*وقيعاعا ورايلاس وي
ەندى بىزگە «دوردوي» سياقتى ۇلكەن بازار كەرەك
قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا مۇشە بولۋىنا بايلانىستى وسى ەلدىڭ قازاقستانمەن اراداعى كەدەندىك شەكارالارى اشىلماق. كورشىلەس حالىقتاردىڭ قارىم-قاتىناستارىن جاقسارتۋعا ەلەۋلى سەپتىگىن تيگىزەتىن وسىناۋ ماڭىزدى شاراعا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن قىرعىزستان پرەزيدەنتى المازبەك اتامباەۆ قاتىستى.
تومەندە وسى وقيعاعا بايلانىستى قىرعىز ەلىمەن شەكارالاس قازاقستاننىڭ جامبىل وبلىسىنىڭ بىرقاتار تۇرعىندارىنىڭ پىكىرلەرىن وقىرماندار نازارىنا ۇسىنىپ وتىرمىز.
ەلىمىزدىڭ دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا مۇشە بولۋى وتاندىق كاسىپكەرلەردىڭ الدىنا ۇلكەن مىندەتتەر قويىپ وتىر. بىرىنشىدەن, كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ اتالعان ۇيىمعا وتە المايتىنى جاۋاپكەرشىلىكتى ارتتىرا تۇسسە, ەكىنشىدەن, ەكونوميكالىق ۇدەرىستىڭ باياۋلاپ قالماۋى ءۇشىن باسەكەلەستىكتى كۇشەيتۋ دەگەن ماسەلە تۋىنداۋدا.
ساۋدا ۇيىمىنا قوسىلۋىمىزدىڭ ارتىقشىلىعى دا بار. قازىردەن قام-قارەكەت جاساپ, قامداناتىن ماسەلەلەر دە جوق ەمەس. سولاردىڭ ىشىندە ەڭ ماڭىزدىسى – وتاندىق ونىمدەردىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگى. ساپالى ءونىم قاشاندا سۇرانىسقا يە بولاتىنى بەلگىلى. جانە ەكولوگيالىق جاعىنان العاندا, تازا, قوسپاسى از تابيعي تاعام ونىمدەرىنىڭ ءباسى جوعارى تۇراتىنى ايان. سوندىقتان, ءونىم وندىرۋشىلەر وسىعان باسا ءمان بەرۋى كەرەك. وسى اپتادا قىرعىزستان ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا كىرۋىنە بايلانىستى ەكى ەل اراسىنداعى كەدەن بەكەتتەرى اشىلىپ, بۇل قازاقستانمەن اراداعى تاۋار اينالىمىنىڭ ونداعان ەسەگە ارتۋىنا سەپتىگىن تيگىزىپ وتىر.
مەنىڭشە, ساۋدا-ساتتىق دەڭگەيىن كوتەرۋدىڭ تاعى ءبىر جولى – ءىرى قالالاردا جانە وبلىس ورتالىقتارىندا كوتەرمە باعامەن تاۋار ۇسىناتىن بازار سالۋ. جاسىراتىنى جوق, بۇگىندە تارازداعى كوپتەگەن ساۋدا ورىندارىندا, قالابەردى بىرقاتار اۋدانداردىڭ بازارلارىندا ساتىلىمعا شىعارىلىپ جاتقان تاۋارلار كورشى قىرعىز ەلىنىڭ استاناسى – بىشكەك قالاسىنداعى «دوردوي» بازارىنان كوتەرمە باعامەن ساتىپ الىنعان. ونىڭ ىشىندە ەكسپورتتىق جانە قىرعىزستاندا جاسالعان ونىمدەر دە بار. باعاسى ساپاسىنا قاراي. دەسە دە, كوتەرمە باعامەن الاتىن بولعاندىقتان, ساۋداگەرلەرگە «دوردويدان» تاسىعان ءتيىمدى. بىزگە دە سونداي بازار كەرەك. سوندا اۋىلدىق جەرلەردەگى كاسىپكەرلەر بىشكەككە سابىلماي, كەرەگىن ءتيىمدى باعامەن تارازدان-اق ساتىپ الىپ, اينالىمعا شىعارا بەرەتىن بولادى.
