سىبايلاس جەمقورلىق مەملەكەتتىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن تومەندەتىپ, قوعامدا دەموكراتيالىق قايتا قۇرۋلاردى جۇزەگە اسىرۋدى تەجەيتىنى, ەلدىڭ حالىقارالىق بەدەلىنە كولەڭكە تۇسىرەتىنى بەلگىلى. حالىقارالىق تاجىريبەگە كەلسەك, مەملەكەتتىك قىزمەت جانە سىبايلاس جەمقورلىق ءبىر-بىرىمەن مۇلدە سىيىسپايتىن تۇسىنىكتەر. ءبىزدىڭ مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگىنىڭ جامبىل وبلىسى بويىنشا دەپارتامەنت باسشىسى, قارجى پوليتسياسىنىڭ پولكوۆنيگى ماقسات قوجاباەۆپەن اڭگىمەمىز وسى توڭىرەكتە ءوربىدى.
– ماقسات امانقۇل ۇلى, مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ايقىنداعان بەس ينستيتۋتتىق رەفورمانىڭ ءبىرىنشى باعىتى «كاسىبي مەملەكەتتىك اپپارات قۇرۋ» دەپ اتالادى. بۇل باعىتتا قانداي جۇمىستار اتقارىلۋدا؟
– البەتتە, الەمنىڭ باسەكەگە قابىلەتتى وتىز ەلىنىڭ قاتارىنان كورىنۋ ءۇشىن, ەڭ الدىمەن مىقتى مەملەكەتتىك اپپارات قالىپتاستىرۋ ماسەلەسى مەيلىنشە وزەكتى. سوندىقتان دا «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىن ىسكە اسىرۋدا ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە مەملەكەتتىك قىزمەتتى دامىتۋعا كوڭىل ءبولىنۋى, بۇل – قازاقستان مەملەكەتتىلىگىن نىعايتىپ, قوعام مەن مەملەكەتتى تۇبەگەيلى وزگەرتۋگە, ەڭ اقىرى جاھاندىق جانە iشكi سىن-قاتەرلەرگە قارسى اتقارىلاتىن اۋقىمدى دۇنيەلەردىڭ ساپالى اتقارىلۋىنا دەگەن سالماقتى ساياساتتى بىلدىرتسە كەرەك. وسى تۇستا ايتا كەتەرلىگى, بۇل باعىتتا ءبىراز ءىس جۇزەگە اسىرىلدى. «ا» جانە «ب» كورپۋستارى ءتۇزىلدى. وسىلايشا, مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ قازاقستاندىق مودەلى دە قالىپتاستى.
الايدا, وسى باعىتتا ءالى دە بولسا ولقىلىقتار بارشىلىق. مۇنى ەلباسى بىلايشا تۇسىندىرەدى: «بۇگىندە اكىمشىلىك مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ ساياسي دەڭگەيگە تاۋەلدى ەكەندىگىن بايقاماۋ مۇمكىن ەمەس. بۇل, ءتىپتى, ەشقانداي ساياساتسىز-اق, كاسىبي باسقارۋدى قاجەت ەتەتىن جاعدايلاردىڭ وزىندە شەشىم قابىلداۋدى ساياسيلاندىرادى. مەملەكەتتىك اپپاراتتا بەلگىلى ءبىر سۇيەۋشى تۇلعا اينالاسىندا كوماندالار قالىپتاسادى. مۇنداي پاترونات سىبايلاس جەمقورلىق ءۇشىن جاعدايلار تۋعىزادى, «بارماق باستى, كوز قىستىعا» شارت تۇزەدى, كادرلىق الەۋەتتى تومەندەتەدى.
بۇل رەتتە مەملەكەتتىك قىزمەت جالاقىسىنىڭ تومەندىگى كەسىرىنەن تارتىمدىلىعى از سەكتور بولىپ قالۋدا. مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ مانساپ ساتىسىمەن ءوسۋىنىڭ ناقتى پەرسپەكتيۆاسىنىڭ جوقتىعى ءجيى كەزدەسەدى. ال قىزمەتتە جوعارىلاۋى الگى سۇيەۋشى تۇلعالارعا بايلانىستى بولادى».
