احمەت بايتۇرسىن ۇلى استراحانعا بارعان با؟

1920 جانە 1926 جىلدارى باكۋ قالاسىندا ەكى اۋقىمدى سەز وتكەنى بەلگىلى. احمەت بايتۇرسىن ۇلى سونىڭ ەكەۋىنە دە قاتىسقان. ونىڭ ءبىرى 1920 جىلعى 1-8 قىركۇيەك ارالىعىنداعى شىعىس حالىقتارىنىڭ ءى سەزى بولسا, ەكىنشىسى – 1926 جىلعى 26 اقپان مەن 5 ناۋرىز ارالىعىندا وتكەن بۇكىلوداقتىق ءى تۇركىتانۋشىلار سەزى.

باكۋدەگى شىعىس حالىقتارىنىڭ جيىنىنا اتتانار الدىندا احمەت ورىنبور­دان الدىمەن استراحانعا بارعان. سەبەبى 1920 جىلعى 1 قىركۇيەك كۇنى استرا­­حان قالاسىندا ەدىل-كاسپي بويىن جايلاعان حالىقتاردىڭ ءىى سەزى وتكەن. ماسكەۋ قالاسىنان جارىققا شىققان «كوممۋنيستيچەسكي ترۋد» گازەتىنىڭ 1920 جىلعى №139 سانىندا جاريالانعان «سەزد دەلەگاتوۆ ۆولجسكو-كاسپيسكوي كيرگيزي» دەگەن حابارداعى مالىمەتتەرگە قاراعاندا وسى القالى جيىنعا احمەت بايتۇرسىن ۇلى دا قاتىسقان.

بۇل جايىندا گازەتتە: «استراحان, 2-ءىح. كەشە ەدىل-كاسپي قىرعىزدارى (قازاقتارى) دەلەگاتتارىنىڭ II سەزى اشىلدى. سەزدىڭ قۇرمەتتى توراعالارى رەتىندە لەنين, تروتسكي, ستالين, سونداي-اق زينوۆەۆ, ناريمانوۆ, سۇلتانعاليەۆ جانە احمەت بايتۇرسىنوۆ جولداس­تار سايلاندى. سەزد باكۋدەگى شىعىس حالىقتارىنىڭ I كونفەرەنتسياسىنىڭ تورالقاسىنا جەدەلحات جولداپ, كونفەرەنتسيا شەشىمدەرىن ءىس جۇزىندە جۇزەگە اسىرۋعا كومەك كورسەتەتىنىن مالىمدەدى. وسى ماقساتتا سەزد جەر-جەردەگى بارلىق قىرعىز (قازاق) حالقىن باكۋ كونفە­رەنتسياسىنىڭ شىعىس حالىقتارىن يمپەرياليستىك ەۋروپانىڭ تاعىلىق ەزگىسىنەن تەزىرەك ازات ەتۋ ۇدەرىسىندەگى ماڭىزى جونىندە حاباردار ەتۋ تۋرالى قاۋلى قابىلدادى.

شىعىستاعى ازاتتىق قوزعالىسىنىڭ تابىسى وڭتۇستىكتە ۆرانگەلگە جانە اق پولشاعا قارسى كەڭەستىك رەسەيدىڭ تولىق جەڭىسىمەن تىعىز بايلانىستى ەكەنىن مويىنداي وتىرىپ, سەزد ۆرانگەل مەن پولشا مايداندارىن تولىق جويۋعا باعىتتالعان شارالاردى جۇزەگە اسىرۋعا بارىنشا بەلسەندى قاتىسۋعا ۋادە بەردى. سەزدە قىرعىز (قازاق) حالقىنا ارناپ انا تىلىندە ۇندەۋ جاريالانىپ, وندا قازىرگى بولىپ جاتقان وقيعالاردىڭ جاي-جاپسارى ءتۇسىندىرىلدى», دەپ جازىلعان. وسى قىسقا عانا حاباردان بىرنەشە مالىمەت الۋعا بولادى.

