قارجى جۇيەسىن تسيفرلاندىرۋ حالىققا قانشالىقتى ءتيىمدى؟

اۋقىمدى دەرەكتى وڭدەيتىن جوبا

سالىق سالاسىن تسيفرلاندىرۋ – مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ وزەگى. ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمىنىڭ «The Digital Transformation of Tax Administration» اتتى ەڭبەگىندە سالىق قىزمەتتەرىن اۆتوماتتاندىرۋ مەملەكەت پەن بيزنەس اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى جەڭىلدەتىپ, اكىمشى­لىك كەدەر­گىلەردى ازاي­تاتىنى دالەل­دەنگەن. بۇل تۇجى­رىم ەلىمىزدە جۇزەگە اسىرىلىپ جات­قان باستامالارمەن تولىق ۇندەسەدى.

قارجى ۆيتسە-ءمينيسترى ەرجان ءبىر­جانوۆتىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدە سالىق جۇيەسىن جەڭىلدەتىپ, كاسىپكەر مەن مەم­لەكەت اراسىنداعى بايلانىستى وڭاي­لاتاتىن بىرقاتار ناقتى جوبالار ىسكە اسىرىلىپ جاتىر. ول ەلەكتروندىق قارجى ورتالىعىندا وتكەن ءىس-شارادا وسى جاڭاشىل جوبالاردى تانىس­تىردى. سونىڭ ءبىرى – «Smart Data Finance» جوباسى. بۇل دەگەنىمىز – سالىق سالاسىندا قولدانىلىپ جاتقان اۋقىمدى دەرەكتەرگە نەگىزدەلگەن اقىلدى جۇيە. وسى جۇيە ارقىلى مەملەكەت سالىق تولەۋشى تۋرالى بارلىق ماڭىزدى اقپاراتتى ءبىر جەرگە جينايدى. ول ءۇشىن 74 ءتۇرلى دەرەككوز پايدالانىلادى. سونىڭ ىشىندە ادامنىڭ نەمەسە كومپانيانىڭ جىلجىمايتىن مۇلكى, كولىگى, جەرى, بيزنەستەگى ۇلەسى, باعالى قاعازدارى, ليتسەنزيالارى, ەڭبەك شارتتارى, نوتاريۋس ارقىلى جاسالعان مامىلەلەرى, ءتىپتى ءموبيلدى اۋدارىمدارىنا دەيىن قامتىلادى.

بۇدان بولەك, شەتەلدەرمەن دە دەرەك الماسادى. مىسالى, ەىدۇ اياسىندا 80 ەلمەن, اقش-پەن جانە تمد-نىڭ 5 ەلىمەن اقپاراتتىق ينتەگراتسيا ىسكە قوسىلعان. سونىڭ ارقاسىندا ەل ازاماتتارىنىڭ شەتەلدەگى تا­بى­سى مەن مۇلكى, كىمنىڭ قايدا ۇشقا­نى دا كورىنىپ تۇرادى. وسى دەرەكتەر نە­گىزىندە مەملەكەتتىك قارجىنىڭ تسيفر­لىق كارتاسى جاسالعان. بۇل كارتادا جەكە كاسىپكەرلەردەن باستاپ, ءىرى كوم­پا­نيالارعا دەيىنگى بارلىق سالىق تولەۋ­شىلەر قامتىلادى. ياعني كىم قاي جەردە جۇمىس ىستەپ جاتىر, قانداي كولەمدە قىزمەت كورسەتىپ وتىر – ءبارى ءبىر جۇيەدەن كورىنەدى.

سونىمەن قاتار كاسسالىق ءتارتىپتى بۇزۋ قاۋپى جوعارى كاسىپكەرلەردى اۆتوماتتى تۇردە ىرىكتەيتىن ارنايى سەرۆيس ىسكە قوسىلدى. العاشقى كەزەڭدە بۇل جۇيە استانا قالاسىندا ەنگىزىلدى. ول تاۋەكەل ولشەمدەرىنە سۇيەنىپ, كۇماندى جاعدايلاردى ءوزى انىقتايدى.