وسىعان وراي, پرەزيدەنت الداعى ماڭىزدى مىندەت – مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر كورپۋسىن كاسىبي جانە اۆتونومدى ەتۋ ەكەنىن العا تارتتى. بۇل رەتتە ەلباسى سايلاۋ سەكىلدى ساياسي وقيعالاردىڭ, مينيسترلەردىڭ, اكىمدەردىڭ جانە باسقا باسشىلاردىڭ اۋىسۋى اكىمشىلىك مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ جۇمىسىنا ىقپال ەتپەۋى كەرەكتىگىن العا تارتتى. سوسىن مەملەكەتتىك قىزمەتتە ءاربىر باسشى تومەننەن باستاپ, بارلىق باسقارۋشىلىق ساتىلارىن باسىپ ءوتۋى ءتيىس.
– وسى رەفورما اياسىندا ايتىلعان جانە ءبىر جاڭالىق – مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ ەڭبەكاقىسىن تولەۋدىڭ جاڭا جۇيەسى. ءسىز ەڭبەك جولىڭىزدى پروكۋراتۋرا سالاسىنان باستاپ, قارجى پوليتسياسىندا جالعاستىرۋداسىز. ياعني, ۇزاق جىلداردان بەرى مەملەكەتتىك قىزمەت سالاسىندا ەڭبەك ەتىپ كەلەسىز. ءتاجىريبەلى مامان رەتىندە بۇل جۇيەنىڭ تيىمدىلىگى جونىندە نە ايتاسىز؟
– ەلباسى وسىعان بايلانىستى جالاقىنى شەنەۋنىكتىڭ, مەملەكەتتىك قىزمەتكەردىڭ ەڭبەك ونىمدىلىگىنە, باسقارۋشىلىق ۇدەرىسكە قوسقان ۇلەسىنە قاتىستى ءتولەنۋى تيىستىگىن العا تارتىپ وتىر. ياعني, ءاربىر جىلدىڭ قورىتىندىسىنا سايكەس, ساياسي قىزمەتشىلەرگە قىزمەتىنىڭ ءناتيجەلەرىنە جانە ەكونوميكادا جەتكەن تابىستارىنا قاراي بونۋستار, ال اكىمشىلىك قىزمەتشىلەرگە سىياقى تولەۋ ماسەلەسى قاراستىرىلۋى كەرەك. بۇدان بولەك, ەلباسى جۇرتشىلىق اراسىندا دارىندى ادامداردى تاۋىپ, مەملەكەتتىك قىزمەتكە تارتۋ تۋرالى مىندەتتى دە جۇكتەدى. ال وسى ىستە ازاماتتاردىڭ ءتىلدى بىلمەۋى دە, وزگە ەلدىڭ ازاماتتىعى دا كەدەرگى بولمايدى. «مەملەكەتكە قىزمەت – ءبىزدىڭ قوعامىمىزدىڭ ءبىرلىگىن نىعايتۋ ءۇشىن قاجەتتى نەگىز بولۋعا ءتيىس. مەملەكەتتىك قىزمەت – ادىلەتتى قازاقستاندىق قوعامنىڭ پروتوتيپىنە اينالعانى ابزال. وندا ەتنيكالىق تەگىنە قاراماستان, ءوز قابىلەت-الەۋەتتەرىن تولىق جۇزەگە اسىرۋدا بارلىق ازاماتتارعا بىردەي مۇمكىندىكتەر ۇسىنىلۋى قاجەت», – دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
وسىعان وراي, ەلباسى تاپسىرماسى بويىنشا كەلەسى جىلدان باستاپ ەڭبەكاقى بالدىق كورسەتكىش بويىنشا تولەنەتىنى بەلگىلى بولىپ وتىر. اتالعان ەڭبەكاقى تولەۋ باعانى تەك مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ ءوسىم كورسەتكىشىن عانا ەمەس, سونىمەن قاتار, مەملەكەتتىك قىزمەتشىگە جۇكتەلەتىن اۋىرتپالىق پەن ولاردىڭ ناقتى ستراتەگيالىق ناتيجەلەرى مەن جەتىستىكتەرىنە قاراي تولەنەدى. ياعني, مەملەكەتتىك قىزمەتشىنىڭ جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنۋى, وزىنشە شەشىم قابىلداي الۋى, تاجىريبەسى, ارنايى ءبىلىمىنىڭ بولۋى سياقتى فاكتورلار جان-جاقتى ەسكەرىلمەك. ناتيجەسىندە ءبىر كاتەگورياداعى مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ ەڭبەكاقىسى ءارتۇرلى دەڭگەيدە تولەنەتىن بولادى. تالداي كەلگەندە, وسىنداي باعان ەنگىزۋ ارقىلى مەملەكەتتىك ورگاننىڭ ستراتەگيالىق ماقساتتارى مەن مىندەتتەرىنە قول جەتكىزۋىنە قاراي ەڭبەكاقىنىڭ ءادىل تولەنۋىنە مۇمكىندىك جاسالادى.
