مەملەكەتتىك تىلدە كىمدەر سويلەيدى؟

ول قاشانعى وسپادارلىقتىڭ قۇربانى بولماق؟ قازىر قايسى قالادا دا, دالادا دا كولىك ءيىن تىرەسەدى. كۇن سايىن ونداعان جۇرگىزۋشى جول ەرەجەسىن بۇزادى, ايىپپ ۇلىن تولەيدى. بۇل, اسىرەسە, قالا ءۇشىن ۇيرەنشىكتى جاع­داي. كولىك جۇرگىزگەن التى جىل ىشىندە بىردە-ءبىر جول ەرەجەسىن بۇزباعان, تاجىريبە جيناپ قالعان قوستاناي قالاسىنىڭ تۇرعىنى اقتولقىن جانىبەكوۆا ءوزىنىڭ ءمۇلت كەتكەنىن بايقاپ قالادى دا, جول پوليتسياسىنىڭ بەلگىسىنە توقتايدى. الايدا, قىزىل شامنان بايقاماي ءوتىپ كەتكەن ول جول پوليتسەيىنىڭ ارەكەتىنەن جۇيكەسى وسىنشا جۇقا­رىپ, ازاماتتىق قۇقى, نامىسى تاپتالادى دەپ ويلاماعان ەدى. قوستاناي قالاسى ىشكى ىستەر باسقارماسىنىڭ جول-پاترۋلدىك پوليتسياسى باتالونىنىڭ پولي­تسەيى, پوليتسيا سەرجانتى داۋلەت دوسمايىلوۆ كەلىپ, الدىمەن جۇرگىزۋشىنىڭ قۇجاتتارىن الا­دى. ونى جول-پاترۋلدىك پولي­تسياسىنىڭ بەكەتىنە الىپ كەلەدى. شۋ وسى جەردەن شىعادى. سەرجانت جانىبەكوۆاعا حاتتامانى ورىس تىلىندە تولتىرۋدى تالاپ ەتەدى. ول: «ورىسشا تولتىرمايمىن, مەن قازاق تىلىندە تولتىرامىن», دەپ حاتتامانى تولتىرۋدى باستايدى. سەرجانت ونى ورىس تىلىندە تولتىرۋعا ماجبۇرلەيدى. «ەگەر ورىسشا تولتىرماساڭ, جۇرگىزۋشى كۋالىگىڭنەن ءبىر جىلعا ايىرامىن», دەيدى. سول جەردە اقتولقىن: «مەن نەگە ورىس تىلىندە تولتىرۋىم كەرەك؟ قازاق تىلىندە تولتىرۋ ماعان ىڭعايلى, ونىڭ ۇستىنە مەملەكەتتىك ءتىل ەمەس پە, ءوزىڭ دە قازاقسىڭ عوي؟» دەيدى. وعان سەرجانت تا قاراپ تۇر­مايدى: «قازاقشانى ءوز وتانىڭا بارىپ سويلە (اقتولقىن وڭتۇستىك قازاقستاندا تۋىپ-وسكەن). حاتتامانى ورىس تىلىندە تولتىرساڭ 10 مىڭ تەڭگە, قازاق تىلىندە تولتىرساڭ 20 مىڭ تەڭگە ايىپپۇل تولەيسىڭ», دەپ اۋزىنا نە كەلسە سونى ايتادى. اقتولقىن سەرجانتتىڭ بۇل ءسوزىن قالاي تۇسىنەرىن بىلمەي دال بولادى. – مەن حاتتامانى امالسىز, ايقاي-شۋمەن ورىس تىلىندە تول­تىرۋعا ءماجبۇر بولدىم. ويتكەنى, كولىك مەنىڭ كۇندەلىكتى كۇنكورىس قۇرالىما اينالعان. كۇيەۋىم جۇك تاسۋشى بولىپ ىستەيدى, ۇيدە اپتالاپ بولمايدى. ۇلىمدى مەكتەپكە اپارۋ, ءتۇرلى ۇيىرمەلەرگە جەتكىزىپ تۇرۋ مەنىڭ مىندەتىمدە, ونىڭ ۇستىنە بيزنەسىمە دە وسى كولىكتىڭ ارقاسىندا ۇلگەرەمىن. سوندىقتان جۇرگىزۋشى كۋالىگىمدى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن سەرجانتتىڭ ايتقانىنا كونىپ, امالسىز ورىس تىلىندە تولتىردىم. ال نەگىزىندە مەن قازاق تىلىندە ءبىلىم العانمىن, ورىس تىلىندە ناشار سويلەيمىن, – دەيدى اقتولقىن جانىبەكوۆا. پوليتسيا بەكەتىندەگى ءۇش سەر­جانتتىڭ قازاق تىلىندە حاتتاما تولتىرۋدى تالاپ ەتكەن اقتولقىندى كەكەتىپ, كۇلكىگە اينالدىرعانى, ونىڭ ازاماتتىق نامىسىنا تيگەنى ايەلدىڭ جۇيكە جۇيەسىن السىرەتۋگە دەيىن بارادى. ول سول جەردە «جەدەل جاردەم» شاقىرادى. ءوزىنىڭ ازاماتتىق, ءتىپتى كونستيتۋتسيالىق قۇقىن تاپتاعان سەرجانت داۋلەت دوسمايىلوۆتىڭ ۇستىنەن شاعىم قالدىرۋ ءۇشىن اق­تولقىن ءتۇن ورتاسىندا وبلىستىق ىشكى ىستەر دەپارتامەنتىنە قايتىپ كەلەدى. انا ءتىلىم دەپ شىرىلداپ كەلگەن اقتولقىننىڭ ماڭدايى مۇندا دا تاسقا تيەدى. وندا وتىرعان كەزەكشى: «شىراعىم, مۇندا شا­عىمىڭدى ورىس تىلىندە جازباساڭ, ول قارالمايدى, جاتا بەرەدى. بىزدە قازاق تىلىندە ءىس قارايتىن ەشكىم جوق», – دەيدى. سونىمەن, كەزەكشى اقتولقىننىڭ ءسوزىن ورىس تىلىنە اۋدارىپ وتىرادى دا, شاعىمدى ورىس تىلىندە تاستاپ كەتەدى. بىراق, ارىزدى ورىس تىلىندە جازعانمەن, اقتولقىن جانىبەكوۆاعا وبلىستىق ىشكى ىستەر دەپارتامەنتى باسشىلىعىنان جاۋا­پ بولعان جوق. ول سەرجانت د.دوسمايىلوۆتىڭ ۇستىنەن قالالىق مامانداندىرىلعان اكىمشىلىك سوتىنا ارىزدانعان بولاتىن. دوسمايىلوۆ سوتقا ءۇشىنشى شاقىرعاندا زورعا كەلدى. وسى سوتقا ءبىز دە قاتىستىق. سوتتا اقتول­قىننىڭ ءوزىنىڭ ازاماتتىق, كونستيتۋتسيالىق قۇقىعىنىڭ تاپتالعانى, «مەملەكەتتىك ءتىل تۋرالى» زاڭنىڭ بۇرمالانعانى تۋرالى ايتقاندارىنىڭ بارلىعى دا سۋديا ا.ايتقوجينوۆ تاراپىنان قاپەرگە الىنعان جوق. وسى ىسكە قاتىسقان قالالىق پروكۋروردىڭ كومەكشىسى س.ادىلكەن ۇلىنىڭ تۇسىندىرگەنىندەي, اكىمشىلىك سوت­تا تەك اكىمشىلىك ماسەلەلەر قا­رالادى. سوتتا جانىبەكوۆانىڭ مەملەكەتتىك تىلگە قاتىستى سەرجانت ۇستىنەن جازعان شاعىمىندا ايتىلعان ماسەلەلەردىڭ بارلىعى دا قاعاز بەتىندە عانا قالدى, شاعىمى قاناعاتتاندىرىلعان جوق. سۋديانىڭ قازاق تىلىندە ەجەلەپ وقىپ بەرگەن شەشىمىندە قوستاناي وب­لىسى ىشكى ىستەر دەپارتامەنتى جول-پاترۋلدىك پوليتسياسى باتالونىنىڭ جانىبەكوۆانى اكىم­شىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋ تۋرالى قاۋلىسى ءوز كۇشىندە قال­دىرىلدى, ياعني جانىبەكوۆا ايىپ­پۇل تولەۋى ءتيىس دەگەن قورى­تىندىعا كەلدى. ال اقتولقىن سوتتا: «مەن جول ەرەجەسىن بۇزعانىمدى, ايىپپۇل تولەۋگە ءتيىستى ەكەنىمدى مويىنداماي تۇرعانىم جوق, اڭگىمە مەن سول ءۇشىن حاتتامانى نەگە ءوز انا تىلىمدە, مەملەكەتتىك تىلدە تولتىرا المايمىن؟», – دەدى. سوت, ارينە, سەرجانت د.دوسمايىلوۆتى دا تىڭدادى. سەرجانت د.دوسمايىلوۆ اقتولقىن ايتقان جايلاردى مويىنداعان جوق, ونىڭ حاتتامانى ءوز ەركىمەن ورىس تىلىندە تولتىرعانىن, وزىمەن ورىس تىلىندە سويلەسكەنىن ايتتى. ول ءسوزىن: «گەرتسەن كوشەسىندە سۆەتوفور تۇر, قىزىلمەن وتكەن وسى ادام», دەپ باستادى دا, ءارى قاراي ويىن ورىسشا ايتا جونەلدى. سۋديانىڭ «ءىس قازاق تىلىندە ءجۇرىپ جاتىر, ەگەر ويىڭىزدى قازاق تىلىندە ايتا الماساڭىز, اۋدارماشى سۇرايىق», دەگەن ەسكەرتپەسىنە ءبىر اۋىق ءۇنسىز قالدى دا, ءسوزىن بىلدىرىقتاپ قايتا باستادى. بىراق, د.