ادەبي كەشتەر ءھام قازاق حورى
«عاليا» مەدرەسەسى 1906 جىلعى 10 قازاندا ۋفا قالاسىندا اشىلدى. مەدرەسەنىڭ ديرەكتورى قىزمەتىن ءدىن قايراتكەرى زيا كامالي اتقاردى. 1908 جىلعى 7 مامىردا قازاق مەتسەناتى سالىمگەرەي ءجانتوريننىڭ, باسقا دا ۋفالىق اۋقاتتىلاردىڭ كومەگىمەن «عاليانىڭ» جاڭا عيماراتى بوي كوتەردى. از ۋاقىت ىشىندە مەدرەسە ۇلىق وقۋ ورنىنا اينالىپ, ۋنيۆەرسيتەت دەڭگەيىنە دەيىن كوتەرىلدى. مەدرەسەدە ەتيكا, پسيحولوگيا, لوگيكا, فيلوسوفيا, پەداگوگيكا, الگەبرا, گەومەتريا, فيزيكا, حيميا, گەوگرافيا, ەكونوميكا, تاريح, ادەبيەت, ت.ب. پاندەر وقىتىلدى. رەسەيدىڭ ءبىلىم جۇيەسىندە العاش رەت دەنەشىنىقتىرۋ جانە مۋزىكا پاندەرى وسى «عاليادا» ەنگىزىلدى. سونىمەن قاتار ساباقتان تىس ۋاقىتتا مەدرەسەدە عىلىمي, ساياسي تاقىرىپتاعى لەكتسيالار وقىلدى. سونىڭ ارقاسىندا شاكىرتتەر شەتىنەن ساياسي ساۋاتتى, ۇلتشىل بولىپ قالىپتاستى. مەدرەسەدە سونداي-اق ادەبي, عىلىمي, فيلوسوفيالىق تاقىرىپتارداعى پىكىرتالاستار, ادەبي ءھام ساۋىق كەشتەرى وتكىزىلدى.
مەدرەسە شاكىرتتەرى شەتىنەن ونەرلى ەدى, ماندولينا, گيتارا, سكريپكادا ويناي الاتىن. ماسەلەن, «عاليانىڭ» شاكىرتى ءابدىراحمان مۇستافين ەستەلىگىندە بەيىمبەت مايلين ەكەۋىنىڭ ماندولينادا ويناۋدى ۇيرەنگەنىن جازعانى بار (مۋستافين.ا. ىسىن ازامات. «اگيدەل» جۋرنالى, №8, 1966 جىل).
مەدرەسەدە وتكەن ادەبي, ساۋىق كەشتەرىنىڭ دە اسەرى مول بولدى. وقۋ ورنى ۇيىمداستىرعان العاشقى ادەبيەت كەشى 1913 جىلعى 13 جەلتوقساندا «دۆوريانسكوە سوبرانيە» زالىندا وتكىزىلدى. كەش جايىندا شاكىرت ءماننان تۇرعانباەۆ «قازاق» گازەتىنە: «13 دەكابردە مەدرەسە «عاليا» پايداسىنا دۋوريانسكي سوبرانيە زالىندا ادەبيەت كەشى جاسالىپ, ءھار ءتۇرلى نوعايشا ءان سالىنىپ, ولەڭ ايتىلىپ, كۇي كۇيلەندى. ءوز رەتىندە قازاق بالالارىنا دا كەزەك بەرىلىپ, ارامىزدان ءۇنى جاقسى جىگىتتەر شىعىپ ءان سالىپ, تىڭداۋشىلاردى ريزا قىلدى. قازاق اندەرىن ۇناتتى», – دەپ جازعان بولاتىن (№43, 22 جەلتوقسان, 1913 جىل). سول سەكىلدى تاعى ءبىر كەش 1917 جىلعى 9 قاراشادا مەدرەسەنىڭ ءوز عيماراتىندا ءوتتى. ادەبي كەشتە مەدرەسەنىڭ حورى مەن وركەسترى ونەر كورسەتتى. بۇل جايىندا «ساداق» جۋرنالى:
«...وندا ءبىزدىڭ قازاق وكىلدەرى از بولسا دا, قاتاردان قالماۋ ءۇشىن ءھام الاڭعا شىعىپ ۇيرەنۋ ءۇشىن پايدالى نارسە بولعاندىقتان ءبىر حور, ءبىر جالعىز شىعىپ جىرلاۋ مىندەتىن موينىمىزعا الدىق», – دەپ جازدى (№2, 1917 جىل).
