سۋرەت: gov.kz
ءمىنسىز زاڭنامالىق جۇيە قۇرۋ – مىندەت
كونستيتۋتسيالىق رەفورما اياسىندا قابىلدانىپ جاتقان ءاربىر نورما بولاشاق ۇرپاقتىڭ ەركىن دە ادىلەتتى قوعامدا ءومىر سۇرۋىنە كەپىلدىك بەرۋگە ءتيىس. بۇل پىكىردى ءماجىلىس دەپۋتاتى, «اۋىل» پارتياسى فراكتسياسىنىڭ جەتەكشىسى سەرىك ەگىزباەۆ كوميسسيانىڭ ءۇشىنشى وتىرىسىندا ايتتى. ول كونستيتۋتسيالىق رەفورما ارقىلى «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسىنىڭ زاڭدى ىرگەتاسى قالانىپ جاتقانىن اتاپ ءوتتى.
«تاريحقا ۇڭىلسەك, بابالارىمىز «جەتى جارعىنى» قابىلداعاندا دا, كۇلتوبەنىڭ باسىندا كەڭەس قۇرعاندا دا, باستى ماقسات – ەلدىڭ تۇتاستىعى مەن ادىلدىگى بولعان. بۇگىنگى ءبىزدىڭ ساياسي رەفورمامىزدىڭ دا نەگىزگى مىندەتى – حالىقتىڭ مۇددەسىن قورعايتىن, ۋاقىت سىنىنا توتەپ بەرەتىن ءمىنسىز زاڭنامالىق جۇيە قۇرۋ. بۇل − ەل تاعدىرىن شەشەتىن جاۋاپتى قادام», دەدى س.ەگىزباەۆ.
ول جىل باسىندا «اۋىل» پارتياسىنىڭ دەپۋتاتتىق توبى بارلىق 20 ءوڭىردى ارالاپ, شارۋالارمەن كەزدەسكەنىن ايتتى. «ەڭ شالعاي اۋىلداردىڭ وزىندە تۇرعىندار پارلامەنت پەن ۇكىمەتتىڭ جۇمىسىنا مۇقيات نازار اۋدارىپ وتىر. كونستيتۋتسيالىق رەفورما بويىنشا تۇسكەن ەكى مىڭنان استام ۇسىنىس – جاي عانا ستاتيستيكا ەمەس. بۇل – قوعامنىڭ جاڭارۋعا, دەموكراتيالىق باستامالاردى كۇشەيتۋگە, ادىلدىككە دەگەن تىكەلەي سۇرانىسى», دەدى كوميسسيا مۇشەسى.
ادام ءومىرى – باستى قۇندىلىق
ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل ارتۋر لاستاەۆ ادام مەن ازاماتتىڭ نەگىزگى قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋدى كۇشەيتۋگە قاتىستى ۇسىنىستارىن ورتاعا سالدى. ول ءومىر ءسۇرۋ قۇقىعىن ءابسوليۋتتى قۇقىق رەتىندە بەكىتۋ جونىندەگى باستامالاردى قولداۋ مەملەكەتىمىزدىڭ ماڭىزدى قۇندىلىقتارىن كورسەتەتىنىن اتاپ ءوتتى.
ء«بىز مۇمكىندىگىنشە ءومىر ءسۇرۋ قۇقىعىن ءابسوليۋتتى ەتۋگە ءوتىنىش بىلدىردىك. بۇعان كوپتەگەن بەدەلدى ساراپشىلار, سونىڭ ىشىندە حالىقارالىق دەڭگەيدەگى ماماندار قولداۋ تانىتارى ءسوزسىز», دەدى ا.لاستاەۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, بۇل قۇقىقتىڭ ءابسوليۋتتى سيپاتىن كونستيتۋتسيادا بەكىتۋ ءولىم جازاسىنان باس تارتۋدى عانا ەمەس, سونداي-اق كەز كەلگەن جاعدايدا – اپات كەزىندە, اۋرۋ حالدە نەمەسە شابۋىل جاسالعاندا – ازاماتتاردىڭ ءومىرىن مىندەتتى تۇردە قورعاۋدى بىلدىرەدى.
