كوللاجدى جاساعان – زاۋرەش سماعۇل, «ەQ»
اتالعان زاڭدار دا وزگەرىسكە ۇشىراپ تۇردى. قازىرگىنىڭ تىلىمەن ايتقاندا, پرەزيدەنتتىك باسقارۋ مەن دالا پارلامەنتى سول كەزدەن-اق جۇمىس ىستەدى. زاڭداردى جەتىلدىرۋ – زامان تالابى. زاڭ بار جەردە ءتارتىپ ورنايدى. قازىر ەلىمىزدە قۇقىقتىق-ساياسي رەفورما ىسكە اسىرىلىپ جاتىر. ناتيجەسىندە, ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن قورعايتىن, وتباسىنىڭ تىنىشتىعىن ساقتايتىن, ەلگە پايدالى قانشاما زاڭ قابىلداندى. 25 جىلدا ۇمىتىلعان «رەفەرەندۋم تۋرالى» زاڭ جاڭعىرىپ, كونستيتۋتسيا ءبىرشاما جاڭارتىلدى. حالىقپەن ساناسىپ, كوپشىلىكتىڭ سىنى مەن پىكىرىن ەستيتىن بيلىك كەلدى.
ەستە بولسا, ءتورت جىل بۇرىن كونستيتۋتسيانىڭ قاتىپ قالعان باپتارى وزگەرتىلىپ, ەلىمىز سۋپەرپرەزيدەنتتىك باسقارۋدان باس تارتتى, مەملەكەت باسشىسىنىڭ ەت جاقىن تۋىستارى لاۋازىمدى قىزمەتتەرگە تاعايىندالمايتىن, جەتى جىلدىق وكىلەتتىك مەرزىم بەكىتىلدى. «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» قۇرىلىپ, كوش تە تۇزەلىپ كەلەدى. كەز كەلگەن رەفورما تاجىريبەدە زەردەلەنەدى. ءتيىمسىز بولسا, زاڭنان الىنىپ تاستالادى, قاجەتتىلىك تۋىنداسا قايتا قارالادى. قازىر ورىن الىپ جاتقان وڭدى وزگەرىستەر دە, 4 جىل بۇرىن كونستيتۋتسياعا ەنگىزىلگەن وزگەرتۋلەر دە زاماننىڭ سۇرانىسىنان تۋىندادى.
ۇلتتىق قۇرىلتايدا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ تەك ءبىر پالاتالى پارلامەنت قۇرۋ شەڭبەرىندە ەمەس, مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىنە دە بايلانىستى كونستيتۋتسيانىڭ كوپتەگەن باپتارىن وزگەرتۋگە تۋرا كەلەتىنىن ايتتى. ويتكەنى وتانداستارىمىزدىڭ جولداعان ەكى مىڭنان اسا ۇسىنىستارى جارتى جىلدان بەرى قارالىپ, مارەسىنە جەتكەن. اتا زاڭدى جاڭالاۋمەن اينالىساتىن كونستيتۋتسيالىق كوميسسيا قۇرىلىپ, ءوز جۇمىسىن باستاپ, جاڭا جوبانىڭ العاشقى نۇسقاسىن جاريالاپ تا ۇلگەردى. كونستيتۋتسيانىڭ جاڭا جوباسى پرەامبۋلا, 11 ءبولىم, 95 باپتان تۇرادى. جاڭادان «قازاقستان حالىق كەڭەسى» جانە «كونستيتۋتسياعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ» سەكىلدى 2 ءبولىم قوسىلدى. سونىمەن قاتار 4 ءبولىمنىڭ ەسكى اتاۋى جاڭارتىلعان. اتا زاڭنىڭ مازمۇنى جاڭا ۇلتتىق قۇندىلىقتار مەن زامان تالاپتارىنا نەگىزدەلگەن. ياعني كونستيتۋتسيانىڭ ماقساتى, قاعيداتتارى, سەبەپتەرى, قوعام مەن مەملەكەتتىڭ دامۋ باعىتى, قوعامدىق باعداردى ايقىندايتىن بيلىكتىڭ ميسسياسى, تاريحي, مادەني, وتباسى جانە ۇلتتىق قۇندىلىقتارعا باعىتتالدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ نەگىزىن قۇراۋشى قاعيداتتارى: ەگەمەندىك