كاسپي بەكىرەسى قورعاۋعا ءزارۋ

ول ءۇشىن بالىق اۋلاۋعا موراتوري قاجەت قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ براكونەرگە قارسى كۇرەس اشقالى ءبىراز جىلدىڭ ءجۇزى اۋدى. ەلباسىنىڭ ءوزى دە براكونەرلەرمەن قارقىندى كۇرەستى ۇدايى نازارىندا ۇستاپ وتىر. براكو­نەر­لىك اسىرەسە, جايىق-كاسپي سۋ باسسەينىندە بەلەڭ الىپ تۇر. تۇيىق سۋ قويماسى سانالاتىن تەڭىزدىڭ قازاقستاندىق بولىگىنەن ىلۋدە بىرەۋى بولماسا, قازاقستاندىق براكونەرلەردى توپ-توبى­مەن ۇستاۋ ازىرگە مۇمكىن بولماي وتىر. كەرى­سىنشە, تەڭىزدىڭ قازاقستانداعى بولىگىنە كاسپي ماڭىنداعى ەلدەردىڭ براكونەرلەرى ەمىن-ەركىن كىرەتىنى ءجيى كورىنىس بەرۋدە. سوڭعى دەرەككە جۇگىنەر بولساق, مامىردىڭ ەكىنشى ونكۇندىگىندە ءازىربايجان ەلىنىڭ 18 ازاماتى بار 2 ءجۇزۋ كەمەسى قازاقستان اۋماعىنان ۇستالدى. وبلىس پرو­كۋرو­رى باۋىرجان سماتلاەۆ­تىڭ جەتەكشىلىگىمەن ءوت­كىزىلگەن بىرلەسكەن قۇقىق شاراسى كەزىندە قولعا تۇسكەن قوس كەمەدەن 2,2 تون­نا بەكىرە تۇقىمداس بالىق, 106 جاشىككە سالىنعان “كوللادا” اۋ قۇ­رالدارى تاركىلەندى. وبلىس پروكۋرورى باۋىرجان سماتلاەۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇدان مەملەكەتكە 14,3 ميلليون تەڭگە زيان كەلتىرىلگەن. وسى فاكتى بويىنشا قىلمىستىق كودەكستىڭ 287-بابىنىڭ 3-بولىگىمەن 2 قىلمىستىق ءىس قوزعالىپ وتىر. جالپى, وبلىستىق پروكۋ­­راتۋرا ءۇي­لەستىرىپ وتىرعان بىرلەسكەن شارادا سۋ جانۋار­لارىن جانە وسىمدىكتەرىن زاڭسىز الۋ, كورىنەۋ قىلمىستىق جولمەن تابىلعان م ۇلىكتى ساتىپ الۋ فاكتىلەرى انىقتالعان. وسىعان بايلانىستى 130-دان استام قىلمىستىق ءىس قوزعالعان ەكەن. ال زاڭسىز اينا­لىمنان 110,3 توننا بەكىرە تۇقىمداس جانە وزگە دە بالىقتار تاركىلەنگەن. ارينە, ماسەلە قىلمىستىق ءىس قوزعاۋمەن شەك­تەلمەك ەمەس. مۇنىڭ ارتىندا بىرنەشە ماسەلەنىڭ باسى قىلتيادى. الدىمەن, بۇل ەلىمىزدەگى سۋ ايدىنىنىڭ شەكاراسى قانشالىقتى بەرىك قور­عا­لا­تىنىنا بايلانىستى ءوربيدى. ويتكەنى, تە­ڭىزدىڭ قازاقستاندىق بولىگى كۇنى-ءتۇنى ءجىتى قورع­الاتىن بولسا, كورشى مەملەكەتتەردىڭ برا­كونەر­لەرى سۋ اي­دىنىمەن ەل اۋماعىنا ءوتىپ كەتپەس ەدى. جىل سايىن داعىستاندىق, نە ازىربايجاندىق براكونەرلەردىڭ قازاقستاننىڭ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا ۇستالۋى جيىلەدى. ولار سەرۋەنگە شىعىپ, اداسىپ, نە تەڭىز جەلىمەن ىعىپ كەلگەن­دەر ەمەس, بىرنەشە توننا بەكىرە تۇقىمداس با­لىقتى زاڭسىز جولمەن اۋلاۋعا كاسىپتەنگەن كانىگى براكونەرلەر ەكەنى تالاس تۋدىرمايدى. بۇلار سوندا سوناۋ داعىستاننان, ءازىربايجاننان قازاقستان اۋماعىنا دەيىن نەگە كەلەدى؟ بەكىرە بالىقتارىن زاڭسىز اۋلاۋ ءۇشىن كەلەدى. ونى ءوز ەلدەرى اۋماعىنان نەگە اۋلامايدى؟ ويتكەنى, بەكىرە بالىقتارىنىڭ كوبىرەك ءوسىپ-ونەتىن مەكەنى – سولتۇستىك كاسپي. ال ءبىر بەكى­رەدەن شامامەن 28 كيلو قارا ۋىلدىرىق الىنادى. ءبىر كيلو قارا ۋىلدىرىقتىڭ باعاسى – 140 مىڭ تەڭ­گە! بۇل –“اتىراۋبالىق” زاۋىتىندا دايىن­دالعان قارا ۋىلدىرىقتىڭ قۇنى. ال رەسەيدە, وزگە دە شەت مەملەكەتتەردە بۇدان دا قىمبات. مىنە, وسىلايشا كاسپيدىڭ قازاقستاندىق بولىگىندەگى براكونەرلىك حالىقارالىق دەڭگەيدە ءور­بۋىنە جەڭسىك استىڭ قىمباتتىعى سەبەپ بولۋدا. براكونەرلىكتىڭ ءدال بۇلايشا ورىستەي ءتۇسۋى تە­ڭىز­دەگى بەكىرە تۇقىمداس بالىقتار قورىنىڭ كۇرت ازايۋى­نا اكەلىپ سوعاتىنى مىنا دەرەكتەردەن باي­قالادى. وتكەن عاسىردىڭ 70-جىلدارىمەن سالىس­تىر­عاندا, قازىر بەكىرە تۇقىمداس بالىقتار قورى 9 ەسەگە ازايسا, ء“پىلماي” اتالاتىن ءتۇرىنىڭ كاسىپ­شى­لىك ماڭىزىن مۇلدەم جوعالتقانى بەلگىلى بولىپ وتىر. ال قورىتپانىڭ ونەركاسىپتىك قورى 2005 جىلى 326 توننانى قۇراعانىمەن, بىلتىر 170 تون­نامەن شەكتەلگەن. سوڭعى 5 جىلدىڭ ىشىندە با­لىق­تىڭ ءدال وسى ءتۇرى 5 ەسەگە ازايعانى انىقتالىپ وتىر. وسىعان وراي بەكىرە تۇقىمداس بالىقتاردى كا­سىپشىلىك اۋلاۋ كولەمى دە تومەندەگەنى اڭعارى­لا­دى. ماسەلەن, 1975 جىلى جايىق-كاسپي سۋ باس­سەينىندە 8,2 مىڭ توننا بەكىرە تۇقىمداس بالىقتار اۋلانسا, قازاقستان­دىق بالىقشىلار وتكەن جىلى تەك 50,48 تونناسىن سۇزۋمەن شەكتەلگەن. دەمەك, كاسىپشىلىك اۋلاۋ كولەمى 162 ەسەگە ازايىپ وتىر. – بەكىرە تۇقىمداس بالىقتار – تابيعي باي­لىعىمىز. ونى قورعاۋ مەملەكەتىمىز ءۇشىن ماڭىزدى ماسەلە, – دەدى وبلىس پروكۋرورى ب.سماتلاەۆ گازەت تىلشىسىمەن اڭگىمەسىندە. – ال بەكىرە تۇقىمداس بالىقتار قورىنا سۋىق قولىن سۇققان براكو­نەر­لەر­مەن ىمىراسىز كۇرەس جۇرگىزۋ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ باستى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى. ويتكەنى, بەكىرە تۇقىمداس بالىقتار قورىنىڭ كۇرت ازايۋى­نىڭ باستى سەبەبى – براكونەرلىكتىڭ ورىستەۋى. سوندىقتان وتكەن جىلدىڭ قىركۇيەگىندە باس پروكۋرور قايرات ءماميدىڭ توراعالىعىمەن وتكىزىل­گەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ ۇيلەستىرۋ كەڭە­سىن­دە جايىق-كاسپي سۋ باسسەينىندەگى براكونەر­لىككە ءتيىمدى قارسى كۇرەس جۇمىستارىن كۇشەيتۋگە باسا نازار اۋدارىلدى. بيىل وبلىستا 3 رەت قۇقىق قورعاۋ ورگان­دارىنىڭ ۇيلەستىرۋ كەڭەسىن وتكىزىپ, ولار­دىڭ كۇشتەرى مەن مۇمكىندىكتەرى سارالاندى. ءوز­ارا ءىس-قيمىل ارەكەتتەرىن پىسىقتاپ, براكو­نەر­لىكپەن كۇرەستى پارمەندى جۇرگىزۋ, بەكىرە بالىق­تارىنىڭ قورىن ساقتاۋ, مولايتۋ ماسەلەلەرىن بىرلەسە شەشۋ جولدارىن