ەكىنشىدەن, مەملەكەتتىك ورگاننىڭ ءتيىمدى ۇيىمداستىرۋ-باسقارۋ قۇرىلىمىنىڭ تۇعىرى ورناتىلادى. ۇشىنشىدەن, ەكونوميكالىق جانە عىلىمي تۇرعىدا ەڭبەكاقى تولەۋدىڭ نەگىزدەمەسىن جاسايتىن بىرىڭعاي لاۋازىمدىق ولشەمدەر پايدا بولدى. ەڭبەكاقى تولەۋدىڭ مۇنداي ءتۇرىن اقش, كانادا, ۇلىبريتانيا, مالايزيا, سينگاپۋر, جاڭا زەلانديا سياقتى ەلدەر قولدانىپ كەلەدى. اتالعان ءتاسىلدى ەنگىزۋ ارقىلى قازاقستاندا ەڭبەكاقى تولەۋدىڭ ادىلدىك قاعيداتى ساقتالۋىنا مۇمكىندىك اشىلادى. جۇمىس ناتيجەسىنە وراي بونۋس تولەۋ دە قاراستىرىلادى. ول «ب» كورپۋسىنا جاتاتىن مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەرگە جەكە جانە جىلدىق جوسپارلاردى ورىنداۋ بويىنشا تولەنەتىن بولادى. بۇل ءۇشىن قىزمەتكەرلەردى توپتارعا ءبولىپ, قول جەتكىزىلگەن تابىستارىنا وراي ەڭبەكاقى تولەنەدى.
– ياعني, ەڭبەگىنە قاراي جالاقى تولەۋ ارقىلى زاماناۋي جانە كاسىبي مەملەكەتتىك اپپاراتتى قالىپتاستىرا الامىز دەگەن ماسەلە عوي.
– مەملەكەتتىك قىزمەت دەگەنىمىز, تاڭەرتەڭ كەلىپ, كەڭسەدە وتىرىپ, كەشكە ۇيگە قايتۋ ەمەس. ىشىنە ۇڭىلگەن ادام مەملەكەتتىك اپپاراتتا جۇمىستىڭ قايناپ جاتقانىنا كۋا بولار ەدى. نەگىزى ءاربىر مەملەكەتتىك قىزمەتكەردىڭ جۇمىسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارنايى كوميسسيا ءجىتى باقىلاپ وتىرادى. وسى توپ ارقىلى قىزمەتكەرلەردىڭ ەڭبەگىنىڭ قانشالىقتى ءتيىمدى ەكەنىن انىقتاۋعا بولادى. ادام ءوز ءومىر جولىنداعى كەزدەسكەن قيىندىقتاردى وسى ەڭبەكتىڭ ارقاسىندا جەڭەتىنىن ۋاقىت دالەلدەگەن. ياعني, ناتيجەلى دە ساپالى ەڭبەكتىڭ ءوز وتەۋى بولۋى ءتيىس.
