«Air Astana» اۋە كومپانياسىنىڭ الىپ «Boەing» ۇشاعى الماتى اۋەجايىنان اقباس الاتاۋدىڭ ۇشار باسىن تۇمشالاعان اقشاڭقان بۇلتتاردى ءتىلىپ ءوتىپ, زاڭعار اسپان كەڭىستىگىنە كوتەرىلدى. باعىتىمىز – ماڭگى جاسىل مالايزيا. ساپار ماقساتى – مالايزيا تۋريزم جانە مادەنيەت مينيسترلىگىنىڭ شاقىرۋىمەن حاري رايا (Hari Raia) ۇلتتىق مەرەكەسى شەڭبەرىندە وتكىزىلەتىن شارالار مەن حالىقارالىق سەسسياعا قاتىسۋ.
الەمدىك وركەنيەت بيىگىنەن وزىندىك ورنىن ويىپ تۇرىپ العان «ازيا كەرەمەتىن» كورۋگە قۇشتارلار قاتارى قاشاندا سيرەگەن ەمەس. بۇل جولى دا ءبىزدىڭ ۇشاققا وتىرعان جولاۋشىلار 200-دەن اسىپ جىعىلادى. مالايزيا كوسەمى دوكتور ماحاتحير موحاماد العاش پرەمەر-مينيستر بولعان 1981 جىلى «ءبىز الەمدى ءوزىمىزدى سىيلاتۋعا, ال مالايزيالىقتاردى – وزدەرىن سىيلاۋعا ءماجبۇر ەتەمىز», دەگەن ەكەن. بۇل رەتتە ەكونوميكالىق رەفورمالارى ارقىلى ەلىمىزدى قايتا قۇرىپ, الەمنىڭ ەڭ دامىعان 30 ەلىنىڭ قاتارىنا كىرۋگە باستاعان ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ماقساتتارىمەن شىنايى ۇقساستىق بار. بۇگىنگى الەمدى تۇرالاتقان تىعىرىقتارعا قاراماستان, قازىر ەكى ەل ەكونوميكاسىنىڭ دامۋ قارقىنى دا دەڭگەيلەس.
ەكونوميكالىق دامۋ دەگەننەن شىعادى. مالايزياعا ادەيىلەپ شاقىرىلعان تاتارستان دەلەگاتسياسى ماسكەۋ ارقىلى الماتىعا ۇشىپ كەلىپ, كۋالا-لۋمپۋرعا باعىت العان ءبىزدىڭ ۇشاعىمىزعا وتىردى. تۋريستەر مەككەسىنە اينالعان مالايزياعا بۇكىل رەسەيدەن تىكەلەي ۇشاتىن باعىت جوق. بۇل دا قازاقستان الەۋەتىن, ەلىمىزدىڭ جەتەكشى اۋە كومپانياسى – «Air Astana»-نىڭ الەمدەگى تابىستى اۋە باعىتتارىن ەركىن مەڭگەرە باستاعان بەدەلدى دە قۋاتتى اۋە تاسىمالداۋشىلارىنىڭ بىرىنە اينالعانىن كورسەتەدى.
سەگىز ساعات بويى سەڭگىر اسپاندى سەتىنەتكەن الىپ ۇشاعىمىز وڭتۇستىك قىتاي تەڭىزىنىڭ كوگىلدىر سۋى جاعالاۋلارىن شايىپ جاتقان ماڭگى جاسىل مالايزيانىڭ استاناسى كۋالا-لۋمپۋر قالاسىنىڭ اۋەجايىنا كەلىپ قوندى. بۇل – ساۋلەت ونەرىنىڭ نەبىر وزىق ۇلگىلەرى شوعىرلانعان, ءزاۋلىم عيماراتتارى ءبىر-بىرىمەن بوي تالاستىرعانداي كوككە شانشىلىپ, زاماناۋي ارحيتەكتۋرا تۋىندىلارى كونە شەبەرلەردىڭ قولىنان شىققان ونەر تۋىندىلارىمەن ەرەكشە ۇيلەسىم تاپقان ازياداعى ەڭ قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان مەتروپوليس. الەمگە ايگىلى پەتروناس ەگىز مۇناراسىنىڭ ءوزى نەگە تۇرادى. 451,9 مەتر بيىكتىككە سوزىلعان بۇل ەگىز مۇنارا دۇنيەجۇزىندەگى ەڭ بيىك قوس مۇنارا ۇلگىسى بولىپ تابىلادى. 88 قاباتتان تۇراتىن مۇنارانىڭ 41-ءشى قاباتىندا قوس مۇنارانى جالعاستىرعان اسپالى كوپىردەگى كورۋ الاڭى كۋالا-لۋمپۋردىڭ قانداي كوركەم, قانداي ايشىقتى ەكەنىن الاقانعا سالعانداي الدىڭا الىپ كەلەدى. كۋالا-لۋمپۋردىڭ كەرەمەتتەرى تۋرالى اڭگىمەمىزدى كەيىنگە قالدىرا تۇرىپ, الدىمەن ساپارىمىزدىڭ باعدارلاماسى تۋرالى تىلگە تيەك ەتەيىك.