«مىسالى, جۇرگىزىلگەن تالداۋ ناتيجە­سىندە استانادا تىركەلگەن 121 مىڭ سالىق تولەۋشىنىڭ 55,9 مىڭىندا ءتۇرلى تاۋەكەل انىقتالعان. سولاردىڭ ىشىندە 112 كاسىپ­كەردە كاسسالىق اپپاراتتى دۇرىس قولدانباۋ بويىنشا وتە جوعارى قاۋىپ بەلگىلەنگەن. ءبىر مىسال, قالاداعى تانىمال ءبىر ءدامحانا جارتى جىل ىشىندە بار بولعانى 388 چەك بەرگەن. بۇل جۇيە ارقىلى بىردەن انىقتا­لىپ, كاسىپكەرگە ەسكەرتپە جاسالدى. ناتيجەسىندە, ول قاتەلىگىن مويىن­داپ, قوسىمشا دەكلاراتسيا تاپسىرعان. تاعى ءبىر مىسالدا «Smart Data Finance» تالداۋى سالىقتان جالتارۋ سحەماسىنا ۇق­ساس جاعدايلاردى انىقتاعان. بىرقاتار جەكە كاسىپكەرلەر ەسەپتىلىكتى ءبىر IP-مەكەنجايدان تاپسىرىپ, ەلەكتروندىق شوت-فاكتۋرالاردى دا سول جەردەن جازعان. ونىڭ ۇستىنە ولار تاپسىرىس بەرۋشى كومپانيانىڭ قىزمەتكەرلەرى بولىپ شىققان. كەيبىر كاسىپكەرلەردىڭ كولىگى جوق بولا تۇرا, جەتكىزۋشى رەتىندە كورسەتىلگەنى دە انىقتالعان. ال 266 جەكە كاسىپكەردىڭ 252-ءسى بار بولعانى 28 جالدامالى قىزمەتكەردى عانا كورسەتكەن. قازىر بۇل فاكتىلەر بويىنشا تەكسەرۋ تاعايىنداۋ ماسەلەسى قاراستىرىلىپ جاتىر», دەيدى قارجى ۆيتسە-ءمينيسترى.

سونداي-اق ۆاليۋتالىق باقى­لاۋ سالاسىندا دا جاڭا مودۋل ىسكە قوسىلدى. ول ۇلتتىق بانك­تىڭ جۇيەسىمەن بىرىكتىرىلىپ, ۆاليۋ­تالىق كەلىسىمشارتتار مەن بانك­تەر ارقىلى جاسالاتىن تولەمدەر تۋرالى اقپاراتتى اۆتوماتتى تۇردە الادى. ال حالىقارالىق اۋە رەيستەرى بويىنشا ارنايى مودۋل جولاۋشىلار لەگىن الدىن الا تالداپ, ادامدار مەن ولار الىپ جۇرەتىن تاۋارلاردىڭ قوزعالىس زاڭدىلىقتارىن انىقتاۋعا
كومەكتەسەدى.

تىركەلمەي-اق زاڭدى تۇردە جۇمىس ىستەۋگە بولادى

تسيفرلاندىرۋ سالاسىنداعى باس­تى جاڭا­لىقتىڭ ءبىرى – مەملە­كەت­تىك كىرىستەر كوميتەتى سالىقتىق اكىم­شىلەندىرۋدىڭ جاڭا ينتەگراتسيالانعان جۇيە­سىن ىسكە قوستى. بۇل جۇيە قۇجاتتاردى نەبارى 1 مينۋتتىڭ ىشىندە وڭدەي الادى جانە «Big Data» ارقىلى دەكلاراتسيالاردى الدىن الا تولتىرىپ بەرەدى. ياعني كاسىپكەرلەر بۇرىنعىداي قاعازعا كومىلىپ وتىرمايدى. جۇيە 13 ملن ادامعا دەيىن قىزمەت كورسەتە الادى. ققس دەكلاراتسيا­سىن دا جۇيە ءوزى الدىن الا دايىنداپ بەرەدى, ال سالىق تولەۋشى تەك دەرەكتى تەكسەرىپ, راستاسا بولدى.

جاڭا سالىق كودەكسىن ەنگىزۋ كەزىندە دە بىرقاتار وزگەرىس بولدى. ارنايى سالىق رەجىمىنە ءوتۋ ءۇشىن ەندى سالىق تولەۋشىنىڭ جەكە كابينەتى نەمەسە «ە-Salyq Business» ءموبيلدى قوسىمشاسى ارقىلى, ءتىپتى بانك ارقىلى دا ءوتىنىش بەرۋگە بولادى. بۇل اسىرەسە, شاعىن بيزنەس پەن جەكە جۇمىس ىستەيتىن ادامدارعا – ۇلكەن جەڭىلدىك.

