدىڭ تۋىن جىعىپ.

قاراقتارىم ۇيدەگى ەسكە تۇسسە,

الامىن كوزدىڭ جاسىن سىعىپ-سىعىپ.

نە بولسا دا, «مۇمكىن امان قالارمىز, قالماعان كۇندە ءبىزدىڭ وسىنشا كۇندەر بويى ءتىرى بولعانىمىزدان ادامزات حابارلى بولسىن» دەپ كۇندەلىك جازۋعا تۋرا كەلدى. وندا مىندەتتى تۇردە اتى-ءجونىمىز, تۇراعىمىز, جۇمىس ورنىمىز, تىركەۋدەگى جۇمىس قارۋىمىزدىڭ نومىرلەرى كورسەتىلگەن. 20 ليترلىك 3 بوس باكتى قايىقتىڭ باسىنا تىعىپ, جازىلعان كۇندەلىكتى, ءۇي-ىشىمىزگە جازعان سوڭعى حاتىمىزدى شولمەككە سالىپ, تىعىنمەن بەكىتتىك. سودان كەيىن نە بولسا دا, كورۋگە باقي بولدىق. ءوزىمىز ءتىرى بولماعان جاعدايدا بالكىم بىرەۋ-مىرەۋلەرگە كەزدەسەر دەگەن ۇمىتتەن باسقا بىزدە ەشتەڭە قالمادى. قايىقتا ءبىر ءتۇيىر قالعانى – 20-30 گرامم شاي, 250 گرامداي كۇرىش, 500 گرامداي تۇز عانا.

التىنشى تاۋلىكتەن كەيىن جەل باسىلىپ, «شتيل» بولدى. 23 ماۋسىم كۇنى ءشول باسىپ, باسىمىز اۋىرا باستادى. قايناتىپ شاي ىشكىمىز كەلگەنىمەن, تۇششى سۋ بولعان جوق. ءشول ابدەن قىسا باستاعان سوڭ, تەڭىز سۋىن ۇلكەن كرۋجكاعا قايناتىپ, ءىشىپ كوردىك. ءدامى تىپتەن جامان ەكەن. سودان سوڭ بەتىندەگى كوبىگىن الىپ تاستاۋ كەرەك ەكەنى ەسكە ءتۇستى. بايقاساق, كادىمگىدەي ىشۋگە جاراپ قالدى. كۇرىشتى دە سولاي قىزدىرىپ, شامالى عانا قانت قوسىپ, ۇشەۋىمىزگە ءۇش قاسىق كۇرىش, تاۋلىككە تەك قانا ءبىر رەت جەۋگە تۋرا كەلدى. سەبەبى ودان ارتىق جوق ەدى. قايناتقان شايدىڭ شاماسىن جيناپ, كەپتىرىپ, قايتادان قايناتىپ جۇردىك. قايناتقان ىستىق سۋدىڭ ءدامى مەن ءتۇسى وزگەرسە, سوعان ءماز بولدىق. كەلەسى كۇننەن باستاپ كۇرىشتى شىم-شىمداپ شيكىلەي جەدىك. سەبەبى پريمۋستاعى تازا بەنزين تاۋسىلدى. سول كۇنى اققۋ, باكلان, جالعىز تورعاي, 5-6 ماسا, 3-4 شىبىن پايدا بولدى. قۋانعاننان ەسىمىز كەتتى. قالاي بولعاندا دا, نە جاعا, نە ارال بار ەكەنىن سەزدىك. بىراق جاعا وسى باعىتتا دەپ موتوردى قىزدىرىپ تارتىپ كەتۋگە تاۋەكەلىمىز جەتپەدى. سەبەبى موتوردىڭ بەنزينى دە 20 ءليتردىڭ ۇستىندە عانا قالعان ەدى. تورعاي دەمەكشى, تورعاي ءبىزدى ءبىر اينالىپ ءوتىپ, سولتۇستىك باتىسقا قاراي ۇشىپ كەتتى. «مەنىڭ ارتىمنان جۇرىڭدەر» دەگەندەي. بىراق ول قاناتى ساۋ تورعاي دا, ءبىز قاناتىمىز سىنعان تورعايداي تاپجىلماستان, ورنىمىزدا قالدىق. جالما-جان ەس جيناپ, تەڭىزدىڭ سۋىن ولشەدىك. ەكى قۇلاش ەكەن. سوسىن اقىلداسىپ, 20 مينۋتتاي موتوردى قىزدىرىپ, تەگىستىككە قاراي جۇردىك. تاعى دا توقتاپ, تەرەڭدىكتى ولشەپ ەدىك, 15 قۇلاش بولدى. باعىتىمىز دۇرىس ەكەنىن بىلگەنمەن, تەڭىزدىڭ قاي تۇسىندا تۇرعانىمىز بەلگىسىز ەدى. سوندىقتان بەنزيندى ۇنەمدەپ, تەك كەرەك مەزگىلدە عانا پايدالانۋ كەرەك دەپ شەشتىك. بەن­زيننىڭ بار قالعانى 10-15 ليتر­دەي ەكەن.