جالپى العاندا, جامبىل وبلىسىندا جوعارى ءبىلىمى بار مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ سانى 4557 ادام, بۇل جالپى ساننىڭ 88,2 پايىزىن قۇرايدى. ورتا كاسىبي ءبىلىمى بارلاردىڭ سانى – 610 نەمەسە 11,8 پايىز. 837 مەملەكەتتىك قىزمەتشىنىڭ بىرەۋدەن كوپ جوعارى ءبىلىمى, 15 قىزمەتشىنىڭ عىلىم كانديداتى عىلىمي دارەجەسى بار. پرەزيدەنتىمىزدىڭ سىندارلى ساياساتىنىڭ استارىنا ۇڭىلە قارايتىن بولساق, كوپ نارسەگە كوز جەتكىزەرىمىز انىق. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ وتاندىق جەتەكشى تەلەارنالاردىڭ وكىلدەرىنە بەرگەن سۇحباتىندا: «تاۋەلسىزدىك پەن ەڭبەك ەكەۋى ساباقتاس. ەڭبەك ادامنىڭ ءوزىن وسىرەدى. ەڭبەك ادامنىڭ وزىنە ءوزىن سەنىمدى ەتەدى. ەڭبەك ادامعا تابىس بەرەدى, ەڭبەك ادامعا دارەجە بەرەدى, ەڭبەك ادامعا لاۋازىم بەرەدى. ارمانىنا جەتكىزەدى. ەڭبەكسىز ادام ارمانىنا جەتە المايدى» دەگەن بولاتىن. ياعني, ادامنىڭ ەسەلى ەڭبەگى ەلەنىپ, شىنىندا دا سول ەڭبەگىنە ساي جالاقى الۋى ءتيىس. بۇل ادامدى ىنتالاندىرادى. سەنىمىن وياتادى, تىڭ يدەيالارعا, تابىستارعا قول جەتكىزۋگە جول اشادى.
– جەمقورلىقتى جويۋ باعىتىندا ارنايى زاڭدىلىق اكتىلەردى قابىلداۋ, جاۋاپكەرشىلىكتى قاتاڭداتۋ, سىبايلاس جەمقورلىق ارەكەتتەردى جاساۋعا مۇمكىندىك كوزدەرىن بارىنشا ازايتۋ سياقتى ءىس-شارالار ءجۇيەسى جاسالىنىپ جاتىر. بۇل باعىتتاعى ەڭ باستى جۇمىس – جەمقورلىقتىڭ الدىن الۋ ەمەس پە؟
– سىبايلاس جەمقورلىق پروفيلاكتيكاسىنىڭ پارمەندى تەتىگى – قوعامدىق باقىلاۋ. مەملەكەتتىڭ سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ساياساتىنىڭ تيىمدىلىگى, ءبىرىنشى كەزەكتە, سوت تورەلىگىنىڭ ءمىنسىز جۇيەسىن قامتاماسىز ەتۋگە بايلانىستى. سوت جۇيەسىنە دەگەن سەنىمدى ارتتىرۋ, سوت تورەلىگىنىڭ ساپاسىن جاقسارتۋ ءۇشىن سوت قىزمەتىندەگى سىبايلاس جەمقورلىقتى بولدىرماۋ, ونىڭ ىشىندە سۋديالىققا ۇمىتكەر تۇلعالارعا قويىلاتىن تالاپتاردى قاتاڭداتۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرىلاتىن بولادى. مەملەكەت پەن قوعامنىڭ تىعىز سەرىكتەستىگى عانا سىبايلاس جەمقورلىققا تابىستى قارسى تۇرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. قوعامنىڭ قولداۋىنسىز جوعارىدان جۇرگىزىلىپ جاتقان سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى شارالار تەك ءىشىنارا ناتيجە بەرەتىنى ءسوزسىز.
سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى مادەنيەتتى قالىپتاستىرۋدا وسكەلەڭ ۇرپاقپەن جۇمىس قاعيداتتى ماڭىزدى ءرول اتقارادى. تەك جاس كەزىنەن مىنەز-ق ۇلىقتىڭ سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ستاندارتتارىن ەنگىزۋ, بۇل الەۋمەتتىك ز ۇلىمدىقتى جويۋعا ءمۇمكىندىك بەرەدى. سىبايلاس جەمقورلىقتى ۇلتتىق مادەنيەتكە جات قۇبىلىس رەتىندە سەزىنۋ جانە قابىلداماۋ – قوعامىمىزدىڭ سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى مادەنيەتىنىڭ نەگىزى بولۋى ءتيىس. جەمقورلىقپەن كۇرەس باعىتىنداعى ەڭ ماڭىزدى ماسەلە – جەمقورلىقتىڭ الدىن الۋ. بۇل جۇمىستىڭ نەدەن قۇرالىپ, ونىڭ ناتيجەسىنىڭ قانداي بولاتىنىن جەتە تۇسىنە وتىرىپ, قاي باعىتتا جۇمىس جۇرگىزەتىنىمىزدى ءبىلۋىمىز قاجەت. ەلباسىنىڭ بۇل سالاعا تىڭ سەرپىن بەرۋى جانە بىرلەسكەن جۇمىستارىمىزدىڭ باعىتى جەمقورلىققا مۇلدەم ءتوزبەۋشىلىكتىڭ جاعدايىن قالىپتاستىرادى دەپ سەنەمىز.