كوللاجدى جاساعان – الماس ماناپ, «EQ»

ەندى ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتىعان ادامدار جەكە كاسىپكەر رەتىندە تىركەل­مەي-اق زاڭدى تۇردە جۇمىس ىستەي الادى. ولار تابىسىنان جەكە تابىس سالىعىن مۇلدە تولەمەيدى, ياعني – 0%. تەك 4% كولە­مىندە الەۋمەتتىك تولەم اۋدارادى. بۇل بۇرىنعىعا قاراعاندا الدەقايدا جەڭىل ءارى تۇسىنىكتى. وسى وزگەرىستەرگە بايلانىستى «ە-Salyq Business» قوسىمشاسى دا جاڭارتىلدى. قازىر بۇل قوسىمشا ار­قىلى ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتىعان ادام وڭاي تىركەلىپ, تولەمدەرىن جاساپ, جۇ­مىسىن تولىقتاي زاڭدى تۇردە جۇرگىزە الادى.

تاعى ءبىر ماڭىزدى مۇمكىندىك بار. قوسىمشا ارقىلى ءسىز جۇ­مىس ىستەپ جۇرگەن سەرىكتەس كوم­پانيانىڭ قانداي سالىق رە­جىمىندە ەكەنىن, ققس تولەۋشى مە, جوق پا, سالىق جۇكتەمەسىنىڭ دەڭگەيى قانداي ەكەنىن كورە الاسىز. بۇل كەلىسىمشارت جاساۋعا ءارى شىعىنداردى دۇرىس ەسەپتەۋ­گە كومەكتەسەدى.

بۇل باعىتتا تسيفرلىق ققس-دا ىسكە قوسىلعان. قوسىلعان قۇن سالىعىن اشىق, تەز ءارى ءادىل قاي­تارۋعا ارنالعان جاڭا جۇيە. بۇل جوبا ۇلتتىق بانكپەن بىرگە ىسكە اسىرىلىپ وتىر. جۇيە­گە قاتىساتىن كاسىپكەرلەر ەكىن­شى دەڭگەيدەگى بانك­تەردە ارنايى تسيفرلىق شوت اشادى دا تاڭبا­لانعان ققس-مەن تسيفرلىق تەڭگە ساتىپ الادى. مۇندا ايىرباس باعامى وزگەرمەيدى, 1 تەڭگە 1 تسيفر­لىق تەڭگەگە تەڭ. ماڭىز­دىسى – بۇل تسيفرلىق ققس-نى باسقا ماق­ساتقا جۇمساۋعا بول­مايدى. ول تەك ەلەكتروندىق شوت-فاك­تۋرالار ارقىلى جەتكىزۋ­شىلەرمەن ەسەپ ايىرىسۋعا نەمەسە بيۋدجەتكە ققس تو­لەۋگە عانا قولدانىلادى. قانات­قاق­تى جوبا كورسەتكەندەي, وسى ءتاسىل­دىڭ ارقا­سىندا كاسىپكەرلەر ققس-نى ەش­قانداي تەكسەرىسسىز 5 جۇمىس كۇنى ىشىندە قايتارا العان. بۇل – بيزنەس ءۇشىن ۇلكەن جەڭىلدىك. 

كەدەن سالاسى دا كەندە قالمادى

Keden جۇيەسى – كەدەن سالاسىن تولىق تسيفرلاندىرۋعا ارنالعان جاڭا اقپا­راتتىق پلاتفورما. ول 2024 جىلعى ساۋىردەن باستاپ بۇرىنعى «استانا – 1» جانە ەكسپورت-يمپورت بويىنشا «بىرىڭعاي تەرەزە» جۇيەلەرىنىڭ ورنىن كەزەڭ-كەزەڭىمەن الماس­تىرىپ جاتىر. نەگىزگى ماقسات – كەدەندىك راسىمدەردى اۆتوماتتاندىرىپ, باقىلاۋدى اشىق ءارى ءتيىمدى ەتۋ.

ەندى وتكىزۋ پۋنكتتەرىندە جۇكتىڭ تىركەلۋىنەن باستاپ ول­شەنۋى, سكانەرلەنۋى, سۋرەتتەرىنىڭ تالدانۋى, باقىلاۋدان ءوتۋى جانە تاۋاردى شىعارۋىنا دەيىن­­گى بار­لىق ۇدەرىس ءبىر جۇيە ار­قىلى جۇرەدى. بۇل ءۇشىن ينتەگ­راتسيالانعان باقىلاۋ جۇيە­سى ەنگىزىلگەن. سونىمەن قاتار شەشىم قابىلداۋدا ادامي فاكتوردى ازايتۋ ءارى جەمقورلىق تاۋەكەلدەرىن تومەندەتۋ ءۇشىن جاساندى ينتەللەكت قولدانىلادى.