قاراستىردىق. وبلىس­تىق جەدەل شتاب قۇردىق. بىرلەسكەن شاراعا اسكەري تەحنيكالار, سونىڭ ىشىندە, تىكۇشاق پەن جۇردەك قايىقتاردى پايدالانۋ ماسەلەسى شەشىلدى. جايىق-كاسپي سۋ باسسەينىندەگى براكونەر­لىكتىڭ ورىستەۋىندە قازاقستاندىقتاردىڭ ۇلەسى دە بارىن جوققا شىعارۋعا بولمايدى. وبلىس پرو­كۋرورىنىڭ ايتۋىنشا, بيىل بەكىرە تۇقىمداس با­لىقتاردى كاسىپشىلىك اۋلاۋعا ليميت بولىنبەگەنى­مەن, تابيعات پايدالانۋشىلاردىڭ اۋ تارتۋ تە­لىمدەرىن رەيدتىك تەكسەرۋ كەزىندە بەكىرە تۇقىمداس بالىقتاردىڭ اۋلاناتىنى انىقتالعان. بيىلعى ءساۋىر ايىندا بالىقشىلار تورىنا تۇسكەن 36 شوقىر سۋ ايدىنىنا كەرى جىبەرىلگەن. سونىمەن بىرگە, تابيعات پايدالانۋشىلاردىڭ اۋلانعان با­لىق­تى ساقتاۋعا جىبەرۋگە دەيىنگى قويمالارىندا دا بەكىرە بالىقتارى تابىلىپ, “توردان” بوسا­تىل­عان. تور دەمەكشى, بالىق ينسپەكتسياسىمەن جىل سايىن يەسىز اۋلار ءجيى انىقتالادى. بىل­تىر قىلمىستىق سيپاتتاعى 102 قۇجاتتىڭ 89-ى (87,2%) يەسىز اۋلار­دى انىقتاۋمەن بايلانىستى بولعان. “بالىقتى كاسىپشىلىك اۋلاۋمەن شۇعىل­داناتىن تابيعات پاي­دا­لانۋشىلار قارا بالىقتى اۋلاۋ كەزىندە اۋلارى­نان بەكىرە بالىقتارىن كەزدەستىرەدى. ويتكەنى, تابيعات پايدالانۋشىلار جايىق وزەنىنىڭ كاسپي تە­ڭىزىنە قۇيار ساعاسىنا اۋ قۇرالدارىن قۇرىپ قوي­عان. بۇل اۋلار بەكىرە بالىقتارىنىڭ ۋىلدىرىق شاشۋ مەكەنىنە بارار جولىن بوگەيدى. سول بىرنەشە اۋ تورىنان بەكىرە بالىقتارىنىڭ ءوتىپ كەتۋى ءمۇم­كىن ەمەس. الايدا, تابيعات پايدالانۋشىلاردىڭ بە­كى­رە بالىقتارىن قايتادان سۋ توعاندارىنا “ادال” نيەتپەن جىبەرەتىندىگى ۇلكەن كۇمان تۋعىزادى”. بۇل وبلىس پروكۋرورى ب.سماتلاەۆتىڭ پىكىرى. بەكىرە بالىقتارى ۋىلدىرىق شاشاتىن قازىرگى كەزەڭدە جايىق وزەنىمەن جوعارى ورلەپ, باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اۋماعىنا دەيىن جەتەدى. بيىل العاش رەت پروكۋراتۋرانىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن بەكىرە بالىقتارىنىڭ ماحامبەت, يندەر اۋداندارى ارقىلى باتىس قازاقستان وبلىسى اۋماعىنا ەركىن جەتۋى ءۇشىن بارىنشا مۇمكىندىك جاسالدى دەگەن سەنىمدە وبلىس پرو­كۋرورى. دەگەنمەن, بالىقتار­دىڭ ەركىن جۇزۋىنە, ۋىلدىرىق شاشۋىنا جايىق وزەنىندەگى سۋ دەڭگەيىنىڭ تومەندىگى, اعىستىڭ باياۋ­لى­عى دا كەرى اسەر ەتۋدە. سوڭعى ون جىلدا جايىق وزەنىنىڭ ورتاشا اعىسى 11,4-تەن 5,3 تەكشە شاقىرىمعا دەيىن ەلەۋلى ازايعانىن ەسكەرگەن ءجون. ال بالىقتىڭ ءوسىپ-ونۋىنە اعىن كولەمى 8 تەكشە شاقىرىم بولعاندا, ياعني, ۋىلدىرىق شاشۋ ورىندارى 1 مەترگە دەيىن سۋمەن تولعاندا عانا قولايلى بولادى ەكەن. وسىعان وراي جايىق وزەنىنىڭ باستى پروبلەماسى – رەسەيدەن سۋ جىبەرۋ جانە ونىڭ ەكوجۇيەسىن