اۋەجايدا ءبىزدى مالايزيا تۋريزم جانە مادەنيەت مينيسترلىگىنىڭ جەتەكشى مامانى, اۋدارماشى جاگاديش (جاك) چاندرا بابۋ قارسى الدى.
باعدارلاما بويىنشا ءبىز حاري رايا مەرەكەسى شەڭبەرىندە وتكىزىلەتىن حالىقارالىق سەسسياعا قاتىسۋ ءۇشىن سەرەمبان قالاسىنا اتتاندىق. سەسسياعا وسى سەرەمبان قالاسى ورنالاسقان نەگەري سەمبيلان شتاتى تۋريزم دەپارتامەنتىنىڭ باسشىسى قاتىسىپ, ءسوز سويلەدى. حاري رايا ۇلتتىق مەرەكەسى شەڭبەرىندە وتكىزىلەتىن شارالار مەن حالىقارالىق سەسسيا جۇمىسىنا 11 ەلدىڭ وكىلدەرى شاقىرىلعان ەكەن. سەسسيانى جۇرگىزۋشى ءاربىر ەلدىڭ اتىن اتاپ, ولاردىڭ وكىلدەرىنە شاقىرۋدى قابىل الىپ, سەسسياعا قاتىسقاندارى ءۇشىن العىس ايتتى. ولار: ۆەتنام, جاپونيا, قىتاي, فيليپپين, لاوس, تايلاند, كامبودجا, قازاقستان, رەسەي, گەرمانيا, شۆەيتساريا مەملەكەتتەرىنىڭ وكىلدەرى ەدى.
سەسسيا شەڭبەرىندە مالايزيا تابيعاتىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىن تاماشالاپ, جەرگىلىكتى حالىقتىڭ تۇرمىس جاعدايىن كورىپ, سەلو تۇرعىندارىنىڭ كاسىبىمەن تانىسۋ ماقساتىندا ساپارعا شىقتىق. جالپى, مالايزيا ورتاسىن تەڭىز ءبولىپ جاتقان ەكى بولىكتەن تۇراتىن وڭتۇستىك-شىعىس ازياداعى فەدەرالدى مەملەكەت بولىپ تابىلادى. باتىس مالايزيا (مالايا) مالاككا تۇبەگىنىڭ وڭتۇستىك بولىگىندە ورنالاسقان, سولتۇستىگىندە تايلاندپەن, وڭتۇستىگىندە تەڭىز ارقىلى سينگاپۋر جانە يندونەزيامەن شەكارالاسادى. ال شىعىس مالايزيا (ساباح جانە ساراۆاك) كاليمانتان ارالىنىڭ سولتۇستىگىندە برۋنەيمەن, وڭتۇستىگىندە يندونەزيامەن, سونداي-اق, تەڭىز ارقىلى فيليپپينمەن شەكارالاسادى. جالپى جەر اۋماعى 332,8 مىڭ شارشى شاقىرىمدى قۇراسا, حالقىنىڭ سانى 28 ميلليوننان اسادى. حالىقتىڭ باسىم بولىگىن (62 پايىز) مالايلار (بۋميپۋترا), ەكىنشى ورىندا قىتايلار (23 پايىز), ءۇشىنشى ورىندى ۇندىلەر (9,1 پايىز) قۇرايدى. مەملەكەتتىڭ نەگىزگى ءتىلى – مالاي, مەملەكەتتىك ءدىنى – يسلام بولىپ ەسەپتەلەدى.