اڭگىمەلەسكەن
ورالحان ءداۋىت,
«ەگەمەن قازاقستان».
تاراز.
– ماقسات امانقۇل ۇلى, مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ايقىنداعان بەس ينستيتۋتتىق رەفورمانىڭ ءبىرىنشى باعىتى «كاسىبي مەملەكەتتىك اپپارات قۇرۋ» دەپ اتالادى. بۇل باعىتتا قانداي جۇمىستار اتقارىلۋدا؟
– البەتتە, الەمنىڭ باسەكەگە قابىلەتتى وتىز ەلىنىڭ قاتارىنان كورىنۋ ءۇشىن, ەڭ الدىمەن مىقتى مەملەكەتتىك اپپارات قالىپتاستىرۋ ماسەلەسى مەيلىنشە وزەكتى. سوندىقتان دا «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىن ىسكە اسىرۋدا ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە مەملەكەتتىك قىزمەتتى دامىتۋعا كوڭىل ءبولىنۋى, بۇل – قازاقستان مەملەكەتتىلىگىن نىعايتىپ, قوعام مەن مەملەكەتتى تۇبەگەيلى وزگەرتۋگە, ەڭ اقىرى جاھاندىق جانە iشكi سىن-قاتەرلەرگە قارسى اتقارىلاتىن اۋقىمدى دۇنيەلەردىڭ ساپالى اتقارىلۋىنا دەگەن سالماقتى ساياساتتى بىلدىرتسە كەرەك. وسى تۇستا ايتا كەتەرلىگى, بۇل باعىتتا ءبىراز ءىس جۇزەگە اسىرىلدى. «ا» جانە «ب» كورپۋستارى ءتۇزىلدى. وسىلايشا, مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ قازاقستاندىق مودەلى دە قالىپتاستى.
الايدا, وسى باعىتتا ءالى دە بولسا ولقىلىقتار بارشىلىق. مۇنى ەلباسى بىلايشا تۇسىندىرەدى: «بۇگىندە اكىمشىلىك مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ ساياسي دەڭگەيگە تاۋەلدى ەكەندىگىن بايقاماۋ مۇمكىن ەمەس. بۇل, ءتىپتى, ەشقانداي ساياساتسىز-اق, كاسىبي باسقارۋدى قاجەت ەتەتىن جاعدايلاردىڭ وزىندە شەشىم قابىلداۋدى ساياسيلاندىرادى. مەملەكەتتىك اپپاراتتا بەلگىلى ءبىر سۇيەۋشى تۇلعا اينالاسىندا كوماندالار قالىپتاسادى. مۇنداي پاترونات سىبايلاس جەمقورلىق ءۇشىن جاعدايلار تۋعىزادى, «بارماق باستى, كوز قىستىعا» شارت تۇزەدى, كادرلىق الەۋەتتى تومەندەتەدى.
بۇل رەتتە مەملەكەتتىك قىزمەت جالاقىسىنىڭ تومەندىگى كەسىرىنەن تارتىمدىلىعى از سەكتور بولىپ قالۋدا. مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ مانساپ ساتىسىمەن ءوسۋىنىڭ ناقتى پەرسپەكتيۆاسىنىڭ جوقتىعى ءجيى كەزدەسەدى. ال قىزمەتتە جوعارىلاۋى الگى سۇيەۋشى تۇلعالارعا بايلانىستى بولادى».
وسىعان وراي, پرەزيدەنت الداعى ماڭىزدى مىندەت – مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر كورپۋسىن كاسىبي جانە اۆتونومدى ەتۋ ەكەنىن العا تارتتى. بۇل رەتتە ەلباسى سايلاۋ سەكىلدى ساياسي وقيعالاردىڭ, مينيسترلەردىڭ, اكىمدەردىڭ جانە باسقا باسشىلاردىڭ اۋىسۋى اكىمشىلىك مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ جۇمىسىنا ىقپال ەتپەۋى كەرەكتىگىن العا تارتتى. سوسىن مەملەكەتتىك قىزمەتتە ءاربىر باسشى تومەننەن باستاپ, بارلىق باسقارۋشىلىق ساتىلارىن باسىپ ءوتۋى ءتيىس.