وسى ەكى حاباردان تۇسىنگەنىمىز, مەدرەسەدە قازاق شاكىرتتەرى اراسىنان حور قۇرالعان. «عاليانىڭ» تۇلەگى, تاتار اقىنى سايفي قۇداشتىڭ جازۋىنشا, مەدرەسەدە وقىعان ءار ۇلت شاكىرتتەرىنىڭ, سونىڭ ىشىندە قازاق بالالارىنىڭ دا حورى بولعان ەكەن. حوردى مۋزىكا ءپانىنىڭ مۇعالىمى ۆيلگەلم كليمەنتس قۇرىپتى. ءتىپتى كليمەنتس قازاق بالالارىنان جەكە انشىلەر دە شىعارىپتى («ياشلەك ەزلارە بۋيلاپ», كازان, 1964). ءتىپتى مەدرەسە شاكىرتتەرىنىڭ باستاماسىمەن تەاتر قويىلىمدارى دا قويىلعان ەكەن. مۇنىڭ ءبارى دە قازاق شاكىرتتەرىنىڭ مەدرەسەدە وقىپ ءجۇرىپ-اق ونەرىمەن تانىلعانىن ايعاقتايدى.
«ساداق» قولجازبا جۋرنالى
«عاليادا» وقىعان قازاق شاكىرتتەر قالامگەرلىگىمەن دە تانىلدى. مەدرەسەدە وقي ءجۇرىپ, اڭگىمە-ولەڭدەرىن جازدى. بەيىمبەت ءمايليننىڭ «شۇعانىڭ بەلگىسى», ماعجان جۇماباەۆتىڭ «شولپان» سەكىلدى تۋىندىلارى وسى مەدرەسەدە وقىپ جۇرگەن كەزىندە جازىلعان ەدى. سونداي-اق شاكىرتتەر شىعارماشىلىعىن شىڭداۋ ماقساتىندا «ساداق» دەپ اتالاتىن ادەبي قولجازبا جۋرنالىن شىعاردى. جۋرنال 1915 جىلعى 9 قاراشادان باستاپ 1918 جىلعى 10 اقپانعا دەيىن «عاليا» مەدرەسەسى جانىنان جارىق كوردى. جالپى جۋرنالدىڭ 40-تان استام سانى وقىرمانعا جول تارتتى. «ساداقتى» ومىرگە اكەلگەن العاشقى رەداكتورى بەيىمبەت مايلين بەكەت بولدى. بەيىمبەتتەن كەيىن جۋرنال تىزگىنىن جيەنعالي تىلەپبەرگەنوۆ (جەكەي) ۇستادى. سونىمەن قاتار جۋرنالدىڭ كەيبىر ساندارىنا زياش الدابەرگەنوۆ (كەرەي), قاجىم باسىموۆ (سارىالجىن) قول قويدى.