راس, قىرعىز اعايىن دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا بىزدەن بۇرىن مۇشە بولدى. سوندىقتان, ساۋدا-ساتتىقتا جيناعان تاجىريبەسى ەداۋىر. بىشكەك قالاسى كولەمى جاعىنان شاعىنداۋ بولعانىمەن, وندا بىرنەشە ۇلكەن بازار بار. سول ءىرى ساۋدا نىساندارىنداعى ساتۋشىلاردىڭ كوبى تاۋاردى «دوردويدان» الادى. كوتەرمە باعامەن ساتىپ الىپ, ۇستىنە ۇستەمە قوسىپ, ساۋدالاۋدا. سونىڭ وزىنەن-اق تابىس تاۋىپ, ءناپاقاسىن ايىرۋدا. باستىسى – سالىققا تولەنەتىن تيىن ءوز ەلدەرىندە قالۋدا.
ساۋدا ساياساتىندا باسەكەلەستىك الدا جۇرەدى. تاۋار اينالىمىندا ءىرى, ۇساق دەگەن دۇنيە بولمايدى. ماڭىزدىسى – ءونىمنىڭ سۇرانىسقا يە بولۋى. باعانىڭ قولجەتىمدىلىگى دە ۇلكەن ءرول اتقارادى. جەلىلىك ساۋداعا كوشكەن ءىرى سۋپەرماركەتتەر مۇنى جاقسى بىلەدى. سول ءۇشىن ەكى-ءۇش اي ارالاتىپ, جەڭىلدىكتەر اكتسياسىن ۇيىمداستىرىپ وتىرادى. «قىمبات تاۋار الساڭ, ەكىنشىسىن جەڭىلدىكپەن ساتىپ الا الاسىڭ» دەگەن جارنامانىڭ ساتىپ الۋشىنىڭ ساناسىنا قالاي اسەر ەتەتىنىن اڭعارعاندىقتان دا سولاي ىستەيدى. بۇل جەردە تۇتىنۋشى دا, ساتۋشى دا ۇتىلمايدى. مۇنى ۋاقىتتىڭ ءوزى دالەلدەگەن. سوندىقتان, تارازدا «دوردوي» سەكىلدى بازار اشىلسا, ونىڭ تۇتىنۋشىلارى كوپ بولاتىنى انىق.
سىرىم نۇرتاي,
جامبىل وبلىسىنىڭ تۇرعىنى, بايلانىس سالاسىنىڭ ارداگەرى.
جامبىل وبلىسى.
قازاق پەن قىرعىز ءبىر تۋعان
شىنىندا اۋىلى ارالاس, قويى قورالاس جاتقان كورشى قىرعىز ەلىمەن الىس-بەرىس, بارىس-كەلىس جىلدان-جىلعا دامىپ كەلەدى. ەكى ەل اراسىنداعى 716 شاقىرىم شەكارا سىزىعىندا 7 كەدەندىك باقىلاۋ پۋنكتى ورنالاسقان. كەدەندىك قۇرىلىمداردىڭ بەرگەن ستاتيستيكالىق مالىمەتتەرىنە قاراعاندا, جامبىل وبلىسىنىڭ قىرعىزستانمەن تاۋار اينالىمى 2015 جىلدىڭ قاڭتار-ماۋسىمىندا 2014 جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 11,1 پايىزعا ارتىپ, 117,9 ملن. اقش دوللارىن قۇراعان نەمەسە جالپى تاۋار اينالىمىنىڭ 53,7 پايىزى, ونىڭ ىشىندە ەكسپورت – 58,7 ملن. اقش دوللارىن (جالپى ەكسپورتتىڭ 67,9 پايىزى), يمپورت 59,2 ملن. اقش دوللارىن قۇراعان (جالپى يمپورتتىڭ 44,5 پايىزى). جالپى العاندا, قىرعىز ەلىندە وندىرىلەتىن ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ 90 پايىزعا جۋىعى قازاقستانعا ەكسپورتتالادى. سونداي-اق, ايىر قالپاقتى اعايىندار ەكسپورتتايتىن ءسۇت ونىمدەرىنىڭ شامامەن 60-70 پايىزى دا ءبىزدىڭ نارىققا جونەلتىلەدى. ال, قازاقستان تاراپىنان