قىمىزمۇرىندىق حالىقتىق باستاماعا اينالسا, قانە!

تاريح تۇڭعيىعىنان شىڭدالىپ, سۇرىپتالىپ شىققان ۇلتىمىزدىڭ ءتىلى, ءدىلى, رۋحى, نامىسى, بولمىسى, ءبىلىمى, مادەنيەتى, شارۋاشىلىعى, سالت-ءداستۇرى, ونەرى, تۇرمىسى جانە باسقا دا كوپتەگەن ەرەكشەلىكتەرى ءبىزدىڭ حالىقتىڭ ۇلى وركەنيەتىنىڭ نەگىزدەرى جانە ەل بايلىعىنىڭ تاۋسىلماس قاينار كوزى بولىپ ەسەپتەلەدى. سوندىقتان بابالارىمىز ايتقان عوي «ەل ءىشى – التىن قازىنا», دەپ. مەن سول قازىنانىڭ ىشىندەگى ەڭ اسىل, ەڭ قىمبات, ەڭ كەرەمەت دۇنيە جاسامپازدىق قاسيەتكە يە حالىقتىق ۇلگى دەپ ەسەپتەيمىن. سول ۇلگى ۇلت بايلىعىن وركەندەتەتىن. ەل ىقىلاسىمەن بۇكىلالەمدىك قىمىزمۇرىندىق مەرەكەسىن وتكىزسە عوي دەگەن ارمان ءار قازاقستاندىق جىلقى ءوسىرۋشىنىڭ ارقاشاندا ويىندا جۇرگەنى حاق. مەن وسىنداي جاھاندىق يدەيانىڭ ءبىزدىڭ جەرىمىزدە پايدا بولۋىنىڭ تاريحي ءمانى بار دەپ ويلايمىن. سەبەبى, الەمنىڭ كوپتەگەن عالىمدارى, جابايى جىلقىنى قولعا ۇيرەتۋ العاش رەت قازاق دالاسىندا بولعانىن راستادى. بابالارىمىز جىلقىنىڭ ادامزاتقا مىنسە كولىك, ال جىلقى شارۋاشىلىعىنىڭ ونىمدەرى كيسە كيىم, جەسە تاعام, ىشسە سۋسىن بولا الاتىنىن كورىپ, سەزىپ بىلگەندىكتەن, قولعا ۇيرەتىپ كۇندەلىكتى ومىردە پايدالانعان. قازاقتىڭ ۇلتتىق ۇلگىسىمەن دايىندالعان قىمىز ءبىزدىڭ حالىقتىڭ ۇلتتىق قۇندىلىعى بولىپ ەسەپتەلەدى. ول ادامزات اعزاسىنا جانە دەنساۋلىعىنا وتە پايدالى, كوپتەگەن اۋرۋلار مەن سىرقاتتارعا ەم جانە ەكولوگيالىق تازا تابيعي سۋسىن. قازىرگى كەزدە قازاقستاندا قىمىز ءوندىرىسى قارقىندى دامىپ كەلەدى. ەل قىمىزدى تەك ەمدىك سۋسىن رەتىندە عانا ەمەس, كۇندەلىكتى قولدانىلاتىن تاعام رەتىندە دە پايدالانا باستادى. رەسپۋبليكانىڭ بارلىق وبلىستارىندا قىمىز وندىرىلەدى. ونى ونەركاسىپتىك نەگىزدە دايىنداۋ جاڭادان دامىپ كەلە جاتقان يننوۆاتسيالىق باعىت بولعاندىقتان, ەلىمىزدىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى جانە ەكونوميكانىڭ باسقا دا سالالارى ءۇشىن ۇلكەن ماڭىزعا يە بولا باستادى. الميساقتان قازاقستاننىڭ ءار ايماقتاعى قىمىز وندىرۋشىلەرى جىلىنا ءبىر رەت, قازىرگىشە مامىردىڭ اياعى مەن ماۋسىمنىڭ ورتاسى ارالىعىندا, ال بۇرىن مامىردىڭ سوڭىندا, ايماقتىق مەرەكە رەتىندە وتكىزىپ تۇرعان. وسى ۇلتتىق ءداستۇرىمىزدى تاماشالاۋشىلاردىڭ اۋقىمىن كەڭەيتىپ, ءھام سالتتارىمىزدىڭ دارەجەسىن كوتەرىپ حالىقارالىق دەڭگەيگە شىعارۋ ماقساتىندا «زاڭ» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىنىڭ ۇجىمى ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتى رەتىندە حالىقتىق باستاما تۇرىندە بۇكىلالەمدىك قىمىزمۇرىندىق