جاساندى ينتەللەكت ينسپەك­تسيالىق تەكسەرۋ كەشەندەرىنىڭ سۋرەتتەرىن تالدايدى. قازىردىڭ وزىندە جۇيە 14 تاۋار ساناتىن وتە جوعارى دالدىكپەن, ال 9 ساناتتى ورتاشا دەڭگەيدە تانيتىنىن كورسەتكەن. بۇدان بولەك, ول ەل اۋماعى ارقىلى ترانزيتپەن وتەتىن تاۋارلاردىڭ كىرىپ-شىعۋىن دا اۆتوماتتى تۇردە سالىس­تىرىپ, سايكەستىگىن انىقتايدى. جۇيە تاۋار سيپاتتاماسى مەن سەق تن كودى بويىنشا ىقتيمال نۇسقالاردى رەتىمەن ۇسىنىپ وتىرادى.

قازىر بۇل جۇيە كەدەن بەكەتتە­رىندە كەڭىنەن ەنگىزىلىپ, باسقا تاۋار توپتارى بويىنشا قوسىم­شا وقىتىلىپ جاتىر. Keden جۇيەسىنىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدى تۇسى – وتكىزۋ پۋنكتىنە جەتپەي تۇرىپ الدىن الا اقپارات الۋ مۇمكىندىگى. مەملەكەتتىك كىرىستەر ورگاندارى بارلىق دەرەكتى الدىن الا كورىپ, قاي تاۋارعا قانداي باقىلاۋ قاجەت ەكەنىن ەرتەرەك انىقتاي الادى. بۇرىن مۇنىڭ ءبارى قاعاز جۇزىندە جاسالاتىن.

ەندى سىرتقى ەكونوميكالىق قىزمەت­كە قاتىسۋشىلار وتكىزۋ پۋنكتىندە قان­داي قىزمەتتەن وتكەنىن ءبىر تەرەزە قاعي­داتى بويىنشا ونلاين كورە الادى. سو­نىمەن قاتار ۆەتەرينارلىق, فيتو­سا­نيتارلىق, سانيتارلىق سياقتى ىرگە­لەس قىزمەتتەردىڭ ماماندارى دا وسى جۇيەدە جۇمىس ىستەيدى. باقىلاۋ دا وڭتاي­لاندىرىل­عان, ياعني تەك ناقتى تاۋار­لار­عا عانا تەكسەرىس تاعايىندالادى, بۇرىنعى­داي بارلىق جۇككە بىر­دەي تالاپ قويىلمايدى.

الدىن الا اقپاراتتاندىرۋ ءمودۋلىنىڭ ارقاسىندا تەمىرجول ترانزيتتىك دەكلاراتسيالارىن راسىمدەۋ ۋاقىتى 30 مينۋت­تان 10 مينۋتقا دەيىن قىسقارعان. سون­داي-اق ءارتۇرلى باقىلاۋشى ورگاندارمەن ءوزا­را بايلانىس اۆتوماتتاندىرىلعان. قۇ­جات­تاردى قايتا-قايتا تولتىرۋ دا جويىلعان, سەبەبى اكەلىنەتىن تاۋارلار تۋرالى الدىن الا مالىمەت اۆتوماتتى تۇردە دەكلاراتسياعا اينالادى.

وسى سەرۆيستەردىڭ ناتيجەسىندە 2025 جىلى تاۋاردى كەدەن ورگانىنا جەتكىزبەي اينالىپ ءوتۋدىڭ 862 دەرەگى انىقتالىپ, 500 ملن تەڭگەدەن استام كەدەندىك تولەم وندىرىلگەن. ماتەريالدار قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا جىبەرىلگەن. بۇدان بولەك, اي سايىن شامامەن 60 مىڭ سىرتقى ەكونوميكالىق قىزمەتكە قاتىسۋشىنىڭ جۇمىسى 21 كورسەتكىش بويىنشا اۆتوماتتى تۇردە تالدانىپ, ولار تومەن, ورتاشا نەمەسە جوعارى تاۋەكەل ساناتىنا بولىنەدى. بۇل مالىمەتتەر كەيىن باقىلاۋدى جوسپارلاۋدا قولدانىلادى. 

دەرەكتەر قالاي قورعالادى؟

تسيفرلاندىرۋ تەرەڭدەپ, «Big Data» مەن ءتۇرلى اقپاراتتىق جۇيەلەر ەنگىزىلگەن كەزدە ادامداردىڭ جەكە مالىمەتتەرى قالاي قورعالادى دەگەن سۇراق ورىندى. قارجى ۆيتسە-ءمينيسترى ەرجان ءبىرجانوۆتىڭ ايتۋىنشا, دەرەكتەردى پايدالانۋ قاتاڭ شەكتەۋلى تارتىپپەن جۇزەگە اسىرىلادى. ونىڭ سوزىنشە, دەرەكتەردى ساقتاۋ بىرنەشە دەڭگەيدە جۇزەگە اسادى. ءبىر جۇيە تەك جيناۋ مەن وڭدەۋگە جاۋاپتى بولسا, ەكىن­شىسى تولىق باقىلاۋ مەن ءاۋديتتى قامتاماسىز ەتەدى.