استىق جانە استىق ونىمدەرىنىڭ شامامەن 100 پايىزى قىرعىزستانعا جەتكىزىلەدى. وسى ەل سىرتتان الاتىن كومىردىڭ 70-80 پايىزى دا قازاقستاننان كەلەدى. ياعني, ءوزارا ساۋدا-ساتتىق دۇرىس جولعا قويىلعان. رەسمي مالىمەتتەرگە قاراساق, بۇگىندە قىرعىزستاندا قازاقستاندىق كاپيتالدىڭ قاتىسۋىمەن – 272, ال قازاقستاندا قىرعىزستاندىق كاپيتالدىڭ قاتىسۋىمەن 125 كاسىپورىن جۇمىس ىستەۋدە ەكەن. ەندى, مىنە, شەكاراسىز, تاۋارلاردىڭ, قىزمەت پەن جۇمىس كۇشىنىڭ ەركىن اينالىمىندا ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق دەڭگەيى الدەقايدا جوعارىلاي تۇسەدى. قازاقستان مەن قىرعىزستان ساۋدا نارىقتارىنىڭ ەسىگىن اشا وتىرىپ, ەل ەكونوميكاسىن دامىتۋعا مول مۇمكىندىك جاساپ وتىر. قازىردىڭ وزىندە قىرعىزستانعا قازاقستاننان قۇيىلعان ينۆەستيتسيانىڭ اۋقىمى اتاپ وتەرلىك, ەندى, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ ارقاسىندا بۇل كولەم بىرنەشە ەسەگە وسەتىن بولادى. بۇل, ءسوز جوق, ەكى ەلدىڭ, ونىڭ ىشىندە, كورشىلەس جاتقان جامبىل وبلىسىنىڭ دامۋىنا تىڭ سەرپىن بەرەتىنى انىق. بۇگىندە قىرعىز رەسپۋبليكاسىنا بيداي, ارپا, تۇقىم, گيپس, اكتاستىق فليۋس, ۇساق تاس, قيىرشىق تاس, شاعال, پورتلاندتسەمەنت, كومىر, مينەرالدى تىڭايتقىشتار, ءمۇيىزدى ءىرى قارا تەرىسى ەكسپورتتالسا, قىرعىز رەسپۋبليكاسىنان ءسۇت ونىمدەرى, جەمىس-جيدەك, كوكونىس, شىرىن, بالمۇزداق, قۇرىلىس ماتەريالدارى, كيىم, اياق كيىم, وڭدەلگەن تاس, شىنى, تەمىر بۇيىمدارى, جىلىتۋ قازاندىعى جانە جيھاز يمپورتتالۋدا. سونداي-اق, ايماقتا قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك ميگرانتتارىنىڭ جۇمىس ىستەۋىنە دە جاعداي جاسالعان. كوشى-قون ماسەلەسىنە كەلسەك, ءبۇگىنگى كۇنى جامبىل وبلىسىندا قىرعىزستاننان كەلگەن جالپى 7579 ادام تۇرعىلىقتى تىركەلگەن. ولاردىڭ 5000-نان استامى وبلىس ورتالىعىندا ساۋدا-ساتتىقپەن اينالىسۋدا. كوشى-قون پوليتسياسىنىڭ دەرەگى بويىنشا, قورداي جانە مەركى اۋداندارىنداعى بەكەتتەر ارقىلى كۇندەلىكتى 30 مىڭنان استام ادام ءارى-بەرى وتەدى. 2011 جىلعى 20 ماۋسىمدا ءبىشكەك قالاسىندا قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى مەن قىرعىزستان حالقى اسسامبلەياسى اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق قارىم-قاتىناس تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىلدى. وسى كەلىسىمدەردىڭ ناتيجەسىندە وتكەن جىلى «دوستىقتا جوق شەكارا» اتتى شەكارالاس ىنتىماقتاستىق فەستيۆالى