بەيىمبەت بار جىگەرىن جۇمساپ جۋرنالدى جولعا قويسا, جيەنعالي وسى ابىرويلى مىندەتتى ارى قاراي جالعاستىردى. ولار الدىنا قايتسەك ەلدى اعارتىپ, ونەرلى ەلدىڭ قاتارىنا قوسامىز, حالىققا قالاي قىزمەت كورسەتەمىز دەگەن ۇلكەن ارمان-ماقسات قويىپ, جان-تانىمەن بەرىلىپ جۇمىس ىستەدى. جۋرنال ىسىنە «عاليانىڭ» باسقا دا شاكىرتتەرى اتسالىستى. اتاپ ايتار بولساق, سالاحيدەن سارتاليەۆ (قاراشا), زەينەلعابيدەن يماجانوۆ (ەسىل), ءابدىراحمان مۇستافين (شاشتى), ارميا ەشكەەۆ (توقا), سابىر ايتقوجين (تاۋ بالاسى), سۇلتان شوقاەۆ (قارا مىلتىق), عالياقپار وشاقباەۆ ء(بيشى), ءابدىراشيت الىمباەۆ (ومبىلىق), اۋباكىر قازاقوۆ (جاڭعارا), قاھان ەرەجەپوۆ (تارباعاتاي) ت.ب. قازاق شاكىرتتەرى جۋرنالدىڭ تۇراقتى اۆتورى بولىپ, «ساداقتى» سارابدال باسىلىمعا اينالدىردى. وزدەرى مەدرەسە شاكىرتى بولسا دا, تۇندە ۇيقى, كۇندىز كۇلكى كورمەي, جۋرنالدىڭ وتكىر دە وزەكتى بولىپ جارىققا شىعۋىنا بار كۇش-جىگەرىن جۇمسادى.
ماسەلە كوتەرگەن ماقالالار
«عاليانىڭ» قازاق شاكىرتتەرى «ساداق» قولجازبا جۋرنالىن شىعارىپ قانا قويماي, سول ۋاقىتتاعى «قازاق», «سارىارقا» ت.ب. باسىلىمدارعا ماقالا جاريالادى. سول ارقىلى قوعامداعى ءتۇرلى تۇيتكىلدى تاقىرىپتارعا قاتىستى وي-پىكىرىن, كوزقاراسىن اشىق ءبىلدىرىپ وتىردى. شاكىرت عايسا توقتاربەكوۆ «قازاق» گازەتىنە جاريالاعان ماقالاسىندا مەدرەسەدەگى قازاق شاكىرتتەرىنىڭ ازايىپ بارا جاتقانىنا الاڭداۋشىلىق ءبىلدىردى. «قازاق ىلگەرگى كۇندى ويلامايدى, ەگەر دە ويلاسا, پارتياعا ەتەكتەن توككەن اقشاعا مەدرەسە سالدىرسا, «عالياداي» الدەنەشە مەدرەسە سالىپ, مۇسىلمان الەمىندە ەڭ ءبىرىنشى ورىن الار ەدى. تۇرىك تۇقىمىنىڭ بايلىعى ءبىزدىڭ قازاقتا ەدى, بىراق نە كەرەك, ەسىل مال ەسەپسىز جەلگە كەتىپ, «ۇستاعانىنىڭ قولىندا, تىستەگەنىنىڭ اۋىزىندا» بولىپ بارادى» دەپ جازدى («مەدرەسە «عاليادا» قازاق شاكىرتتەرى», №36, 1913 جىل).
ال ءماننان تۇرعانباەۆ «قازاقتاعى» ماقالاسىندا مەدرەسەدە قازاقتىڭ 20-30 جاستاعى جىگىتى نوعايدىڭ 15-17 جاستاعى بالالارىمەن قاتار وقىپ جاتقانىن العا تارتىپ, قازاق بالاسىن جاستان وقىتپايتىنىنا قىنجىلىس تانىتتى. ول ماقالاسىن: «قازاق مىرزالارى پارتيا تالاستىرىپ, اقشا شاشىپ اتىن شىعارامىن دەگەنشە, مەكتەپ, مەدرەسە سالدىرىپ, ۇلتىنا قىزمەت ەتىپ اتىن شىعارسا, دۇنيە-اقىرەتكە بىردەي اتاعى جايىلىپ, قالعان جاقسىلىعى تاريح جۇزىندە التىن سۋىمەنەن باسىلىپ قالار ەدى», – دەپ تۇيىندەدى (№83, 26 قازان, 1914 جىل). وسى ەكى ماقالادان-اق عاليالىق شاكىرتتەردىڭ قازاقتىڭ كەلەشەگىنە بولا قام جەگەنىن, ۇلتتىڭ ۇپايىن تۇگەندەۋگە اتسالىسقانىن بايقايمىز.
عاليالىق شاكىرت عابدوللا شوقاەۆ «قازاق» گازەتىنىڭ 1913 جىلعى سانىنا قازاقشا وقۋدى ءبىر ىزگە ءتۇسىرۋ تۋرالى ماقالا جازىپ: «سوڭعى جىلداردا كورىنە باستاعان قازاقشا 4-5 ءالىپبي بار ەدى, ولارمەن دە بىرىڭعاي پايدالانۋشى, جاقسى-جامانىن ايىرۋشىلار كەم. وسى كۇنى شىعىپ جاتقان احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ جاڭا ەملەمەن جازىلعان «بايانشى», «وقۋ قۇرالدارى» بار, مۇنى قانشامىز قابىل ەتىپ جاتىرمىز, ماعلۇمسىز. ۋفادا, ورىنبوردا, قازاندا, ترويسكىدە, ستامبۇلدا, سەمەيدە, قىزىلجاردا, قارعالىدا وقىپ جاتقان كوزى اشىق قازاق شاكىرتتەرى, سىزدەر بيىل بولماسا, كەلەر جىلى ءبارىڭىز دە مۇعالىم بولعالى, جۇرتقا قىزمەت ەتكەلى تۇرسىزدار, كوبىڭىز وسى كۇنى ەل ىشىندە وقىتىپ جاتىرسىزدار, بەت-بەتىمىزبەن جايىلىپ, جۇرەمىز بە, جوق, ءبىر ىزگە تۇسەمىز بە؟» دەپ تاعى ءبىر تۇيتكىلدىڭ شەتىن شىعاردى. عابدوللا كوتەرگەن ماسەلەگە التى ادام ءۇن قوسقان. ءبارى دە «قازاق» گازەتىنىڭ كەيىنگى ساندارىنا جاريالاندى.
شاكىرتتەردىڭ ماقالالارىن توپتاسىپ جازعان كەزى دە بولدى. ماسەلەن, «قازاق» گازەتىندە جارىق كورگەن «مۇعالىمدەرگە اشىق حات» دەگەن ماقالاعا مەدرەسەدە وقىپ جاتقان 38 قازاق شاكىرتى قول قويدى. شاكىرتتەر بىلاي دەيدى: «...ءبىز ەلدەگى قازاق بالالارىن وقىتىپ جاتقان مۇعالىمدەرىمىزدىڭ قازاقشا وقۋ قۇرالدارى بولا تۇرىپ, نوعاي تىلىندە جازىلعان وقۋ قۇرالدارىن الدىرۋلارىن كورەمىز. بۇل بالالارعا ءبىر نارسە بىلدىرەم دەگەن مۇعالىمگە اداسقاندىق. قازاق بالالارىن وقىتىپ, ءبىر نارسە ءبىلدىرۋ ءۇشىن بارىنشا قازاقشا وقىتۋ قۇرالدارىن ءھام «قازاق» ەملەسىن قولدانۋ ءتيىس. مۇعالىمدەردەن وسىنى وتىنەمىز» («قازاق» گازەتى, №162, 23 جەلتوقسان, 1915 جىل).