«بىرىنشىدەن, بىزدەگى بارلىق دەرەك بىرىڭعاي جۇيەگە بىرىك­تىرىلگەنىمەن, وعان قول جەتكىزە الاتىن ادامدار سانى شەكتەۋلى. بۇل دەرەكتەردى كەز كەلگەن ادام كورە المايدى. بارلىعى بىلىكتى, ناقتى مىندەتى بار قىزمەتكەرلەر عانا جۇمىس ىستەيدى. دەرەكتەردىڭ فيزي­كالىق قاۋىپسىزدىگىن ىشكى ىستەر ورگاندارى قامتاماسىز ەتەدى. ال تسيفرلىق ينفراقۇرىلىم بولەك ورنالاسقان, ول بىزدەن تاۋەل­سىز قورعالادى. بىزدە ورتالىق دەرەكتەردى باقىلاۋ جۇيەسى بار. ول كەز كەلگەن جوباداعى بارلىق ارەكەتتى قاداعالايدى. قاي قىز­مەتكەر قاي ۋاقىتتا, قانداي دەرەككە كىردى, نە جۇكتەدى, نە كوردى ءبارى جۇيەدە تىركەلىپ تۇرادى. ەگەر بىرەۋ جەكە ماقساتپەن نەمەسە زاڭ­سىز قىزىعۋشىلىقپەن دەرەككە قاراسا, ءبىز ونى بىردەن كورەمىز ءارى سول ساتتە سۇراققا تارتامىز», دەيدى ۆيتسە-مينيستر.

2024 جىلى «Salyq كەشبەك» دەگەن جوبا دا ىسكە قوسىلعان ەدى. وندا دۇكەننەن نەمەسە قىزمەت كورسەتۋشىدەن چەك العان ءار ازامات اقشاسىنىڭ ءبىر بولىگىن قايتارا الادى. ناقتى ايتقاندا, فيسكالدىق چەك بويىنشا ساتىپ العان سومانىڭ 2% كو­لەمىندە كەشبەك بەرىلەدى. قاتىسۋ وتە وڭاي. تاۋار نە قىزمەت ءۇشىن تولەگەن كەزدە مىندەتتى تۇردە چەك الۋ كەرەك. سول چەكتەگى شتريح-كودتى «Amian» دەگەن ارنايى ءموبيلدى قوسىمشا ارقىلى سكانەرلەيسىز. وسىدان كەيىن جۇمساعان اقشاڭىزدىڭ 2%-ى سىزگە كەشبەك رەتىندە تۇسەدى. تۇسكەن قارجىنى كەز كەلگەن بانك كارتاسىنا شىعارىپ الۋعا نەمەسە ۇيالى تەلەفوننىڭ بالانسىنا اۋدارۋعا بولادى. ال بىلتىر وسى جوبا كەڭەيىپ, 12 وبلىستىڭ 48 اۋدانىن قامتىدى. قارجى مينيسترلىگىنىڭ سوزىنشە, ىسكە اسقان وڭىرلەردە چەك الۋ مادەنيەتى دە ايتارلىقتاي ارتقان. مى­سالى, 2025 جىلى بەرىلگەن چەكتەر سانى 2024 جىلمەن سالىستىرعاندا 126%-عا كوبەيگەن.

«Amian» قوسىمشاسى تەك كەشبەك الۋ ءۇشىن عانا ەمەس, باسقا دا پايدالى مۇمكىندىكتەر بەرەدى. قولدانۋشىلار چەكتىڭ تۇپنۇسقا ەكەنىن تەكسەرە الادى, بار­لىق چەكتى تەلەفوندا تسيفرلىق تۇردە ساقتايدى. سونىمەن قاتار كوميتەت ۇيىمداستىراتىن ءتۇرلى ۇتىس ويىندارى مەن اكتسيالارعا قاتىسۋعا مۇمكىندىك بار. ەگەر چەك بەرىلمەسە نەمەسە دۇكەندە POS-تەرمينال بولماسا, سول جەردەن مەم­لەكەتتىك كىرىستەر ورگاندارىنا شاعىم جولداۋعا بولادى.