مەرەكەسىن ۇيىمداستىرۋدى بيىل العاش قولعا الىپ وتىر. بۇل مادەني شارا حالىقارالىق شاي نەمەسە بال فەستيۆالدارى سياقتى بولادى, ياعني قازاقتىڭ ۇلتتىق تابيعي سۋسىنى قىمىزدى جارنامالايتىن الەمدىك جارمەڭكە جانە كورمە تۇرىندە وتكىزۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. بۇكىلالەمدىك قىمىزمۇرىندىق ءار جىل سايىن مامىر ايىنىڭ سوڭعى سەنبىسىندە تاراز قالاسىندا بولادى. بۇل مەرەكەگە الەم بويىنشا ىقىلاستىلار مەن ىنتالىلار شاقىرىلادى. يگىلىكتى شارا اۋليەاتانىڭ شەتىندەگى كونە جانە قازىرگى زاماناۋي وركەنيەتتەر مەن تابيعات بەلدەۋلەرىنىڭ قيىلىسقان جەرىندە مەرەكەلەنەدى. قىمىزمۇرىندىق وتەتىن جەردىڭ ءبىر جاعىندا تاريحى تەرەڭ تاراز شاھارى ورنالاسقان, وڭتۇستىگىندە اسەم الاتاۋ اسقاقتاپ تۇر. سولتۇستىگىنەن قازاقتىڭ سايىن دالاسى باستالىپ, ءبىر جاعىنان تالاس وزەنى اعىپ جاتىر. قىمىزمۇرىندىق بۇكىل الەمنەن تۋريستەردى كوپتەپ تارتۋعا ۇلكەن سەپتىگىن تيگىزەدى, ياعني رەسپۋبليكانىڭ ەكونوميكالىق-الەۋمەتتىك جاعدايىن دامىتۋعا وڭ ىقپال ەتەدى. ءبىز وسى مەرەكە تۋرالى قازاق, ورىس جانە اعىلشىن تىلدەرىندە حابارلاندىرۋ دايىندادىق. سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ, ەكسپو-2017 حالىقارالىق مامانداندىرىلعان كورمەسىنىڭ, دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعىنىڭ قۇرىلىمدارى جانە باسقا دا مۇددەلى ۇيىمدار شەتەلدەردە وسى قۇلاقتاندىرۋدى تاراتۋعا كومەگىن تيگىزىپ جاتىر. بيىلعى جانە 2016 جىلدارى وتەتىن بۇكىلالەمدىك قىمىزمۇرىندىق مەرەكەلەرىن ەكسپو-2017 كورمەسىنە كەلىپ, سونىمەن قاتار, ءبىزدىڭ ايماقتى دا تاماشالاۋعا ىقىلاس ءبىلدىرۋى مۇمكىن تۋريستەردىڭ ۇلكەن لەگىن قابىلداۋعا دايىندىق دەپ ساناۋعا بولادى. بيىلعى «زاڭ» جشس ۇجىمى ارقاشان ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق بەدەلىن ارتتىراتىن ءىس-شارالارعا قاتىسىپ وتىرادى. ءبىز ءوز ىزدەنىسىمىزبەن, كورسەتكىشتەرىمىزبەن بيەنىڭ سۇتىنەن دايىندالعان, ەشقانداي قوسپاسىز قازاقتىڭ ۇلتتىق تاسىلىمەن دايىندالىپ, 60 كۇنگە دەيىن بۇزىلماي ساقتالاتىن, تابيعي تاعامدى ونەركاسىپتىك نەگىزدە وندىرۋگە ستاندارت, تەحنيكالىق شارتتار, تەحنولوگيالىق نۇسقاۋلىق جاسادىق. سونداي-اق, قازاقستاندا العاش رەت قىمىزدى دايىنداۋ تاسىلىنە اۆتورلىق قۇقىق, يننوۆاتسيالىق پاتەنت جانە قىمىزدىڭ قاۋىپسىزدىك تالاپتارىنا سايكەستىگى تۋرالى سەرتيفيكات الدىق. ءبىز ءوز ونىمىمىزگە «حان قىمىز» دەگەن اتاۋ بەردىك. ازىق-ت ۇلىك جانە تاماق ونىمدەرىنىڭ تەحنولوگياسى, تاماق گيگيەناسى, سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق ساراپتاما, ستاندارتتاۋ سالالارىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرلەرىنىڭ بىرلەسكەن زەرتتەۋلەرىمەن «حان قىمىز» ءونىمىنىڭ بيوحيميالىق قۇرامى, دامدىك ساپاسى, وزگە دە پايدالى قاسيەتتەرى باسقا وندىرۋشىلەردىڭ قىمىزدارىنا قاراعاندا اناعۇرلىم ۇزاق ساقتالادى. ياعني 2 ايعا دەيىن ساپاسىن جوعالتپايتىنى دالەلدەندى. بۇل وسى قىمىزدى ارناۋ­لى ىدىستارعا قۇيىپ, ەلىمىزدىڭ باسقا ايماقتارىنا, ءتىپتى شەتەلدەرگە تاسىمالداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ايتىلعان ناتيجەلەر بولگارياداعى (2012 جىلعى) جانە پولشاداعى (2013 جىلعى) حالىقارالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيالاردا تالقىلانىپ, ناتيجەسى جاريالانىپ, سىناقتان ءوتتى. قازىرگى كەزدە قىمىزدىڭ ەمدىك جانە تاعامدىق ەرەكشەلىكتەرى جاھاندىق تانىمعا يە بولا باستادى, ونى دايىنداۋ جانە تۇتىنۋ قىتايدا, موڭعوليادا, قىرعىزستاندا, تۇركيادا, فرانتسيادا, گەرمانيادا, اراب امىرلىكتەرىندە, باشقۇرتستاندا, تاتارستاندا, ساحا رەسپۋبليكاسىندا جانە الەمنىڭ باسقا دا ايماقتارىندا جولعا قويىلعان. ەستىپ-بىلۋىمشە ول قىمىزدار ساپا جاعىنان قازاق قىمىزىنا جەتپەيتىن كورىنەدى. «زاڭ» جشس قىزمەتكەرلەرى قىمىزدى دايىنداۋدىڭ ونەركاسىپتىك نەگىزدە ءوندىرۋدىڭ جانە ونى جاپپاي تۇتىنۋدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىنە قاتىستى تالقىلاۋدى وبلىستىڭ بارلىق مۇددەلى ازاماتتارىنىڭ قاتىسۋىمەن 2013 جىلدىڭ 15 ماۋسىمى كۇنى «قىمىز» فورۋمى دەگەن اتپەن وتكىزگەن بولاتىن. كەيىن ول رەسپۋبليكالىق «قىمىز» فورۋمىنا ۇلاسىپ, وعان رەسەي, تۇركيا, قىرعىزستان وكىلدەرى بەلسەندى تۇردە اتسالىستى. فورۋمعا قاتىسۋشىلار وعان حالىقارالىق جانە كوشپەلى مارتەبە بەرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. بۇل فورۋمداردى وتكىزۋگە جامبىل وبلىسىنىڭ, تاراز قالاسىنىڭ جانە وبلىس اۋداندارىنىڭ اكىمدىكتەرى, «جىلقى شارۋاشىلىعىنىڭ عىلىمي-كونسالتينگتىك ورتالىعى» جشس, وڭتۇستىك ايماقتاعى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ رەكتورلارىنىڭ كەڭەسى, «قازاق مال شارۋاشىلىعى جانە جەمشوپ ءوندىرىسى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى» جشس, اسىرەسە, م.ح.دۋلاتي اتىنداعى تاراز مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى باسشىلىعى بەلسەندى تۇردە كومەك كورسەتكەندىگىن ايتا كەتۋىمىز كەرەك. ەكىنشى فورۋم 2014 جىلى الماتى قالاسىندا, قازاق ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتى بازاسىندا ءوتىپ, ەڭ ۇلكەن ناتيجە ءبىلىم ورداسى جانىنان حالىقارالىق «قىمىز» ورتالىعىن قۇرعانىمىز بولدى. ءۇشىنشى فورۋم استانا قالاسىندا