– وسى رەفورما اياسىندا ايتىلعان جانە ءبىر جاڭالىق – مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ ەڭبەكاقىسىن تولەۋدىڭ جاڭا جۇيەسى. ءسىز ەڭبەك جولىڭىزدى پروكۋراتۋرا سالاسىنان باستاپ, قارجى پوليتسياسىندا جالعاستىرۋداسىز. ياعني, ۇزاق جىلداردان بەرى مەملەكەتتىك قىزمەت سالاسىندا ەڭبەك ەتىپ كەلەسىز. ءتاجىريبەلى مامان رەتىندە بۇل جۇيەنىڭ تيىمدىلىگى جونىندە نە ايتاسىز؟
– ەلباسى وسىعان بايلانىستى جالاقىنى شەنەۋنىكتىڭ, مەملەكەتتىك قىزمەتكەردىڭ ەڭبەك ونىمدىلىگىنە, باسقارۋشىلىق ۇدەرىسكە قوسقان ۇلەسىنە قاتىستى ءتولەنۋى تيىستىگىن العا تارتىپ وتىر. ياعني, ءاربىر جىلدىڭ قورىتىندىسىنا سايكەس, ساياسي قىزمەتشىلەرگە قىزمەتىنىڭ ءناتيجەلەرىنە جانە ەكونوميكادا جەتكەن تابىستارىنا قاراي بونۋستار, ال اكىمشىلىك قىزمەتشىلەرگە سىياقى تولەۋ ماسەلەسى قاراستىرىلۋى كەرەك. بۇدان بولەك, ەلباسى جۇرتشىلىق اراسىندا دارىندى ادامداردى تاۋىپ, مەملەكەتتىك قىزمەتكە تارتۋ تۋرالى مىندەتتى دە جۇكتەدى. ال وسى ىستە ازاماتتاردىڭ ءتىلدى بىلمەۋى دە, وزگە ەلدىڭ ازاماتتىعى دا كەدەرگى بولمايدى. «مەملەكەتكە قىزمەت – ءبىزدىڭ قوعامىمىزدىڭ ءبىرلىگىن نىعايتۋ ءۇشىن قاجەتتى نەگىز بولۋعا ءتيىس. مەملەكەتتىك قىزمەت – ادىلەتتى قازاقستاندىق قوعامنىڭ پروتوتيپىنە اينالعانى ابزال. وندا ەتنيكالىق تەگىنە قاراماستان, ءوز قابىلەت-الەۋەتتەرىن تولىق جۇزەگە اسىرۋدا بارلىق ازاماتتارعا بىردەي مۇمكىندىكتەر ۇسىنىلۋى قاجەت», – دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
وسىعان وراي, ەلباسى تاپسىرماسى بويىنشا كەلەسى جىلدان باستاپ ەڭبەكاقى بالدىق كورسەتكىش بويىنشا تولەنەتىنى بەلگىلى بولىپ وتىر. اتالعان ەڭبەكاقى تولەۋ باعانى تەك مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ ءوسىم كورسەتكىشىن عانا ەمەس, سونىمەن قاتار, مەملەكەتتىك قىزمەتشىگە جۇكتەلەتىن اۋىرتپالىق پەن ولاردىڭ ناقتى ستراتەگيالىق ناتيجەلەرى مەن جەتىستىكتەرىنە قاراي تولەنەدى. ياعني, مەملەكەتتىك قىزمەتشىنىڭ جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنۋى, وزىنشە شەشىم قابىلداي الۋى, تاجىريبەسى, ارنايى ءبىلىمىنىڭ بولۋى سياقتى فاكتورلار جان-جاقتى ەسكەرىلمەك. ناتيجەسىندە ءبىر كاتەگورياداعى مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ ەڭبەكاقىسى ءارتۇرلى دەڭگەيدە تولەنەتىن بولادى. تالداي كەلگەندە, وسىنداي باعان ەنگىزۋ ارقىلى مەملەكەتتىك ورگاننىڭ ستراتەگيالىق ماقساتتارى مەن مىندەتتەرىنە قول جەتكىزۋىنە قاراي ەڭبەكاقىنىڭ ءادىل تولەنۋىنە مۇمكىندىك جاسالادى.