پەن تاۋەلسىزدىكتى قورعاۋ; ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن ساقتاۋ; زاڭ مەن ءتارتىپ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋ; جالپىۇلتتىق بىرلىكتى بەكەمدەۋ; حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋ; جاۋاپتى ءارى جاسامپاز وتانشىلدىق يدەياسىن ورنىقتىرۋ; قوعامدىق ديالوگتى دامىتۋ; ەڭبەكسۇيگىشتىك, پروگرەسس, ءبىلىم قۇندىلىقتارىن بەكىتۋ; جوعارى ەكولوگيالىق مادەنيەت قالىپتاستىرۋ; تاريحي-مادەني مۇرانى ساقتاۋ; ءتول مادەنيەتتى قولداۋ. ادام كاپيتالى, ءبىلىم, عىلىم, يننوۆاتسيانى دامىتۋدى مەملەكەت قىزمەتىنىڭ ستراتەگيالىق باعىتى دەپ تانىلدى. بۇل شىنىمەن دە عىلىمدى دامىتاتىن بىلىمدىلەردىڭ داۋرەنى دۇركىرەيتىن كەزەڭگە جەتتىك دەگەن ءسوز. پرەزيدەنت عىلىمعا كوڭىل ءبولىپ, كەيىنگى بەس جىلدا مەملەكەتتىك قولداۋ قارجىسىنىڭ كولەمى 2,3 ەسەگە ارتتى. بيىلدىڭ وزىندە تەرەڭ وڭدەۋ ءوندىرىسىن وركەندەتۋگە 252 ملرد تەڭگە عالىمدارعا بەرىلمەك. ەلدىڭ ەكونوميكاسىن ورگە سۇيرەيتىن ءوندىرىس سەكتورى بولسا, ءبىر ونىمنەن كوپ ءونىم ءوندىرۋ عالىمداردىڭ ءبىر ءىسى. يننوۆاتسيالىق دامۋدا سۇيەۋ بولاتىن عالىمداردىڭ جەتىستىگى.
زاڭنان اتتاماۋ ءۇشىن ازاماتتار الدىمەن قۇقىقتىق ساۋاتتىلىقتى ارتتىرىپ العانى ءجون. ادامنىڭ تىنىش ءجۇرۋى ءارى تابىستى ءومىر سۇرۋىنە قۇقىقتىق جانە قارجىلىق تۇرعىدا ءبىر كىسىلىك ءبىلىم بولسا جەتكىلىكتى. ول ءۇشىن ارنايى وقۋ ورنىندا زاڭگەرلىكتى نەمەسە ەكونوميكانى وقۋ شارت ەمەس. ەل ىشىندە جوعارى ءبىلىمدى ءارى بىلىكتى ماماندار بارشىلىق, سونداي ادامداردان كەڭەس الىپ, ءبىلىمىن ۇيرەنسە يگى. ماسەلەن, «Amanat» پارتياسىنىڭ «قارىزسىز قوعام» جوباسىنىڭ ارقاسىندا مىڭداعان ادام قارجىلىق ساۋاتتىلىعىن ارتتىردى. جالپى, پارتيانىڭ قوعامدىق قابىلداۋلارىندا دا قۇقىقتىق كەڭەس بەرىلەدى. قازىر بىلمەستىكتەن بىرەۋدىڭ جەكە ومىرىنە قول سۇعۋشىلىق كوبەيىپ كەتتى. سول سياقتى الەۋمەتتىك جەلىدە دە, قوعامدىق ورىندا دا بەيادەپ سوزدەر ايتىپ, اشىق كيىنىپ, ۇرپاققا ادەپسىزدىكتى ۇيرەتۋدەن ۇيالۋ كەرەك.
پرەزيدەنت ۇلتتىق قۇرىلتايدا ۇلتتىڭ جاڭا ساپاسىن قالىپتاستىراتىن قۇندىلىقتاردى ايقىنداپ, ۇرپاقتىڭ بولاشاعىنا كەسىرىن تيگىزەتىن ارەكەتتەرگە توسقاۋىل قويۋدى تاپسىردى. بىلتىر ىشكى ساياسات سالاسىن رەتكە كەلتىرەتىن قاعيداتتار, قۇندىلىقتار مەن باعىتتار بەكىتىلدى. ەندى وعان باسىمدىق بەرىپ, بەلسەندى تۇردە ىسكە اسىرۋعا شاقىردى. ۇلتتىق قۇرىلتايدا كوتەرىلگەن ماسەلەلەردىڭ نەگىزىندە 26 زاڭ قابىلداندى. سونىڭ ناتيجەسىندە انا مەن بالانىڭ قۇقىعىن قورعايتىن, ويىنقۇمارلىق پەن ناشاقورلىققا قارسى قادامدار جاسالدى.
