تۇرسىن جۇرتباي قايىمنىڭ ادالدىق, ازاماتتىق بولمىسىنا توقتالىپ, عالىمنىڭ جان دۇنيەسىندەگى تولعانىستارى مەن بۋىرقانىستارىن ەسىنە الدى.
«قايىم اعانىڭ قازاقتىڭ جان رۋحىن, ەرلىك رۋحىن, بارلىق قاسيەتىن جۇرەگىنە, قانىنا, جانىنا ءسىڭىرىپ العانى سونداي, ەش ۋاقىتتا ودان باس تارتقان ەمەس. ءتىپتى تۇرمەگە قامالىپ, ازاپ شەككەن كەزدە دە ۇلت الدىنداعى انتىنا ادال بولدى. تەرگەۋشىلەر وعان: «بۇل تاقىرىپتى اۋەزوۆ بەردى دەپ ايتا سال. دەرەۋ بوسايسىڭ, بالا-شاعاڭنىڭ قاسىنا باراسىڭ», دەگەن كەزدە دە, ايتقانىنان قايتپاي, ادام توزگىسىز ازاپتارعا شىداپ باقتى. ءتىپتى ونى تۇرمەدە ىستىق, سۋىق كامەرالارعا سالىپ ازاپتادى. سوعان قاراماستان ول ابايعا, الاشقا ادالدىق تانىتتى. بىردە قايىم اعا ماعان: «ابايدى نەگە ۇستاندىم, بىلەسىڭ بە؟ اباي كەتسە, الاش كەتەدى. الاش كەتسە, اباي كەتەدى. اباي كەتسە, اۋەزوۆ كەتەدى, ءسويتىپ قۋ دالادا قالامىز. سۇيەنەتىن ەشتەڭە بولمايدى. سول ءۇشىن بارىنە دە ادال بولدىم», دەگەن ەدى», دەدى.
سونداي-اق تۇرسىن جۇرتباي قايىممەن العاش كەزدەسكەن ءساتىن دە ەسكە الدى.
«العاش رەت اباي مۋزەيىنە بارعانىمدا قايىم اعا ءۇش-ءتورت كۇن بويى سەمەيدى ارالاتتى. ۇيىنە اپارىپ, قۇرمەت كورسەتتى. ونىڭ ءۇيىنىڭ ۇلكەن زالىندا كرەسلو تۇراتىن. العاش بارعان كەزىمدە سول كرەسلوعا وتىرا قالدىم. سول كەزدە ول: «بۇل كرەسلوعا مۇحتار اۋەزوۆ وتىراتىن, سودان بەرى ەشكىم وتىرعان جوق», دەپ ورنىمنان تۇرعىزىپ جىبەردى. كەيىن 50 جاسقا تولىپ, قايىمنىڭ ۇيىنە تاعى بارعانىمدا: «مۇحتاردىڭ ورنىنا ەندى وتىرۋعا لايىقسىڭ», دەپ سول كرەسلوعا وتىرعىزدى», دەپ سول ءبىر ساۋلەلى ساتتەردى ەسكە ءتۇسىردى.
ايگۇل ىسماقوۆا دا تۇرسىن جۇرتباي ايتقان ويدى قۋاتتاپ, بەيبىت زاماندا دا قايىمعا تىنىشتىق بەرمەگەنىن ەسكە الدى.
«قايىم اعامەن 1993-1995 جىلدارى ادەبيەت ينستيتۋتىندا بىرگە قىزمەت ىستەدىم. سوندا بايقاعانىم, بەيبىتشىلىك كەزدە دە ونىڭ ارتىنان ادامدار اڭدىپ جۇرەتىن. قايدا بارادى, كىممەن كەزدەسەدى, ءبارىن باقىلاپ وتىراتىن», دەپ, ۇنەمى قىر سوڭىنان بەلگىسىز ادامدار اڭدىپ جۇرەتىنىن العا تارتتى. ء«بىر سوزىندە قايىم اعا: «مەنىڭ جاستىق شاعىم وتە قيىن بولدى. اۋەزوۆپەن ەمەن-جارقىن اڭگىمەلەسە المايتىنمىن. سەبەبى ءبىزدىڭ كەزدەسۋىمىزگە مۇمكىندىك بەرمەدى. اۋەزوۆ ءۇشىن مەنى تالاي ازاپقا سالدى. الايدا مەن ۇستازىما دا, ونىڭ ۇستازدارىنا دا ادال بولدىم», دەيتىن. بىردە كەڭەس وداعىنىڭ ازاپتى ساتتەرى تۋرالى فيلم كورىپ وتىرعاندا قايىم اعا: «بۇل بەرگى جاعى عوي, تۇرمەدە ودان دا قاتتى ازاپ كورسەتەتىن», دەپ قالدى. ءتىپتى تىرناعىنىڭ استىنا ينە سۇققان كەزدەر دە بولعان ەكەن. ول كىسى ۇنەمى قولىن جاسىرىپ جۇرەتىن. نە ءۇشىن قولىن كورسەتپەيتىنىن تۇرسىننىڭ سوزىنەن كەيىن ەندى ءتۇسىنىپ وتىرمىن», دەدى ايگۇل ىسماقوۆا.