شاكىرتتەر جازعان «ەملە حاقىندا» دەگەن ماقالا دا وسىعان ۇندەس. بۇل ماقالادا شاكىرتتەر: «ادەبيەت – جان, ماتبۇعات – سونىڭ ءتانى. ءبىر حالىقتىڭ ادەبيەتى قانداي مول, كەڭ بولسا دا ماتبۇعاتى جوق بولسا, ول جۇرت مىلقاۋ جۇرت بولادى. مىنا ءبىزدىڭ ادەبيەتىمىز بۇرىنعى بابالارىمىز زاماناسىندا دا قانداي باي, كەڭ ەدى ءھام بابالارىمىز اراسىندا ءبىلىم ماعاريفقا قىزمەت قىلعان, دۇنيەگە باس بولعان ادامدار دا بولىپ وتكەن ەدى. بىراق ولار زامانىندا ماتبۇعاتىمىز جوق بولعاندىقتان, ەڭبەكتەرىنىڭ ءبىرى دە بىلىنبەي قالدى», – دەي كەلىپ, گازەت ىسىنە جانداندىرۋعا ۇلەس قوسۋعا شاقىرادى (№41, 8 جەلتوقسان, 1913 جىل). ماقالاعا «عاليادا» وقىپ جاتقان 17 جىگىت قول قويدى.
عاليالىق شاكىرتتەر الاش قوزعالىسىنا دا بىركىسىدەي اتسالىستى. جالپىقازاق سيەزى قارساڭىندا «عاليادا» وقىپ جاتقان 28 قازاق شاكىرتى «قازاق» باسقارماسىنا جەدەلحات جولداپ: «جالپى قازاق سيەزى اشىلۋىنا ارتىقشا ريزامىز. سيەزدە الدىمەن ۇلت قورعاۋ ماسەلەسى ءھام وقۋ ءىسى قارالعانىن تىلەيمىز. قاجەت بولسا, بىزدەر قۇقىق ميليتسياسىنا جازىلىپ, ۇلتىمىزدى قورعاۋعا دايارمىز», – دەدى (№254, 6 جەلتوقسان, 1918 جىل). بۇل ولاردىڭ ەلدىك مۇددەگە كەلگەندە بۇعىپ قالماعانىن بايقاتادى.
يگىلىك قاۋىمى جانە كىتاپتار
«عاليانىڭ» شاكىرتتەرى وقۋ ورنىندا ءجۇرىپ, اعارتۋشىلىقپەن دە اينالىستى. عاليالىق شاكىرتتەر زەينەلعابيدەن امىرە ۇلىنىڭ «ناسيحات قازاقيا» (1909 جىلى), يشاعالي اراباەۆ پەن حافيز سارسەكە ۇلىنىڭ ء«الىپبي ءھام توتە وقۋ» (1911), مۇستاقىم مالدىباي ۇلىنىڭ «قازاقشا ەڭ جاڭا الىپپە» (1912), نۇعىمان ماناەۆتىڭ «يمان-يسلام» كىتاپتارى جارىق كوردى. سونىمەن قاتار شاكىرتتەر باسقا دا قازاق اۆتورلارىنىڭ كىتابىن جارىققا شىعارۋعا قولعابىس جاسادى. وسى ماقساتتا عاليالىقتار مەدرەسە جانىنان يگىلىك قاۋىمىن, قازىرگىشە ايتقاندا قور قۇردى. بۇل قور 1910–1913 جىلدارى جۇيەلى جۇمىس ىستەدى. 1911 جىلى ۋفاداعى «شارق» باسپاسىنان جارىق كورگەن عۇمار قاراشتىڭ «ورنەك», «تۋمىش», «بالا تۇلپار» دەگەن ءۇش كىتابى وسى يگىلىك قاۋىمىنىڭ قارجىسىنا شىعارىلدى. 1913 جىلى «قازاق» گازەتى اشىلعان سوڭ قور جۇمىسىن توقتاتىپ, قورداعى بار اقشانى «قازاق» باسقارماسىنا اۋداردى.