ءبىز دانا بابالارىمىزدىڭ وسيەتىن ومىرلىك ۇستانىمعا اينالدىرساق, ۇلت رەتىندە ساپامىز ارتادى. وعان ءال-فارابي, ياساۋي, ابايلاردىڭ ءىلىمى مەن ءبىلىمى جەتكىزەدى. بەس جاقسىعا اسىق, بەس جاماننان قاشىق قوعام قالىپتاسۋى ءۇشىن «ەڭبەكتەگەن بالادان, ەڭكەيگەن قارياعا دەيىن» اباي اڭساعان تولىق ادام بولۋعا ۇمتىلۋى كەرەك. ال ونىڭ زاماناۋي ونەگەسىن ۇيرەنۋ ءۇشىن ۇلى ويشىلدىڭ «تولىق ادام» يدەياسىمەن ۇشتاسىپ جاتقان «ادال ازامات» تۇجىرىمداماسىن سانامەن جۇمىستا كەڭىنەن پايدالانعان ءجون.
مەملەكەت باسشىسى ابايدىڭ «قارا سوزدەرىن» يۋنەسكو-نىڭ «الەم جادى» دەرەكتى مۇرالار تىزىمىنە ەنگىزۋدى ەندىگى مىندەتتىڭ ءبىرى ەتىپ قويدى. عۇلامالاردىڭ عيبراتى مەن قانعا سىڭگەن حالىقتىڭ تەكتىلىگى – ۇلتتىڭ تىرەگى. ۇلتتىق تەكتە جامان ادەت جوق, جاقسى قاسيەت بار.
اقش-تا «ميراندا ەرەجەسى» 60 جىلدان بەرى جۇمىس ىستەپ تۇر. ونىڭ تاريحى ەرنەستو ميراندا دەگەن ازامات پەن اريزونا بيلىگى اراسىنداعى ىستەن باستالعان. سودان بەرى اقش-تا كۇدىكتىنى ۇستاعاندا پوليتسيا وعان ءوزىنىڭ قۇقىقتارىن تۇسىندىرەدى, ول زاڭمەن بەكىتىلگەن.
ال ەلىمىزدە ءومىر ءسۇرۋ قۇقىعىن جوعارى دارەجەگە كوتەرۋ ءۇشىن ادامعا باعىتتالعان ساياسات كونستيتۋتسيامەن رەتتەلمەك. ازاماتتاردىڭ جەكە باسىنا قول سۇقپاۋشىلىق پەن نەگىزگى قۇقىقتارىن قورعاۋ جانە سوت بيلىگىنىڭ تاۋەلسىزدىگىنە قاتىستى نورمالار ەنگىزىلەدى. «ميراندا ەرەجەسىن» تسيفرلىق داۋىردە جەكە مالىمەتتەردى, ار-نامىس پەن قادىر-قاسيەتتى قورعاۋ كۇشەيتىلىپ, الەۋمەتتىك قۇقىقتار مەن قۇقىقتىق انىقتىق قاعيداتتارى بەكي تۇسەدى. كەيىنگى كەزدەرى كىسى ءولىمى, زورلىق-زومبىلىق, ستالكينگ سەكىلدى قىلمىستار كوبەيىپ كەتتى. قىلمىستىڭ الدىن الۋ جانە جويۋ ءۇشىن زاڭدى كۇشەيتۋ كەرەك پە, الدە تاربيەمەن اينالىسۋ كەرەك پە؟ بالكىم, قىلمىستى جاياتىن اقپاراتتارعا شەكتەۋ قويۋ قاجەت شىعار. قالاي دەسەك تە, پرەزيدەنت ايتقانداي قوعامدا زاڭ مەن ءتارتىپ ورنىقسا, بۇزاقىلىق بولمايدى. بۇل تەك مەملەكەتتىڭ ماسەلەسى ەمەس, ءاربىر ازاماتتىڭ ادامي بورىشى بولۋى كەرەك. ياعني قىلمىس بەلەڭ الىپ, تىنىشتىق بۇزىلماۋ ءۇشىن, ءار ادام تۇزەلۋدى وزىنەن باستاۋعا ءتيىس.
