قاسىم-جومارت توقاەۆ ءححى عاسىردا تسيفرلاندىرۋ ۇدەرىسى وتە جىلدام ءجۇرىپ جاتقانىن, تۇراقتى جانە اسا قارقىندى سيپاتقا يە بولعانىن ايتتى.
«جوعارى تەحنولوگيا ادامنىڭ كۇندەلىكتى ومىرىنە, قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنا تىكەلەي اسەرىن تيگىزە باستادى. بولاشاقتا بۇل ءۇردىس ۇزدىكسىز جالعاسا بەرەتىنى انىق. سوندىقتان ەلىمىزدەگى تسيفرلاندىرۋ ۇدەرىسىنىڭ ينستيتۋتسيونالدىق-قۇقىقتىق نەگىزى اتا زاڭدا مىندەتتى تۇردە اتالىپ ءوتۋى قاجەت. كونستيتۋتسيادا ازاماتتاردىڭ دەربەس تسيفرلىق دەرەكتەرى زاڭمەن قورعالاتىنى ناقتى ايتىلۋى كەرەك دەپ سانايمىن», دەدى پرەزيدەنت.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى اياسىندا وتكەن جىلى «جاساندى ينتەللەكت تۋرالى» زاڭ, ال بيىل تسيفرلىق كودەكس قابىلداندى. اتالعان كودەكسپەن بىرگە قابىلدانعان «كيبەرقاۋىپسىزدىك تۋرالى» جاڭا زاڭ قولدانىسقا ەنگىزىلىپ, ماجىلىستە جوسپارلى تۇردە جەتىلدىرىلىپ جاتىر.
تسيفرلىق كودەكستە ادامنىڭ تسيفرلىق ورتاداعى نەگىزگى قۇقىقتارى ناقتى ءارى جۇيەلى تۇردە ايقىندالعان. سونىڭ ءبىرى – ازاماتتىڭ تسيفرلىق تۇلعالىق سايكەستىگىنە قاتىستى قۇقىعى. بۇل قۇقىق ءار ادامنىڭ تسيفرلىق كەڭىستىكتە جەكە تۇلعا رەتىندە تانىلۋىن, دەربەس دەرەكتەرىنىڭ قورعالۋىن جانە وزىنە قاتىستى تسيفرلىق اقپاراتتىڭ قالاي ءارى قانداي ماقساتتا پايدالانىلاتىنىن باقىلاۋ مۇمكىندىگىن قامتاماسىز ەتەدى. ازاماتتىڭ تسيفرلىق بەينەسى ونىڭ جەكە باسىمەن تىكەلەي بايلانىستى. ونى زاڭسىز پايدالانۋ نەمەسە وزگەرتۋگە جول بەرىلمەيدى.
كودەكستە دەرەكتەرمەن جۇمىس ىستەۋ قۇقىعىنا دا ەرەكشە ءمان بەرىلگەن. ازامات وزىنە قاتىستى دەرەكتەردى جويۋدى, ولاردىڭ وڭدەلۋىن شەكتەۋدى نەمەسە دەرەكتەردىڭ مىندەتتى تۇردە جاسىرىن بولۋىن تالاپ ەتۋگە قۇقىلى. ەگەر دەرەكتەردى ساقتاۋ زاڭمەن مىندەتتەلمەسە, ازامات ولاردىڭ تولىق جويىلۋىن تالاپ ەتە الادى. بۇل نورما جەكە دەرەكتەردىڭ باقىلاۋسىز اينالىمىنا توسقاۋىل قويۋدى كوزدەيدى. سونىمەن قاتار تسيفرلىق ورتادا باقىلاۋ مەن ءتۇسىندىرۋ قۇقىعى ەنگىزىلەدى. «تسيفرلىق وقيعالار» ۇعىمى ازاماتقا قاتىستى تسيفرلىق ورتادا جاسالعان بارلىق ارەكەتتەردىڭ تىركەلۋىن بىلدىرەدى. ال «ازاماتتىڭ تسيفرلىق كەڭىستىگى» – جەكە كابينەتتە ساقتالاتىن ەلەكتروندى پاپكا, وندا ازامات ءوز دەرەكتەرىنە قاتىستى قانداي ارەكەتتەر جاسالعانىن تولىق كورە الادى. بۇل جۇيە ارقىلى دەرەكتەردىڭ كىم تاراپىنان, قاشان جانە قانداي ماقساتتا پايدالانىلعانى اشىق كورسەتىلەدى.
ءماجىلىس دەپۋتاتى ەكاتەرينا سمىشلياەۆانىڭ ايتۋىنشا, جاساندى ينتەللەكت جۇيەلەرىمەن ءوزارا ءىس-قيمىل كەزىندە دە ازاماتتىڭ قۇقىقتارى زاڭمەن بەكىتىلدى. ازامات الگوريتم قابىلداعان شەشىمنىڭ ءمانىن ءتۇسىندىرۋدى, مۇنداي شەشىمدى قايتا قاراۋدى تالاپ ەتۋگە, شەشىم قابىلداۋىنا ادامنىڭ قاتىسۋىن سۇراۋعا قۇقىلى.