سونداي-اق ول ءادىل سوتقا كەپىلدىكتەردى ادامنىڭ نەگىزگى قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى بولىمىنە كوشىرۋ تۋرالى ۇسىنىستار ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارى مەن تاريحي تاجىريبەسىنە ساي كەلەتىنىن اتاپ ءوتتى. ءادىل سوت تورەلىگىنىڭ قاعيداتتارى بيلەر سوتى داۋىرىنەن بەرى قالىپتاسىپ, ازاماتتاردىڭ ار-نامىسى مەن قادىر-قاسيەتىن, باس بوستاندىعى مەن جەكە ومىرىنە قولسۇعىلماۋشىلىقتى ءداستۇرلى تۇردە قورعاپ كەلگەنىن ەسكە سالدى. «بۇل قاعيداتتاردى نەگىزگى ادام قۇقىقتارىنىڭ قاتارىنا ەنگىزە وتىرىپ, ءبىز كونستيتۋتسيادا ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى ءارى تاريحي تاجىريبەمىزدى العا شىعارامىز», دەدى ومبۋدسمەن.
ەڭبەك قۇقىعى ناقتىلانۋعا ءتيىس
تالقىلاۋلار بارىسىندا ادام قۇقىقتارى تاقىرىبىن ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ پروفەسسورى, زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ەركىن دۇيسەنوۆ ءارى قاراي جالعادى. ول جالپى ەرەجەلەر تۋرالى, ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنا قاتىستى بولىمدەردى تۇزەتۋدىڭ ءۇش نەگىزگى ءتاسىلىن اتادى. ماسەلەن, «جالپى ەرەجەلەر» ءبولىمىن «كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىس نەگىزدەرى» دەپ قايتا اتاۋ ەرەكشە ماڭىزدى ەكەنىنە نازار اۋداردى.
«بۇل وزگەرتۋدى تولىق قولدايمىن. اتالعان بولىمدە قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ ىرگەتاسى تۋرالى جازىلادى, سوندىقتان ءبىز ونىڭ قاعيداتتارى مەن تاسىلدەرىن كوتەرمەلەپ قانا قويماي, كونستيتۋتسيالىق-قۇقىقتىق جولداۋلار ارقىلى ازاماتتاردىڭ ناقتى قۇقىقتىق ساناسىن قالىپتاستىرۋعا ءتيىسپىز», دەپ اتاپ ءوتتى ول.
سونىمەن بىرگە ە.دۇيسەنوۆ ەڭبەك قۇقىعىن تۇجىرىمداۋدى ناقتىلاۋ جايىندا پىكىر ءبىلدىردى. «ەڭبەك بوستاندىعىن ەمەس, ەڭبەككە قۇقىقتى كورسەتۋ تۋرالى ۇسىنىستى قولدايمىن. بۇل ەلىمىز راتيفيكاتسيالاعان ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك, مادەني قۇقىقتار تۋرالى حالىقارالىق پاكتىگە سايكەس كەلەدى. باسقا قاتىسۋشى مەملەكەتتەر ءار ادامنىڭ ناقتى ەڭبەك ەتۋ قۇقىعىن مويىندايدى», دەپ وي ءبولىستى سپيكەر.
ال باس پروكۋروردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى جاندوس ومىراليەۆتىڭ ايتۋىنشا, كونستيتۋتسيادا ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنا ارنالعان نەگىزگى كەپىلدىكتەر بار. «قازىرگى تاڭدا جاڭادان ۇسىنىلىپ وتىرعان رەداكتسيا بويىنشا 48 ساعاتقا, ال ەرەكشە جاعدايلاردا 72 ساعاتقا دەيىن سوت سانكتسياسىنسىز ۇستاۋ مەرزىمى تولىق رەتتەلگەن. سونىمەن قاتار سوت-تەرگەۋ تاجىريبەسى وسى باعىتتا دامىپ كەلەدى. بۇگىنگى تاڭدا كۇدىكتىلەردى ۇستاۋ مەرزىمى 85% جاعدايدا 48 ساعاتتان اسپايدى. بۇل سونىڭ ىشىندە ەۆوليۋتسيالىق تسيفرلىق ەكوجۇيەنىڭ – «ەلەكتروندىق قىلمىستىق ءىستىڭ» ەنگىزىلۋىنە بايلانىستى مۇمكىن بولدى», دەدى ءوز سوزىندە ج.ومىراليەۆ.