پرەزيدەنت قۇقىقتىق, دەموكراتيالىق مەملەكەت قۇرۋعا بەت بۇرىپ وتىر. ساياسي-قۇقىقتىق رەفورمالار وسىعان سايادى. حالىق كەڭەسىنىڭ ءرولى وسىندايدا كەرەك. حالىق كەڭەسى ءاربىر ۇسىنىستى جىل بويى ءجىتى تالداپ, ازاماتتاردان كەلىپ تۇسكەن نۇسقالاردى زەرتتەپ-زەردەلەۋمەن اينالىسادى. دەمەك ەندى «جەتى رەت ولشەپ ءبىر كەسكەن, كەلىسىپ پىشكەن» ساپالى زاڭدار پايدا بولادى. جاڭا كەڭەستىڭ قۇرامىنا 42 ەتنوس وكىلدەرى, 42 قوعامدىق بىرلەستىك وكىلدەرى, 42 ءماسليحات دەپۋتاتى ەنەدى. رەفەرەندۋم وتكىزەتىن كۇندى دە قازاقستان حالىق كەڭەسى بەلگىلەيدى. البەتتە رەفورمانىڭ بارلىعى تاۋەلسىز مەملەكەت بولىپ قالىپتاسقالى جيناعان تاجىريبەنى جۇيەلەپ, كەمشىلىكتەردى تۇزەۋ ءۇشىن جاسالادى.
جان-جاقتى گەوساياسي جاعداي تۇراقسىز بولىپ جاتقان شاقتا قازاقستان ءۇشىن اتا زاڭدى جەدەل جاڭالاۋ كەرەك بولىپ تۇر. باس قۇجاتقا ەنگىزىلگەن تۇزەتۋلەر ينستيتۋتتسيونالدىق-قۇقىقتىق نەگىزىن مىعىمداپ قانا قويماي, تۇتاس مەملەكەتتىك جۇيەنى جاڭعىرتۋعا, ەل دامۋىن جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىپ, ىشكى تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋگە سەپتىگىن تيگىزەدى. جاڭادان تۇزىلەتىن جۇيە «كۇشتى پرەزيدەنت – ىقپالدى پارلامەنت – ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەت» تۇجىرىمداماسىن جۇزەگە اسىرۋعا سەرپىن بەرەدى. بۇعان دەيىن ءوڭىر باسشىلارى تەك پرەزيدەنتكە تىكەلەي باعىنسا, ەندى جاڭا جوباعا سايكەس ۇكىمەتپەن دە ساناسادى. بۇل دا حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت قۇرۋداعى قادام.
اتا زاڭعا تۇزەتۋلەر جاسىرىن ەنگىزىلىپ جاتقان جوق. ءبارى اشىق, جاڭا جوبا باق بەتىندە جاريالاندى. كونستيتۋتسيالىق رەفورمالار جالپىحالىقتىق رەفەرەندۋمدا قابىلدانادى. ادام كاپيتالى, ءبىلىم, عىلىم مەن يننوۆاتسيانى دامىتۋ مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ ستراتەگيالىق باعىتى رەتىندە ناقتىلانىپ جاتىر. بۇل ۇرپاقتىڭ ءبىلىم مەن عىلىم قۋىپ, سان سالالىق عىلىمدى دامىتۋعا بۇگىننەن باستاپ كىرىسۋىنە كەرەمەت موتيۆاتسيا. «ونەر-ءبىلىم بار جۇرتتار» عىلىم تاۋىپ ماقتانىپ, ەلدىڭ كەمەلدەنۋىنە ۇلەس قوسادى. ىرگەلى ەرەجەلەر قامتىلعان كونcتيتۋتسيالىق رەفورمانىڭ جاڭاشىلدىقتارى حالىقتىڭ قولداۋىنا يە بولىپ جاتقانى قۋانتادى. كونستيتۋتسيالىق رەفورما حالىق پەن مەملەكەتتىڭ يگىلى ءۇشىن پرەزيدەنت پەن پارلامەنت, حالىق كەڭەسىنىڭ ىقپالى ارتىپ, مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسى جاڭا ساتىعا كوشىرىلىپ جاتىر. جاڭا كونستيتۋتسيا ورنىقتى ەلدىك جولدىڭ زاڭدىق تەمىرقازىعى بولادى دەپ ۇمىتتەنەمىز.
قايرات بالابيەۆ,
ءماجىلىس دەپۋتاتى