جيىرما بەسىنشى ماۋسىم. كەشكە جەل تىمىق ەدى. كارتا اشىپ, «ەرتەڭ سارسەنبى كۇنى تۇستە ءبىزدى كىمدە بولسا, بىرەۋلەر قۇت­قارادى, بولماسا الدىمىزدا 7-8 تاۋلىك ىعۋ بار, تاپسا, سودان كەيىن تابىلامىز, بىراق ءتىرى بولامىز با, نەمەسە سۇيەگىمىزدى تابا ما, ونى انىق بىلمەيمىن, كارتانىڭ سويلەۋى وسىلاي» دەپ قيسايىپ جاتىپ قالدىم. ايتۋىن ايتقانىممەن, «وسى ءسوزدى بەكەر-اق ايتتىم-اۋ» دەپ ويلاۋمەن بولدىم. جەتى تاۋلىك ۇيىقتاماعان سوڭ با, بىردەن ۇيقىعا كەتىپپىن. تاڭەرتەڭ ويانسام, كۇن اشىق, جەل جوق ەكەن. بايقايمىن, قاسىمداعى سىرىم مەن ولەشكا بىردەڭە جاساپ وتىرعانداي بولدى. باقسام, بالالارىنىڭ اتىن جازىپ, مويىندارىنا تۇمار تاعىپ الىپتى. جيىرما التىنشى ماۋسىم كۇنى تاڭەرتەڭ تولقىنمەن جاعالاسىپ ىعىپ كەلە جاتىپ, كىلتتەر سالعان سومكەدەن گۇلدەن كوكەمنىڭ تاپوچكاسىنىڭ وكشەسىن تاۋىپ الىپ, تەسىپ ءجىپ وتكىزىپ, موينىما تاعىپ الدىم دا, «جىگىتتەر قورىقپاڭدار, ءبىز وبيازاتەلنو ءتىرى قالامىز, تابىلامىز دا. سەبەبى مىناۋ كوكەشىمنىڭ وكشەسىنىڭ تيگەن جەرى, قارا جەردى باسقان جەرى, دەمەك ءبىزدى قارا جەرگە تارتىپ تۇر» دەدىم. سودان كورىپ ولار دا بويتۇمار ىستەپ العان ەكەن. سول كۇنى ياعني 26.06 كۇنى شامامەن ساعات ون ەكىلەردە تىكۇشاق داۋىسى ەستىلدى. سول ۆەرتولەتتىڭ ارقاسىندا امان قالدىق. ونىڭ ىشىندەگى ازاماتتار بىزدەردى ەكىنشى تاۋلىككە ىزدەپ شىققاندار ەكەن: سۋ ميليتسياسىنىڭ باستىعى, پودپولكوۆنيك ەلەمەس راحمەتوۆ, مەملەكەتتىك ينسپەكتسيا باستىعى بورانقۇل شورتانوۆ, اۋدان پروكۋرورى, اۋدان ەكولوگى سىندى ازاماتتار.

جازا بەرسە, باستان وتكەندى تاۋسىلماس دەپ ويلايمىن. ءبىزدىڭ امان قالۋىمىز بالالارىمىزدىڭ كوز جاسى ەكەنى ايدان انىق. شامالى قاتەلىكتەن ۇرپاعىمىزدى ءومىر بويى وكسىتىپ وتكىزۋگە شاق قالدىق. ءومىر بويى تەڭىز نە سۋ دەگەن ءسوز ەستىسە, كوزدەرى جاستان مولدىرەپ حابارسىز كەتكەن اكەنى ويلاپ, اھ ۇرعان جاندار كوز الدىما كەلسە, جۇرەك سىزداپ باس اينالادى. تاعدىردىڭ ماڭدايعا جازعانىن كوردىك. اجالدان امان-ەسەن قۇتىلىپ, وتباسىمىزعا قوسىلدىق. دەمەك ءبارى دە تاع­دىردىڭ ماڭدايعا جازعانى. ودان قاشىپ قۇتىلۋ مۇمكىن ەمەس. وزگەرتۋ دە مۇم­كىن ەمەس. ءبىز وسىنى تۇسىندىك. وسىنى بىلدىك...»

سۇحباتتاسىمىز ەلەمەس راحمەتوۆتىڭ جوعالعان تۇلعالاردى تاپقان كەزدەگى سەزىمدى بايانداۋى ەرەكشە يلاندىرادى. تەڭىزدى اينالا-اينالا ۇشىپ, تىك­ۇشاقتىڭ جانارمايى ابدەن تاۋسىلۋعا اينالعان. سەنىم سەتىنەپ تۇر. دەگەنمەن كوز ۇشىنداعى ءبىر قارا!

ىزدەۋشى رەتىندە ەڭ سوڭعى ۇمىتتەرىنىڭ الداماعانى, تەڭىزدە اداسقانداردىڭ اجالدان امان قالۋى – كوپ نۇكتە: جوعالعان ۇشەۋ تىكۇشاقتىڭ ءجىپ باسپالداعىنان مىنگەندەگى ومىرگە قايتا كەلگەنى, جىلاپ-سىقتاۋ, بەيشارا حالسىزدىك, ءفاني دۇنيەگە سەنەر-سەنبەستىك... قالعانىنان ءوزىڭىز دە اسەرلەنەرسىز.

ەربولات قامەن,

جۋرناليست