1915 جىلى شاكىرتتەر قور جۇمىسىن قايتادان قولعا الىپ, باسشىسى رەتىندە نۇعىمان ماناەۆتى سايلادى. وسى كەزدە نۇعىماننىڭ «يمان-يسلام» كىتابى جارىق كوردى. «قازاق» گازەتى جاڭا كىتاپ جايىندا حابارلاما جاريالاپ: «وقۋ جولىنداعى پ ۇلى تاپشى شاكىرتتەردىڭ بۇل جىگەر-تالاپتارىن قانشا ماقتاساق تا از», – دەپ عاليالىقتاردى باسقالارعا ۇلگى ەتتى. نۇعىماننىڭ ءوزى دە گازەتكە پىكىر ءبىلدىرىپ: «بۇلاردىڭ مۇنىسى بايلىقتارىنان, بولماسا ەرىككەندەرىنەن ەمەس, ارداقتى ۇلتىن سۇيگەندىكتەرىنەن ەكەندىگى بەلگىلى», – دەدى (№159, 29 قاراشا, 1915 جىل). شىنىندا ولار كىتاپتاردى قازاقتىڭ ءبىر كادەسىنە جاراسا دەگەن نيەتپەن شىعارعان ەدى.
«عاليا» مەدرەسەسى شاكىرتتەرىنىڭ ۇلتىن سۇيگەن ۇلدارعا اينالۋىنا وقۋ ورنىندا ساباق بەرگەن احمەت-زاكي ءۋاليدي, عالىمجان يبراگيموۆ سەكىلدى وقىتۋشىلار دا اسەر ەتكەنى انىق. سەبەبى ولار شاكىرتىنىڭ شىراعىن جاعا ءبىلدى. «عاليا» شاكىرتتەرى دە ايانىپ قالمادى. مەدرەسەدە العان ءتالىمىن ۇلتتىڭ پايداسىنا جاراتتى. «عاليا» مەدرەسەسىن بىتىرگەن تۇلەكتەردىڭ كوبى مۇعالىم بولدى. قازاق دالاسىندا توتە وقۋ مەكتەپتەرىن اشىپ, بالا وقىتتى. ماسەلەن, نىعمەتوللا كۇزەمباەۆ اقتوبە ۋەزىنەن اشىلعان «ساۋلە» مەكتەبىنىڭ مۇعالىمى بولسا, مىرزاحمەت قوجاقىلانوۆ ءوزى تۋىپ-وسكەن وباعان بولىسىنان مەكتەپ اشتى. سول سەكىلدى نۇعىمان ماناەۆ مەدرەسەنى بىتىرگەن سوڭ ءوزى تۋعان بوكەي ورداسىنىڭ ەكىنشى تەڭىز جاعالاۋى وكرۋگىندەگى «تالاپ» مەكتەبىندە مۇعالىم بولدى. وسىلايشا شاكىرتتەر وقۋ-ءبىلىمنىڭ ءدانىن سەپتى. مىرجاقىپ دۋلات ۇلىنىڭ «وسى كۇنى قازاق اراسىنداعى ءتاۋىر مۇعالىمدەردىڭ كوبى – «عاليا» مەدرەسەسىنىڭ جەمىسى» دەيتىنى سودان.
مەدرەسە شاكىرتتەرى سونداي-اق ۇلتتىق, اعارتۋشىلىق باعىتتاعى يدەيالاردى دا ناسيحاتتادى. قازاقتىڭ رۋحاني-مادەني وركەندەۋىنە, ۇلتتىق ويانۋ قوزعالىسىنا ايرىقشا ۇلەس قوستى. سونىمەن قاتار قازاق ۇلتىنىڭ ءبىلىم جانە مادەنيەت سالاسىنداعى جاڭعىرۋىنىڭ نەگىزىن قالادى. سول سەبەپتى ءبىز «عاليا» مەدرەسەسىن ۇلت زيالىلارىنىڭ ۇستاحاناسى دەيمىز.