ەكىنشىدەن, مەملەكەتتىك ورگاننىڭ ءتيىمدى ۇيىمداستىرۋ-باسقارۋ قۇرىلىمىنىڭ تۇعىرى ورناتىلادى. ۇشىنشىدەن, ەكونوميكالىق جانە عىلىمي تۇرعىدا ەڭبەكاقى تولەۋدىڭ نەگىزدەمەسىن جاسايتىن بىرىڭعاي لاۋازىمدىق ولشەمدەر پايدا بولدى. ەڭبەكاقى تولەۋدىڭ مۇنداي ءتۇرىن اقش, كانادا, ۇلىبريتانيا, مالايزيا, سينگاپۋر, جاڭا زەلانديا سياقتى ەلدەر قولدانىپ كەلەدى. اتالعان ءتاسىلدى ەنگىزۋ ارقىلى قازاقستاندا ەڭبەكاقى تولەۋدىڭ ادىلدىك قاعيداتى ساقتالۋىنا مۇمكىندىك اشىلادى. جۇمىس ناتيجەسىنە وراي بونۋس تولەۋ دە قاراستىرىلادى. ول «ب» كورپۋسىنا جاتاتىن مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەرگە جەكە جانە جىلدىق جوسپارلاردى ورىنداۋ بويىنشا تولەنەتىن بولادى. بۇل ءۇشىن قىزمەتكەرلەردى توپتارعا ءبولىپ, قول جەتكىزىلگەن تابىستارىنا وراي ەڭبەكاقى تولەنەدى.
– ياعني, ەڭبەگىنە قاراي جالاقى تولەۋ ارقىلى زاماناۋي جانە كاسىبي مەملەكەتتىك اپپاراتتى قالىپتاستىرا الامىز دەگەن ماسەلە عوي.
– مەملەكەتتىك قىزمەت دەگەنىمىز, تاڭەرتەڭ كەلىپ, كەڭسەدە وتىرىپ, كەشكە ۇيگە قايتۋ ەمەس. ىشىنە ۇڭىلگەن ادام مەملەكەتتىك اپپاراتتا جۇمىستىڭ قايناپ جاتقانىنا كۋا بولار ەدى. نەگىزى ءاربىر مەملەكەتتىك قىزمەتكەردىڭ جۇمىسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارنايى كوميسسيا ءجىتى باقىلاپ وتىرادى. وسى توپ ارقىلى قىزمەتكەرلەردىڭ ەڭبەگىنىڭ قانشالىقتى ءتيىمدى ەكەنىن انىقتاۋعا بولادى. ادام ءوز ءومىر جولىنداعى كەزدەسكەن قيىندىقتاردى وسى ەڭبەكتىڭ ارقاسىندا جەڭەتىنىن ۋاقىت دالەلدەگەن. ياعني, ناتيجەلى دە ساپالى ەڭبەكتىڭ ءوز وتەۋى بولۋى ءتيىس.
جالپى العاندا, جامبىل وبلىسىندا جوعارى ءبىلىمى بار مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ سانى 4557 ادام, بۇل جالپى ساننىڭ 88,2 پايىزىن قۇرايدى. ورتا كاسىبي ءبىلىمى بارلاردىڭ سانى – 610 نەمەسە 11,8 پايىز. 837 مەملەكەتتىك قىزمەتشىنىڭ بىرەۋدەن كوپ جوعارى ءبىلىمى, 15 قىزمەتشىنىڭ عىلىم كانديداتى عىلىمي دارەجەسى بار. پرەزيدەنتىمىزدىڭ سىندارلى ساياساتىنىڭ استارىنا ۇڭىلە قارايتىن بولساق, كوپ نارسەگە كوز جەتكىزەرىمىز انىق. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ وتاندىق جەتەكشى تەلەارنالاردىڭ وكىلدەرىنە بەرگەن سۇحباتىندا: «تاۋەلسىزدىك پەن ەڭبەك ەكەۋى ساباقتاس. ەڭبەك ادامنىڭ ءوزىن وسىرەدى. ەڭبەك ادامنىڭ وزىنە ءوزىن سەنىمدى ەتەدى. ەڭبەك ادامعا تابىس بەرەدى, ەڭبەك ادامعا دارەجە بەرەدى, ەڭبەك ادامعا لاۋازىم بەرەدى. ارمانىنا جەتكىزەدى. ەڭبەكسىز ادام ارمانىنا جەتە المايدى» دەگەن بولاتىن. ياعني, ادامنىڭ ەسەلى ەڭبەگى ەلەنىپ, شىنىندا دا سول ەڭبەگىنە ساي جالاقى الۋى ءتيىس. بۇل ادامدى ىنتالاندىرادى. سەنىمىن وياتادى, تىڭ يدەيالارعا, تابىستارعا قول جەتكىزۋگە جول اشادى.