– بۇل نورمالار تسيفرلىق ورتادا اۆتوماتتاندىرىلعان جۇيەلەردىڭ ادام تاعدىرىنا بىرجاقتى اسەر ەتۋىنە جول بەرمەۋگە باعىتتالعان. تسيفرلىق كودەكستە دەرەكتەردى جىكتەۋ ماسەلەسىنە ەرەكشە ءمان بەرىلدى. بۇل ەڭ الدىمەن دەرەكتەردى جاساندى ينتەللەكت ءۇشىن دۇرىس قۇرىلىمداۋ, ولاردى مەملەكەتتىك ورگانداردا جۇيەلى تۇردە جيناقتاۋ, اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىكتى كۇشەيتۋ ماقساتىنان تۋىنداپ وتىر. وسىعان بايلانىستى دەرەكتەردى رەتتەۋ قاعيداتتارى زاڭداردان جوعارى دەڭگەيدە – تسيفرلىق كودەكس اياسىندا بەكىتىلدى. بۇل ءارتۇرلى دەرەكتەرگە, ولار ساقتالاتىن جۇيەلەرگە قاراي اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك تالاپتارىن سارالاپ قولدانۋعا مۇمكىندىك بەرەدى, – دەيدى دەپۋتات.
سونىمەن قاتار كودەكستە تسيفرلىق وبەكتىلەرگە ارنالعان ارنايى قۇقىقتىق رەجىمدەر دە بەلگىلەنگەن. «سەنىمدى تسيفرلىق وبەكتىلەر», «ماڭىزدى تسيفرلىق وبەكتىلەر», «ۇلتتىق تسيفرلىق وبەكتىلەر» ۇعىمدارى بار. ۇلتتىق تسيفرلىق وبەكتىلەردىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسى زاڭمەن ايقىندالادى جانە ولار بولىنبەيتىن ستراتەگيالىق نىسان رەتىندە قاراستىرىلادى. كەيبىر ماڭىزدى اقپاراتتىق جۇيەلەر شەتەلدىك كومپانيالارعا ەشقاشان بەرىلمەۋگە ءتيىس, ولار مىندەتتى تۇردە مەملەكەتتىڭ نەمەسە وتاندىق كومپانيالاردىڭ باقىلاۋىندا قالۋى كەرەك. وتاندىق ازىرلەۋشىلەر جاساعان ونىمدەر «سەنىمدى تسيفرلىق وبەكتىلەردىڭ» تىزىلىمىنە ەنگىزىلەدى. ولاردىڭ اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىگى ۇقك-ءنىڭ مەملەكەتتىك تەحنيكالىق قىزمەتىمەن بىرلەسىپ تەكسەرىلەدى جانە قاۋىپسىز دەپ تانىلادى. بۇل وتاندىق IT-ونىمدەرگە مەملەكەتتىك ساتىپ الۋلاردا بەلگىلى ءبىر ارتىقشىلىق بەرۋگە مۇمكىندىك تۋعىزادى.
جاساندى ينتەللەكت جانە تسيفرلىق دامۋ ۆيتسە-ءمينيسترى دميتري مۋننىڭ ايتۋىنشا, كودەكستە ادامداردىڭ ءومىرى مەن قاۋىپسىزدىگىنە تىكەلەي قاۋىپ توندىرەتىن تسيفرلىق وبەكتىلەر بولەك توپ رەتىندە قاراستىرىلعان. بۇعان, مىسالى, جىلۋ ەلەكتر ورتالىقتارى سياقتى ينفراقۇرىلىم نىساندارى جاتادى. مۇنداي وبەكتىلەردە دەرەكتەر كولەمى كوپ بولماۋى مۇمكىن, بىراق ولاردىڭ تسيفرلاندىرىلۋى كيبەرشابۋىل قاۋپىن ارتتىرادى. سوندىقتان بۇل ساناتقا كۇشەيتىلگەن كيبەرقاۋىپسىزدىك تالاپتارى قولدانىلادى.
– ەلىمىزدە العاش رەت تسيفرلىق دەرەكتەر ونىمدەرىنىڭ الماسۋى مەن اينالىمىنا ارنالعان پلاتفورما ەنگىزىلەدى. كودەكستە «تسيفرلىق دەرەكتەر ءونىمى» ۇعىمى جانە وسىنداي ونىمدەردىڭ اينالىمىن قامتاماسىز ەتەتىن پلاتفورما بەكىتىلدى. تسيفرلىق دەرەكتەر ەكونوميكاسىنا جاۋاپتى ۋاكىلەتتى ورگان ايقىندالادى. الەمدە بۇل باعىت بەلسەندى دامىپ كەلەدى, ال ەلىمىز ءۇشىن دەرەكتەر اينالىمىن زاڭدى ءارى اشىق ەتۋ ماڭىزدى. بۇل, اسىرەسە كرەديت سكورينگى سياقتى سالالاردا ازاماتتاردىڭ شامادان تىس قارىز الۋ قاۋپىن ازايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. دەرەكتەر اينالىمى پلاتفورمالارى مىندەتتى تۇردە ەسەپكە الىنىپ, ۋاكىلەتتى ورگاننىڭ باقىلاۋىندا بولادى. مۇنداي دەرەكتەر مىندەتتى تۇردە دەربەستەندىرىلمەي, اناليتيكالىق وڭدەۋدەن ءوتىپ, ساپا تالاپتارىنا ساي بولۋعا ءتيىس. بۇل دەرەكتەر نارىعىن زاڭداستىرۋعا, بولاشاقتا دەرەكتەردىڭ ناقتى ەكونوميكالىق قۇنىن انىقتاۋعا جول اشادى, – دەيدى ءمينيستردىڭ ورىنباسارى.
وسى وزگەرىستەردىڭ ناتيجەسىندە, كومپانيالار يەلىگىندەگى ءىرى دەرەكتەر ءماسسيۆى ەكونوميكالىق اكتيۆ رەتىندە قاراستىرىلىپ, ولاردىڭ قاۋىپسىزدىگىنە قويىلاتىن تالاپتار دا كۇشەيەدى. دەرەكتەردىڭ تارالىپ كەتۋى جاعدايىندا ايىپپۇلدار مەن ساقتاندىرۋ كولەمى دەرەكتەردىڭ ناقتى قۇنىنا بايلانىستى ەسەپتەلەتىن بولادى.