اياسىندا قىرعىز رەسپۋبليكاسىنان 54 ادامنان قۇرالعان دەلەگاتسيا كەلدى. بۇل كەزدەسۋلەر ەكى ەلدىڭ ونەر ۇجىمدارىنىڭ قاتىسۋىمەن ۇيىمداستىرىلعان ۇلكەن فەستيۆالمەن اياقتالدى. بۇل جۇمىستار جالعاسىن تاپتى. جامبىل وبلىسى اسسامبلەياسىنىڭ دەلەگاتسياسى كورشىلەس تالاس وبلىسىنىڭ 70 جىلدىعىنا ورايلاستىرىلعان ءىس-شارالارىنا قاتىسىپ قايتتى. شىنىندا, ەلدىڭ تىنىشتىعى, ىنتىماعى, بىرلىگى وتباسىنىڭ بەرەكەسىنەن باستالسا كەرەك. بۇگىندە جامبىل وبلىسىندا 25 وبلىستىق, 47 اۋداندىق ەتنومادەني بىرلەستىك 80-نەن استام ەتنوستىڭ باسىن بىرىكتىرىپ وتىر. «ىنتىماق باردا ىرىزدىق بار» دەگەن, بارلىعى اۋليەاتا جەرىندە ۇرپاق ءوربىتىپ, تاتۋ-ءتاتتى تىرشىلىك كوشىن جالعاستىرۋدا. ەكى ەل اراسىنداعى بارىس-كەلىستىڭ, الىس-بەرىستىڭ جاڭا ءبىر بەلەسكە كوتەرىلۋى وڭىردە شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتىڭ قاناتىن جايىپ, ءوڭىر تۇرعىندارىنىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرا تۇسەتىنى انىق. بۇدان باسقا دا پايدالى ىستەر مەن يگىلىكتەردىڭ حالىق ءۇشىن كوپ بولاتىنىنا كۇمان جوق. ادىلبەك الىشەۆ, جامبىل وبلىسى بويىنشا مەملەكەتتىك كىرىستەر دەپارتامەنتىنىڭ باسقارما باسشىسى. جامبىل وبلىسى.ساپالى ءونىم قاشاندا سۇرانىسقا يە
مەن قىرعىز رەسپۋبليكاسىندا تۋىپ-ءوستىم. بۇگىندە قازاقستاندا تۇراقتاپ, وسىندا ەل يگىلىگى ءۇشىن ەڭبەك ەتىپ جاتىرمىن. تال-تەرەگى جايقالعان تاراز قالاسىندا ءبىراز جىل تۇردىم. ءسويتىپ, وزىمە ىڭعايلى كاسىپپەن اينالىسۋعا بەل بايلادىم. «جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسىنىڭ كاسىپكەرلىككە بەت بۇرىپ, نەسيە الىپ, جۇمىسىمدى جانداندىرا تۇسۋىمە كوپ كومەگى ءتيدى. وسىنىڭ ارقاسىندا جۋالى اۋدان ورتالىعىنان «كالي» جەكە كاسىپكەرلىگىن اشىپ, جۇمىسپەن قامتۋ ورتالىعىنان ءبىر ميلليون التى ءجۇز مىڭ تەڭگە نەسيە الدىم. مىنە, بۇل ءىستى كاسىپ ەتكەنىمە دە ون جىلدىڭ ءجۇزى بولىپ قالىپتى. قازىر اياق كيىمدى جوندەۋمەن قاتار, ەر جانە ايەل اياق كيىمدەرىنىڭ ونداعان ءتۇرىن تىگىپ, ساۋداعا شىعارىپ ءجۇرمىز. ساپاسىندا ءمىن جوق. ال, ساپالى ءونىم قاشاندا سۇرانىسقا يە. ەڭ باستىسى, جاستاردى وسى كاسىپكە باۋلىدىم. ەندەشە, وسى ءىستى باستاۋىما قولداۋ كورسەتكەن وبلىس, اۋدان باسشىلارىنا, جۇمىسپەن قامتۋ ورتالىعىنا ايتار العىسىم شەكسىز. قازاقستان – كوپۇلتتى مەملەكەت. وسىنداعى بارلىق ۇلت پەن ۇلىستىڭ بىرلىگىن ۇيىتىپ وتىرعان ەلباسىمىز, سارا ساياساتكەر نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قولداۋىن ءبىز قايدا جۇرسەك تە سەزىنۋدەمىز. ءبىزدى بولە جارماعانى ءۇشىن قازاق باۋىرلارىما, ەلباسىنا شىن جۇرەكتەن العىس ايتامىن. ءوزىمنىڭ ەكىنشى وتانىما اينالعان قازاق ەلىنىڭ كوركەيۋىنە ۇلەسىمدى قولىمنان كەلگەنشە قوسا بەرمەكپىن. ەندى, مىنە, قىرعىزستاننىڭ ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا كىرۋىنە بايلانىستى ەكى ەل اراسىنداعى شەكارا اشىلىپ جاتىر. شەكاراسىز, تاۋارلاردىڭ, قىزمەت پەن جۇمىس كۇشىنىڭ ەركىن اينالىمىندا ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق دەڭگەيى ءالدەقايدا جوعارىلاي تۇسەتىنىنە سەنىمىم مول. بۇگىنگى تاڭدا قوعامنىڭ ەڭ ءالسىز توبى – جەتىمدەر مەن مۇمكىندىگى شەكتەۋلى ازاماتتار. مەنىڭ وسى كاسىپتى اشقانداعى ماقساتىمنىڭ ءوزى وسى توپتاعى ازاماتتاردى جۇمىسپەن قامتۋ بولاتىن. جاسىراتىنى جوق, كوپ كاسىپكەرلەر مۇمكىندىگى شەكتەۋلى ازاماتتاردى ماڭىنا جولاتپايدى. ءبىزدىڭ كاسىپورىنداعى جۇمىسشىلار ەكى بىردەي مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جاس جىگىتتى قاسىنا الىپ, اياق كيىم جوندەۋ مەن تىگۋدى ۇيرەتىپ جاتىر. مۇندا مۇمكىندىگى شەكتەۋلى ازاماتتار مەن اياعىنىڭ كەمىستىگى بار ادامدارعا ارنالعان اياق كيىمدەر دە تىگىلەدى. ول تاپسىرىس بەرۋشى ازاماتتىڭ قالاۋىنا قاراي ورىندالادى. سونداي-اق, مالشىلارعا, كوكپارشىلارعا ارناپ تىگىلگەن قونىشتى ەتىكتەر مەن كۇندەلىكتى تۇرمىسقا ارنالعان اياق كيىمدەر سانىمەن كوز تارتادى. ەتىك تىگۋگە سيىر تەرىسىنەن جاسالعان جانە باسقا دا ساپالى قايىستار پايدالانىلادى. شەبەرحانامدا مۇحامەد ءابيبۋللا ۇلى مەن بەرىك اليمجانوۆ جۇمىس ىستەپ, ۇستازىنان اياق كيىم تىگۋدىڭ قىر-سىرىن ۇيرەنۋدە. ولار وزدەرىنىڭ جۇمىس ىستەپ, قوعامعا پايداسىن تيگىزىپ جاتقاندارىنا قۋانىشتى. وسى كاسىپتى ۇيرەتىپ جۇرگەن ۇستازدارىنا دەگەن العىستارى دا شەكسىز. ەندى, كاسىپكەرلىگىمدى كەڭەيتىپ, جۇمىسشى سانىن ەكى ەسەگە ارتتىرۋدى كوزدەپ وتىرمىن. وسى ارادان تىگىن شەبەرحاناسىن سالۋ دا ويدا بار. ونىڭ ءبارى بولاشاقتىڭ ءىسى. تاعى 2017 جىلى وتەتىن ەكسپو-عا كورمە دايىنداسام دەگەن جوسپارىم بار. قيالىمدا تۇرعان تۋىندىنى ءىس جۇزىندە دۇنيەگە اكەلسەم, سونى كورمەگە قويسام, بۇل مەنىڭ ۇستالىق ونەردەگى جەڭىسىم بولماق. مەن سول ءۇشىن ەڭبەك ەتىپ, كاسىپكەرلىگىمدى جانداندىرا تۇسەتىن بولامىن. راحيش چارعىنوۆ, «كالي» جەكە كاسىپكەرلىگىنىڭ يەسى. جامبىل وبلىسى, جۋالى اۋدانى.