ساۋىقتىرۋ ماسەلەلەرى شەشىلۋى ءتيىس. بۇل, ارينە قازاقستان-رەسەي ۇكىمەت باسشىلارى دەڭگەيىندە شەشىلەتىن ماسەلە. – بەكىرە بالىقتارىنىڭ تابيعي قورىن مو­لايتۋ ءۇشىن الدىمەن ونى اۋلاۋعا 10 جىلعا دەيىن موراتوري جاريالاۋ قاجەت. مۇنى ەلباسىنىڭ ءوزى تاپسىرما ەتىپ جۇكتەدى. بىراق ناقتى شەشىم جوق. ۋىل­دىرىق شاشاتىن كەزەڭدە بەكىرە تۇقىمداس­تار­مەن بىرگە قارا بالىقتاردى اۋلاۋعا دا تىيىم سالۋ قاجەتتىگى تۋىنداپ وتىر. سوندا عانا سۋداعى تابيعي بايلىعىمىزدىڭ قورى تابيعي جولمەن مولايادى. باس پروكۋراتۋرا ۇكىمەتكە جايىق-كاسپي سۋ باس­سەينىن­دە ۋىلدىرىق شاشۋ كەزەڭىندە بالىق اۋلاۋعا تىيىم سالۋ تۋرالى ۇسىنىس جولدادى. بۇل ماسەلە ۇكىمەت دەڭگەيىندە وڭ شەشىمىن تاپسا, قۇقىق قورعاۋ جانە وزگە دە ۋاكىلەتتى ورگاندار بىرلەسكەن ءىس-شارا­لارىن تەك قانا سۋ نىساندارىن زاڭسىز قول سۇعۋ­شى­لىقتان قورعاۋعا باعىتتار ەدى. بالىق اۋلاۋعا تىيىم سالۋ تابيعي قورى ايتارلىقتاي ازايعان بەكىرە تۇقىمداس بالىقتار قورىنىڭ كوبەيۋىنە جول اشادى. ال براكونەرلەرگە قارسى قولدانىلاتىن جازا­نى كۇشەيتۋ ءۇشىن ءتيىستى ءنورماتيۆتى قۇجاتتار قابىلداۋ قاجەت. جالپى, قازاقستان اۋماعىندا بالىق جانە بالىق ونىمدەرىنىڭ اينالىمىن رەت­تەي­تىن ءتيىستى نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتى قابىلداۋ ءما­سەلەسىنە نازار اۋدارۋعا نەگىز بار, – دەيدى اتى­راۋ وبلىسىنىڭ پروكۋرورى باۋىرجان سماتلاەۆ. ەلباسىنىڭ بەكىرە تۇقىمداس بالىقتاردى اۋلاۋعا موراتوري جاريالاۋ جونىندەگى تاپسىرما­سىن پروكۋراتۋرا جوعارىدا ايتقانداي دەرەك­تەر­مەن قۋاتتاپ وتىر. بەكىرەنى مولايتۋدىڭ تاعى ءبىر جولى – ونىڭ شاباقتارىن ارنايى زاۋىتتا ءوسىرۋ. اتىراۋدا مۇنداي زاۋىتتىڭ ەكەۋى بار. جىل سايىن كاسپيگە وسى زاۋىتتاردان 7 ميلليون شاباق جىبەرىلەدى. ال رەسەيدەن 56 ميلليون, يراننان 22 ميلليون, ءازىربايجاننان 15 ميلليون شاباق كاس­پي تەڭىزىنە جول تارتاتىنىن ەسكەرسەك, قازاقستان اۋماعىندا وسىرىلەتىن بەكىرە شاباقتارىنىڭ سانى ارينە, وتە تومەن. سول سەبەپتەن ونىڭ سانىن كوبەيتۋ ءۇشىن اتىراۋداعى بەكىرە زاۋىتتارىن جاڭارتۋ قاجەتتىگى دە وڭ شەشىلمەي كەلەدى. ەلباسى بىلتىر اتىراۋعا ساپارى كەزىندە جىلىنا 30 ميلليون شاباق وسىرەتىن جاڭا زاۋىت سالۋ ماسەلەسىنە ەرەكشە نازار اۋدارعان ەدى. مىنە, وسى ماسەلەلەردىڭ وڭ شەشىلۋى ءۇشىن ۇكىمەتتىڭ قولداۋى اۋاداي قاجەتتىگى جاسىرىن ەمەس. ويتكەنى, كاسپيدەگى بەكىرە تۇقىمداس بالىقتار جوعالىپ كەتۋدىڭ از-اق الدىندا تۇر. دەمەك, كاسپي تەڭىزىنە بەكىرەسىز قالۋ قاۋپى بار. بۇعان ۇكىمەتتەگىلەر, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىن­دەگىلەر نە دەيدى؟ جولداسبەك شوپەعۇل, اتىراۋ وبلىسى.