وتكىزىلەدى دەپ جوسپارلانۋدا. «زاڭ» كومپانياسىنا كەلەتىن بولساق, بۇل فيرما قۇرىلعان كۇننەن باستاپ وتاندىق ءوندىرىستى دامىتۋعا بەلسەندى تۇردە اتسالىسىپ ءجۇر. سەرىكتەستىك العاشقى كەزدەن-اق اتا-بابادان قالعان كاسىپتەردى جانداندىرۋعا كىرىستى. اتاپ ايتقاندا, جىلقى شارۋاشىلىعى مەن قىمىز ءوندىرۋدى قولعا الدى. «زاڭ» جشس بيەنىڭ ءسۇتىن ءوندىرۋ مەن وڭدەۋدىڭ تولىق تەحنولوگيالىق تۇرعىدا جولعا قويعان عىلىمي-وندىرىستىك كاسىپورىن بولىپ تابىلادى. كومپانيانىڭ عىلىممەن اينالىساتىن الەۋەتى, قىمىزدى ۇلتتىق نەگىزدە دايىندايتىن تسەحى, جىلقى فەرماسى, جەمشوپ بازاسى جانە ساۋدا نۇكتەلەرى بار. ءبىزدىڭ عالىمدار قازاق جىلقىسىنىڭ جاڭا ءسۇتتى تۇقىمىن قالىپتاستىرۋ ماقساتىندا سەلەكتسيالىق-اسىلداندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدە. ولار م.ح.دۋلاتي اتىنداعى تاراز مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ «نانو ينجەنەرلىك زەرتتەۋلەر ادىستەرى» لابوراتورياسىمەن بىرلەسە وتىرىپ تابيعي بيە سۇتىنەن قۇرعاق بيە ءسۇتىن جاساۋ بويىنشا, سونداي-اق, وسى ونىمدەردەن بالالار تاعامدارى جانە باسقا دا تاماق تۇرلەرىن, كوسمەتولوگيا جانە فارماكولوگيا ونىمدەرىن دايىنداۋ بويىنشا زەرتتەۋلەر جاساۋدا. «زاڭ» جشس بازاسىندا جىلقىلاردىڭ ءسۇتتى, ەتتى جانە سپورتتىق تۇقىم تۇرلەرىنىڭ «ابسەنت» اتتى وبلىستىق پالاتاسى, سونداي-اق, جامبىل وبلىسى قىمىز وندىرۋشىلەرىنىڭ قوعامدىق بىرلەستىگى جۇمىس ىستەيدى. ءبىز بولاشاقتا بيەنىڭ تابيعي سۇتىنەن قازاقتىڭ ۇلتتىق نەگىز بويىنشا جىل ون ەكى اي, ياعني قازىرگىدەي تەك جاز ايلارىندا عانا ەمەس, تاۋلىگىنە 1000 ليتردەن 3000 ليترگە دەيىن ەكولوگيالىق تازا قىمىز وندىرەتىن زاۋىت سالۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. جامبىل وبلىسىنىڭ اكىمدىگى تاراپىنان 646 گەكتار جايىلىمدىق القاپ جانە زاۋىت قۇرىلىسى ءۇشىن جەر اۋماعى ءبولىنىپ, زاۋىتتىڭ ارحيتەكتۋرالىق جوبا-جوسپارىنا تاپسىرىس بەرىلدى. ەگەر ول زاۋىت ىسكە قوسىلسا, 150-دەن اسا جاڭا جۇمىس ورىندارى اشىلاتىن بولادى. ءسوز تۇيىندە ءتىل ماماندارىنا ءبىر ۇسىنىس ايتقىم كەلەدى. قازاقتىڭ «قىمىز» دەگەن ءسوزى ورىسشاعا «كۋمىس» دەپ اۋدارىلعان. سولاي جازىلىپ تا ءجۇر. باسقا تىلدەرگە دە ورىس تىلىندەگى قايتالانادى. سوندىقتان, كومپيۋتەرلى گرافيكانىڭ مۇمكىندىگىن پايدالانىپ «قىمىز» ءسوزىن قازاق ارىپتەرىمەن جازۋدى قالىپتاستىرساق, ۇلتتىق ۇلگى الەمدىك وركەنيەتكە كىرىگە بەرەر ەدى. دۇيسەنبەك ىبىناليەۆ, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى عىلىمي-تەحنيكالىق كەڭەسىنىڭ مۇشەسى, ادىلەت پولكوۆنيگى, «زاڭ» جشس ديرەكتورى.