بىرىنشىدەن, استراحان قالاسىندا قازاقتار دا قاتىسقان ەدىل-كاسپي حا­لىق­تارىنىڭ II سەزى بولعانىن ءبىلىپ وتىرمىز. دەمەك بۇعان دەيىن ءوڭىر جۇرتىنىڭ I سەزى وتكەن. ول ۋاقىتتا «كيرگيز» اتاۋى قازاقتارعا قاتىستى قولدانىل­عا­نى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. سەزد ساياسي سيپات العان, ياعني كەڭەستىك بيلىككە ادال ايماق­تىق ەليتانى ۇيىمداستىرۋ ماقساتى كوز­دەل­گەن.

ەكىنشىدەن, سەزدىڭ قۇرمەتتى توراعا­لارى رەتىندە لەنين, تروتسكي, ستالين سايلانعانى تۋرالى مالىمەت الدىق. ول ۋاقىتتا مۇنداي سەزدەردىڭ قۇرمەتتى توراعالارى رامىزدىك تۇردە سايلاناتىن. قۇرمەتتى توراعالار جيىنعا ارناۋلى قاتىسىپ, جۇمىسىنا جەتەكشىلىك ەتپەسە دە, ولارعا وسىنداي ەرەكشە سىي-قۇرمەت كورسەتىلەتىن.

ۇشىنشىدەن, حاباردا سەزد ماجىلىس­تەرىنىڭ توراعا­سى بولىپ زينوۆەۆ, ناريمانوۆ, سۇلتانعاليەۆ, بايتۇرسىن ۇلى سايلانعانى جازىلعان. ياعني تورتەۋى اتالعان سەزگە جەتەكشىلىك ەتكەن. مالىمەت رەتىندە ايتا كەتەيىك, بۇل كەزدە گريگوري زينوۆەۆ – كومينتەرن اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى, ميرسايد سۇلتانعاليەۆ شىعىس حالىقتارى كوممۋنيستىك ۇيىمدارى ورتالىق بيۋروسىنىڭ توراعاسى قىزمەتىن اتقاراتىن. ال ناريمان ناريمانوۆ – ازەربايجان كسر-ءى حالىق كوميسسارلارى كەڭەسىنىڭ توراعاسى, احمەت بايتۇرسىن ۇلى قازاق اكسر-ءىنىڭ حالىق اعارتۋ كوميسسارى ەدى.

تورتىنشىدەن, استراحانداعى سەزدە باكۋدە وتەتىن شىعىس حالىقتارىنىڭ ءى سەزى تورالقاسىنا جەدەلحات جولدانىپ, شىعىس حالىقتارىن «يمپەرياليستىك ەۋروپانىڭ تاعىلىعىنان» ازات ەتۋ يدەيا­سى كوتەرىلگەن. بۇل ۋاقىتتا رەسەيدە ازاماتتىق سوعىس ءالى دە ءورشىپ تۇرعان بولاتىن. رەسەيدىڭ ءوز ىشىندە ۆرانگەل باس كوتەرىپ بيلىككە تالاسسا, ەكىنشى جاعىنان پولشامەن تەكەتىرەس توقتاي قويمادى. مىنە, وسىنداي قيىن شاقتا بولشەۆيكتەر بيلىگى شىعىس حالىقتارىنىڭ سولاردى قولداپ كەتۋىنەن قاتتى قاۋىپتەندى.

استراحانداعى سەزدەن كەيىن گريگوري زينوۆەۆ, ناريمان ناري­مانوۆ, ميرسايد سۇلتانعاليەۆ, احمەت بايتۇرسىن ۇلى باكۋدەگى شىعىس حالىقتارىنىڭ سەزىنە اتتاندى. وندا شىعىس حالىقتارىنىڭ سەزىندە باس كوتەرىپ جاتقان بۋرجۋازيالىق توپتاردىڭ بۇعاۋىنا تۇسپەۋ, سونداي-اق يسلام ءدىنىن كوممۋنيستىك يدەيامەن قابىستىرۋ ماسەلەلەرى كوتەرىلدى. سوعان قاراعاندا استراحانداعى جيىن باكۋ قۇرىلتايىنىڭ باستاۋى بولعانعا ۇقسايدى.