– جەمقورلىقتى جويۋ باعىتىندا ارنايى زاڭدىلىق اكتىلەردى قابىلداۋ, جاۋاپكەرشىلىكتى قاتاڭداتۋ, سىبايلاس جەمقورلىق ارەكەتتەردى جاساۋعا مۇمكىندىك كوزدەرىن بارىنشا ازايتۋ سياقتى ءىس-شارالار ءجۇيەسى جاسالىنىپ جاتىر. بۇل باعىتتاعى ەڭ باستى جۇمىس – جەمقورلىقتىڭ الدىن الۋ ەمەس پە؟
– سىبايلاس جەمقورلىق پروفيلاكتيكاسىنىڭ پارمەندى تەتىگى – قوعامدىق باقىلاۋ. مەملەكەتتىڭ سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ساياساتىنىڭ تيىمدىلىگى, ءبىرىنشى كەزەكتە, سوت تورەلىگىنىڭ ءمىنسىز جۇيەسىن قامتاماسىز ەتۋگە بايلانىستى. سوت جۇيەسىنە دەگەن سەنىمدى ارتتىرۋ, سوت تورەلىگىنىڭ ساپاسىن جاقسارتۋ ءۇشىن سوت قىزمەتىندەگى سىبايلاس جەمقورلىقتى بولدىرماۋ, ونىڭ ىشىندە سۋديالىققا ۇمىتكەر تۇلعالارعا قويىلاتىن تالاپتاردى قاتاڭداتۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرىلاتىن بولادى. مەملەكەت پەن قوعامنىڭ تىعىز سەرىكتەستىگى عانا سىبايلاس جەمقورلىققا تابىستى قارسى تۇرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. قوعامنىڭ قولداۋىنسىز جوعارىدان جۇرگىزىلىپ جاتقان سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى شارالار تەك ءىشىنارا ناتيجە بەرەتىنى ءسوزسىز.
سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى مادەنيەتتى قالىپتاستىرۋدا وسكەلەڭ ۇرپاقپەن جۇمىس قاعيداتتى ماڭىزدى ءرول اتقارادى. تەك جاس كەزىنەن مىنەز-ق ۇلىقتىڭ سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ستاندارتتارىن ەنگىزۋ, بۇل الەۋمەتتىك ز ۇلىمدىقتى جويۋعا ءمۇمكىندىك بەرەدى. سىبايلاس جەمقورلىقتى ۇلتتىق مادەنيەتكە جات قۇبىلىس رەتىندە سەزىنۋ جانە قابىلداماۋ – قوعامىمىزدىڭ سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى مادەنيەتىنىڭ نەگىزى بولۋى ءتيىس. جەمقورلىقپەن كۇرەس باعىتىنداعى ەڭ ماڭىزدى ماسەلە – جەمقورلىقتىڭ الدىن الۋ. بۇل جۇمىستىڭ نەدەن قۇرالىپ, ونىڭ ناتيجەسىنىڭ قانداي بولاتىنىن جەتە تۇسىنە وتىرىپ, قاي باعىتتا جۇمىس جۇرگىزەتىنىمىزدى ءبىلۋىمىز قاجەت. ەلباسىنىڭ بۇل سالاعا تىڭ سەرپىن بەرۋى جانە بىرلەسكەن جۇمىستارىمىزدىڭ باعىتى جەمقورلىققا مۇلدەم ءتوزبەۋشىلىكتىڭ جاعدايىن قالىپتاستىرادى دەپ سەنەمىز.
اڭگىمەلەسكەن
ورالحان ءداۋىت,
«ەگەمەن قازاقستان».
تاراز.