مالايزيا – سايلانبالى فەدەراتيۆتىك كونستيتۋتسيالىق مونارحيا بولىپ تابىلادى. بۇل جاعىنان دا مالايزيا باسقالارعا ۇقسامايدى. بۇل ەل – 13 فەدەراتيۆتىك مەملەكەتتىك سۋبەكتىلەر (شتات) جانە ءۇش فەدەرالدىق اۋماقتان تۇرادى. شتاتتاردىڭ ىشىندە 9 شتات مونارحيا (سۇلتانات) بولىپ تابىلادى. ولاردى سۇلتاندار بيلەيدى. ءاربىر شتاتتىڭ سۇلتانى ءوز شتاتىنداعى ءدىنباسى دا بولىپ تابىلادى. بۇل توعىز شتاتتاعى بۇكىل اتقارۋشى بيلىك باس ءمينيستردىڭ (مەنتەري بەسار) قولىنا شوعىرلانعان. ال قالعان ءتورت شتاتتى ورتالىق ۇكىمەت تاعايىنداعان گۋبەرناتورلار باسقارادى. باس مينيسترلەر دە, گۋبەرناتورلار دا تىكەلەي پرەمەر-مينيستر باسقاراتىن ۇكىمەتكە باعىنادى. ءاربىر بەس جىل سايىن 9 سۇلتان (مونارحتار) ءوز ورتاسىنان ەل باسشىسى – كورول (مالايشا يانگ دي-پەرتۋان اگونگ) سايلايدى. قازىر مالايزيا كورولى سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە شىققان سۇلتان ابدۋل حاكيم بولىپ تابىلادى. بۇل مونارحتاردىڭ بارلىعى نەگىزىنەن قۇرمەتتى بيلىك يەلەرى (قابىلداناتىن زاڭدار مەن كونستيتۋتسيالىق وزگەرىستەرگە قول قويۋ سياقتى) بولىپ سانالادى. ال مەملەكەتتىك بيلىك تەتىكتەرى پرەمەر-مينيستر مەن پارلامەنتكە بەرىلگەن. 2009 جىلدان بەرى ەلدى پرەمەر-مينيستر نادجيب تۋن رازاك باسقارىپ كەلەدى.
جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي, مالايزياداعى 9 شتات نەمەسە سۇلتاناتتىڭ ءبىرى – نەگەري سەمبيلان دەپ اتالادى. ءبىز باراتىن كوپون لوناك اۋىلى وسى شتاتتا ورنالاسقان. بۇل شتاتتا مينانگكاباۋ حالقىنىڭ سالت-داستۇرلەرى ۇستەم. ساۋلەت ونەرىنىڭ جادىگەرلەرىندە دە بۇل حالىقتىڭ قولتاڭباسى ايشىقتى ورىن الادى. ماسەلەن, شتاتتاعى كورنەكتى تاريحي نىسانداردىڭ شاتىرى بۋيۆولداردىڭ ءمۇيىزى سياقتى سۇيىرلەنىپ, بيىككە شانشىلا ۇشكىرلەنە بىتەدى. سري مەنانتي سارايى مينانگكاباۋ حالقىنىڭ ءداستۇرلى دەكوراتيۆتىك جانە ارحيتەكتۋرالىق ونەرىنىڭ ۇلگىسى بولىپ تابىلادى. 1992 جىلدان بەرى سري مەنانتي سارايى نەگەري سەمبيلان شتاتىنىڭ باس مۇراجايى دارەجەسىنە يە بولعان. عاسىرلار قويناۋىنان سىر شەرتكەن بۇل سارايدى سالۋ بارىسىندا بىردە-ءبىر شەگە پايدالانىلماعان كورىنەدى. مۇنداي شەبەرلىكپەن سالىنعان ساۋلەت ونەرىنىڭ تۋىندىلارى جانە تۋىستىق ۇرپاق جالعاستىعىن ءالى كۇنگە دەيىن انالاردان تاراتاتىن مينانگكاباۋ حالقىنىڭ باي تاريحي داستۇرلەرىن كورسەتەتىن ورىندار بۇل شتاتتا مولىنان سانالادى. بۇل شتاتتى ەسكى مەن جاڭانىڭ ەرەكشە ۇيلەسىم تاپقان ۇلگىسىنىڭ ورداسى دەسە بولادى.
ءبىزدىڭ جول باستاۋشىمىز جاكتىڭ ايتۋىنشا, نەگري سەمبيلان شتاتىنىڭ اتىن تىكەلەي اۋدارعاندا, «توعىز اۋدان» دەگەن ۇعىمدى بىلدىرەدى ەكەن. نەگري – اۋدان, سەمبيلان – توعىز. ول مالاككا تۇبەگىنىڭ وڭتۇستىك-باتىسىندا ورنالاسقان. مۇندا 1 ميلليونعا تارتا حالىق تۇرادى. شتاتتىڭ جالپى جەر كولەمى 6,6 مىڭ شارشى شاقىرىمدى الىپ جاتىر. بۇل جەر سۇلتان يەلىگى بولىپ تابىلادى. كىم كورىنگەننىڭ بۇل جەردى يگەرۋىنە رۇقسات جوق. ۇكىمەتتىڭ ءوزى شتاتتان جەر كەرەك بولسا, سۇلتاننىڭ رۇقساتىمەن عانا ساتىپ الادى. شتاتتىڭ استاناسى – سەرەمبان. سونىمەن بىرگە, مۇندا اتاقتى پورت-ديكسون تەڭىز ايلاعى ورنالاسقان.
جىلقىباي جاعىپار ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان».
(جالعاسى بار).