ونىڭ پىكىرىنشە, مۇنداي تۇزەتۋ كۇردەلى پروتسەدۋرالاردى قاجەت ەتەدى ءارى جالپى زاڭنامانىڭ يكەمدىلىگىنە اسەر ەتۋى مۇمكىن. «قازىرگى تاڭدا دالەلدەردى جيناۋ ۇدەرىسى تولىق تسيفرلاندىرىلعان. تەرگەۋشى مەن پروكۋروردىڭ پروتسەسسۋالدىق شەشىمدەرى ەلەكتروندىق جۇيەدە جىلدام قابىلدانادى. بارلىق اۋداندىق سوتتار, پروكۋراتۋرالار مەن پوليتسيا بولىمدەرى وسىنداي جۇيەمەن جابدىقتالعان. بارلىق ءىس ماتەريالدارى «ەلەكتروندىق تەرگەۋ ءىسى» بىرىڭعاي تىركەۋ جۇيەسىندە قالىپتاسادى ءارى سوتقا سانكتسيالاۋ ءۇشىن تورەلىك سوت جۇيەسىمەن ينتەگراتسيا ارقىلى جىبەرىلەدى. مۇنداي تەحنولوگيالىق ينفراقۇرىلىم تەرگەۋگە ۇستالعاندارعا شارا قولدانۋعا نەمەسە ولاردى ءتىپتى 36 ساعات ىشىندە, ءتىپتى 24 ساعات ىشىندە بوساتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سوندىقتان بولاشاقتا ۇستاۋ مەرزىمىن وزگەرتۋ, مىسالى, ونى قىسقارتۋ اتا زاڭعا كۇردەلى وزگەرىستەر ەنگىزۋدى قاجەت ەتەدى», دەدى باس پروكۋروردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى.
ول سونداي-اق كونستيتۋتسيانىڭ 16-بابىنا ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋدى باستى مىندەت ەتۋگە باعىتتالعان ومىرلىك ماڭىزدى نورمالار دا ەنگىزىلىپ وتىرعانىن اتاپ ءوتتى.
«زاڭ مەن ءتارتىپ» – ءادىل قوعام ىرگەتاسى
ءماجىلىس دەپۋتاتى ماگەررام ماگەرراموۆ قازاقستان حالىق پارتياسىنىڭ پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ۇسىنىستارىن تالقىلاۋعا بەلسەندى قاتىسىپ جاتقانىن ءارى ەلدى جاڭارتۋدىڭ نەگىزگى ەلەمەنتىنىڭ ءبىرى – ءبىر پالاتالى پارلامەنت قۇرۋ جونىندەگى ۇسىنىس ەكەنىن ايتتى. ونىڭ پىكىرىنشە, بۇل ۇسىنىس ساياسي ديسكۋسسيانى جانداندىرىپ, پارتيالاردىڭ مەملەكەتتىك ساياساتقا اسەرىن كۇشەيتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
ء«بىر پالاتالى پارلامەنتتە پروپورتسيونالدى سايلاۋ جۇيەسى – ساياسي پارتيالاردىڭ مەملەكەتتىك ساياساتقا ىقپالىن ارتتىرارى ءسوزسىز. كوپپارتيالىق جۇيە – وكىلدىك دەموكراتيانىڭ كورسەتكىشى ءارى ساياسي جۇيە تۇراقتىلىعىنىڭ نەگىزى», دەدى ءماجىلىس دەپۋتاتى.
سونداي-اق ول جاڭا پارلامەنتتىك جۇيە زاڭ شىعارۋشى ورگاننىڭ ىقپالىن كۇشەيتەتىنىن, ال «زاڭ مەن ءتارتىپ» قاعيداتىن كونستيتۋتسيادا بەكىتۋ ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ تەڭگەرىمدى ۇيلەسىمىن قالىپتاستىراتىنىن اتاپ ءوتتى. «زاڭ ءتارتىپسىز كۇشىن جوعالتادى, ال زاڭسىز ءتارتىپ وزبىرلىققا اينالادى. سوندىقتان «زاڭ مەن ءتارتىپ» – ادىلەتتى قوعامنىڭ اجىراماس قۇرامداس بولىگى ءارى ازاماتتاردىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن ەركىندىگىنىڭ كەپىلى», دەپ ويىن تۇيىندەدى.
بىرلىكتى نىعايتاتىن قۇرىلىم
كونستيتۋتسياعا ءدىندى مەملەكەتتەن بولەتىن ءارى زياتكەرلىك مەنشىكتى قورعاۋدى كۇشەيتەتىن ءبىلىم بەرۋدىڭ زايىرلى سيپاتىن بەكىتەتىن تۇزەتۋلەر ەنگىزۋ ەلىمىزدىڭ جاساندى ينتەللەكت داۋىرىندە دامۋىنا ىقپال ەتپەك. مۇنداي پىكىردى «كەلەشەك» جاستار كەڭەسىنىڭ باسشىسى گۇلزيرا اتاباەۆا ايتتى. ونىڭ پىكىرىنشە, ءبىلىم بەرۋدىڭ زايىرلى سيپاتىن ناقتى بەكىتۋ تۋرالى ۇسىنىستىڭ ءمانى جوعارى. «جاستار ءۇشىن بۇل ابستراكتىلى ەمەس, پراكتيكالىق ماسەلە. مەكتەپ – تەڭ مۇمكىندىكتەر مەن داستۇرلەردى قۇرمەتتەۋ كەڭىستىگى. كونستيتۋتسياداعى تىكەلەي نورما تاربيە مەن ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى ءۇشىن ايقىن باعدار بولادى», دەدى گ.اتاباەۆا.