دوسمايىلوۆتىڭ جۇزىنەن الدىمەن انا ءتىلىن, سوسىن مەملەكەتتىك ءتىلدى بىلمەگەنىنە, ۇيرەنبەگەنىنە قىزارعان كەيىپ بايقالمادى, جۇرەككە, ساناعا جول جابىلىپ قالعانداي. وسىلاي سوت اياقتالدى. سوت ماجىلىسىندە د.دوسمايى­لوۆ­تىڭ قازاق تىلىندە ەركىن ءسوي­لەي الماۋى قاناتى سىنعان تور­عايدىڭ ءحالىن ەسكە سالعانداي بولدى. قازاقتىڭ انا تىلىنەن ماقۇرىم ۇلى مەن انا ءتىلى ءۇشىن شىرىلداعان قىزىنىڭ بەتپە-بەت كەزدەسۋى قازاق ءتىلىنىڭ – مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ بولاشاعىن ويلاعان اركىمنىڭ دە كوڭىلىن تولقىتقانداي ەدى. د.دوسمايىلوۆ بۇل جەردە تەك قازاق­تىڭ ۇلى عانا ەمەس, ول – مەملەكەتتىك قىزمەتشى, حالىق قىز­مەتشىسى. انا ءتىلىن وگەيسىگەن جىگىتتىڭ ارەكەتىنەن قازاقستاننىڭ قاراپايىم ازاماتىنىڭ كون­ستي­تۋتسيالىق قۇقى, ەلىمىزدىڭ «ءتىل تۋرا­لى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭى بۇرمالاندى. پولي­تسەي وزدە­رىنىڭ جۇمىسىن رەتتەيتىن قا­زاق­ستان پرەزيدەنتىنىڭ «قازاق­ستان رەسپۋبليكاسى مەم­لەكەتتىك قىزمەتشىلەرىنىڭ ار-نامىس كو­دەكسى تۋرالى» جارلىعىن ەلەمەگەن سىڭايلى. بۇل نەنى كورسەتەدى؟ اقتولقىن ءجانى­­­بە­كوۆانىڭ شاقشاداي باسىن شاراداي ەتكەن وسى وقيعا قوستاناي وبلىستىق ىشكى ىستەر دەپارتامەنتىندە, قوستاناي قا­لالىق ىشكى ىستەر باسقارماسىندا مەملەكەتتىك ءتىل, مەملەكەتتىك رامىزدەر تۋرالى جۇمىستىڭ اقساپ تۇرعانىن ايناداعىداي كورسەتپەي مە؟ تەك بۇل ەمەس, ىشكى ىستەر دە­پار­تامەنتى عيماراتى الدىنداعى كولىك قوياتىن ورىنداردا سىلتەمە جازۋلاردىڭ ەشقايسىسىندا قازاق تىلىندە ءبىر ءسوز جازىلماعان. بارلىعى دا تەك ورىس تىلىندە. ءتىپتى, جول پوليتسياسىنىڭ عيماراتىندا ماڭدايشا الدىمەن ورىس ءتى­لىندە, سودان سوڭ قازاق تىلىندە ىلىنگەن. ولار سوندا «ءتىل تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭىنىڭ تالابىنا پىسقىرىپ تا قارامايتىن سەكىلدى. ءبىز بولعان قوستاناي قالالىق ىشكى ىستەر باسقارماسى, ونىڭ سولتۇستىك, وڭتۇستىك بولىمشەلەرى, جول پوليتسياسى عيماراتتارىنىڭ ەشقايسىسىندا قازاقستان رەسپۋب­ليكاسىنىڭ تۋى ىلىنبەگەن. مۇنى قالاي تۇسىنۋگە بولادى؟ بۇلار مەملەكەتتىك مەكەمەگە جاتپاي ما؟ تەاتردىڭ كيىمىلگىشتەن باس­تالاتىنى سەكىلدى, قوعامدىق ءتارتىپتى كۇزەتەتىن مەكەمە, ورگان­نىڭ جۇمىسى دا مەملەكەتتىك رامىزدەردى دۇرىس, ورنىمەن پايدالانۋدان باستالماي ما؟ مۇنداي بەرەكەسىزدىك ورىن الىپ وتىرعان قالالىق ىشكى ىستەر باسقارماسى قىزمەتكەرىنىڭ جاساعان وسپا­دارلىعى كوپ نارسەدەن حابار بەرگەندەي. قازىر اقتولقىن ءوزىنىڭ قۇقىن, اياقاستى بولعان مەملەكەتتىك ءتىلدى قورعاۋ ماقساتىمەن سوتتىڭ جوعارى ساتىلارىنا ارىزدانۋدى ويلاپ وتىر. انا ءتىلى ءۇشىن شىرىلداعان قىزدىڭ جانايقايىن ەستىر قۇلاق بولسا, كانەكەي... ءنازيرا جارىمبەتوۆا, «ەگەمەن قازاقستان». قوستاناي.