عاريفوللا ەسىم بولسا قايىم مۇحامەدحانوۆتىڭ ۇستازدىق قىرىنا توقتالا كەلىپ:
«ماعان ول كىسىگە شاكىرت بولۋ باقىتى بۇيىردى. ۇزاق ۋاقىت جانىندا ءجۇردىم. سونداي ءبىلىمدى, سىمباتتى ادام ەدى», دەي كەلىپ ستۋدەنت كەزدەگى قىزىقتى شاقتارىن ەسكە ءتۇسىردى. «قايىم اعا بىردە: «مۇحتار اۋەزوۆ «اباي جولى» رومانىن جازدى. سەبەبى اۋەزوۆ ابايعا جاقىن ەدى. قايىم اۋەزوۆكە جاقىن بولدى. سول سەبەپتى «مەنىڭ اۋەزوۆىم» دەپ ايتا الدى. ال ءبىز قايىمعا جاقىن بولدىق. سوندىقتان قايىم تۋرالى ايتۋعا قۇقىم بار دەپ بىلەمىن. قايىم تۋرالى ءبىلۋ ءۇشىن وعان شاكىرت بولىپ ءسىڭۋ كەرەك», دەدى عاريفوللا ەسىم. سونىمەن قاتار ول ۇستازىنىڭ ادەبيەتكە قالاي قىزىقتىرعانىن دا ايتىپ بەردى. «ساباق اراسىندا قايىم اعا: «بالالار, پوەزيا دەگەن وسىنداي بولادى!» دەپ, بىزگە ءتۇرلى تاماشا ولەڭدەر وقيتىن. كەيىن بىلدىك, ول بىزگە ماعجاننىڭ ولەڭدەرىن وقيدى ەكەن. ول كەزدە ماعجان ءالى اقتالماعان ەدى. سوعان قاراماستان اتىن اتاماسا دا, جىرىن بىزگە سىڭىرۋگە تىرىستى», دەدى ول. سونداي-اق جيىندا عالىمنىڭ قىزى دينا مۇحامەدحان دا ءسوز سويلەپ, اكەسىنىڭ بىرقاتار كىتابى مەن زەرتتەۋ ەڭبەگىن ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحانا قورىنا سىيعا تارتتى.
قايىم مۇحامەدحانوۆتىڭ 110 جىلدىعىنا ارنالعان كونفەرەنتسيادا عالىمنىڭ ازاماتتىق تۇلعاسى, رۋحاني-عىلىمي مۇرالارى, حالىقارالىق ادەبي-عىلىمي بايلانىستار تاقىرىپتارى دا قامتىلدى. جيىنعا اقش, تۇركيا, ازەربايجان, باشقۇرتستان جانە تاتارستان ەلدەرىندەگى قايىم مۇحامەدحانوۆتىڭ عىلىمي مۇراسىن زەرتتەپ جۇرگەن عالىمدار دا قاتىسىپ, ۇلت رۋحانياتىنا ولشەۋسىز ۇلەس قوسقان تۇلعانىڭ باي عىلىمي-شىعارماشىلىق مۇراسىن كەڭىنەن تالقىلادى. سونىمەن قاتار كونفەرەنتسيا اياسىندا عالىمنىڭ ءومىر جولى مەن عىلىمي ەڭبەكتەرىن جان-جاقتى تانىستىرۋ ماقساتىندا «قايىم مۇحامەدحانوۆ: تاعدىر, تاعىلىم, تۇلعا» اتتى كىتاپ كورمەسى ۇيىمداستىرىلدى. كورمەگە عالىمنىڭ كىتاپتارى مەن عىلىمي زەرتتەۋلەرى, ارحيۆتىك قۇجاتتار, فوتوسۋرەتتەر, سونداي-اق ول جايىندا جازىلعان زەرتتەۋلەر مەن ەستەلىك جيناقتار قويىلدى.