ونىڭ پىكىرىنشە, ءدىندى مەملەكەتتەن ءبولۋ قاعيداتىن تىكەلەي بەكىتۋ تۋرالى ۇسىنىس تا ماڭىزدى. «بۇل جاستار ءۇشىن ءتۇرلى كوزقاراس پەن نانىم-سەنىمگە قاراماستان, مەملەكەتتىڭ بارىنە بەيتاراپ ءارى تەڭ قاراۋىنىڭ كەپىلى. وسىنداي سەزىمتال سالاداعى كونستيتۋتسيالىق نورمانىڭ ايقىندىلىعى قوعامدىق كەلىسىم مەن بيلىك ينستيتۋتتارىنا دەگەن سەنىمدى نىعايتادى», دەپ اتاپ ءوتتى سپيكەر.
ال ءماجىلىس دەپۋتاتى ماكسيم روجين اتا زاڭعا ەنگىزىلەتىن بىرقاتار وزگەرىستى قولداي كەلە, قازاقستاننىڭ حالىق كەڭەسىن قۇرۋ قوعامدىق ديالوگتى كۇشەيتىپ, ەلدەگى باسقارۋ ساپاسىن ارتتىرۋعا باعىتتالعانىن جەتكىزدى. ونىڭ ايتۋىنشا, قولدانىستاعى قوعامدىق ديالوگ الاڭدارى كەي جاعدايدا تۇتاس جالپىۇلتتىق مۇددەنى قامتاماسىز ەتە الماي وتىر. وسىعان بايلانىستى كونستيتۋتسيادا حالىق كەڭەسىن بەكىتۋ – وبەكتيۆتى قاجەتتىلىك. بۇل قۇرىلىم ازاماتتاردىڭ زاڭ شىعارۋ ۇدەرىسىنە جۇيەلى ءارى تىكەلەي قاتىسۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى.
وسى تۇرعىدا دەپۋتات حالىق كەڭەسىنە زاڭ جوبالارى, ىشكى ساياسات پەن رەفەرەندۋم وتكىزۋ ماسەلەلەرى بويىنشا ۇسىنىس جاساۋ قۇقىعىن بەرۋ ۇلتتىق جانە الەمدىك تاجىريبەدە تيىمدىلىگىن دالەلدەگەن وزىق مودەل ەكەنىن اتاپ ءوتتى. سونىمەن قاتار ونىڭ قۇرامىنا ءتۇرلى ەتنوستاردىڭ, وڭىرلەردىڭ, قوعامدىق ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى ەنەتىنىن, بۇل كەڭەستى مەملەكەت پەن قوعام اراسىنداعى التىن كوپىرگە اينالدىرىپ, ۇلتتىق بىرلىكتى ناقتى ىسپەن قامتاماسىز ەتۋگە جول اشاتىنىن تىلگە تيەك ەتتى. بيلىك تارماقتارىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتۋگە باعىتتالعان تۇزەتۋلەرگە دە توقتالا كەلە, ۇسىنىلعان وزگەرىستەر «كۇشتى پرەزيدەنت – ىقپالدى پارلامەنت – ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەت» قاعيداتىن ناقتى مازمۇنمەن تولىقتىراتىنىن جەتكىزدى.
بۇدان وزگە, ءماجىلىس دەپۋتاتتارى مارات ءباشىموۆ, اسحات راقىمجانوۆ, سەرگەي پونومارەۆ, نيكيتا شاتالوۆ, ءۇنزيلا شاپاق, استانا حالىقارالىق ۋنيۆەرسيتەتى جوعارى قۇقىق مەكتەبىنىڭ پروفەسسورى, زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى يسيدور بورچاشۆيلي, رەسپۋبليكالىق ادۆوكاتتار القاسىنىڭ توراعاسى ءمادي مىرزاعاراەۆ, «Amanat» پارتياسى قاراعاندى وبلىستىق فيليالىنىڭ توراعاسى بەكزات التىنبەكوۆ سەكىلدى ساراپشىلار دا ءسوز الىپ, رەفورما تالقىلاۋىنا اتسالىستى.
