پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ بيلىكتىڭ زاڭ شىعارۋ جۇيەسىن قايتا رەفورمالاۋ تۋرالى باستاماسىن بىلتىرعى قىركۇيەكتەگى حالىققا ارناعان جولداۋىندا العاش جاريا ەتتى. سول كەزدە-اق پارلامەنتتىك رەفورما تاقىرىبىنا كەڭىرەك توقتالدى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ پارلامەنتتى قايتا قۇرىلىمداپ, كەيىنگى ۇرپاقتىڭ بولاشاعى تۇرعىسىنان تىڭنان جاساقتاۋ ءىسى – بۇرىننان كوكەيدە جۇرگەن يدەيا. پرەزيدەنت وتكەن جىلعى جولداۋىندا ەلىمىزدە پارلامەنتتىك رەفورما ماسەلەسى كەمىندە جيىرما جىلدان استام ۋاقىت بويى ايتىلىپ كەلە جاتقانىن جەتكىزدى.
«وسى ماسەلە اشىق تا, جابىق تا تالقىلانىپ جۇرگەنى ەشكىمگە قۇپيا ەمەس. بۇل تاقىرىپ ءالى كۇنگە دەيىن وزەكتى. سوندىقتان مەملەكەتتىك جۇيە دامىپ, ازاماتتارىمىزدىڭ ساياسي مادەنيەتى ءوسىپ كەلە جاتقانىن ەسكەرە وتىرىپ, بۇل ماسەلەنى حالىقتىڭ تالقىسىنا سالۋ ايرىقشا ماڭىزدى دەپ سانايمىن», دەگەن پرەزيدەنت ەلىمىزدە كوپ ۇزاماي ءبىر پالاتالى پارلامەنت قۇرۋ تۋرالى باستاما كوتەردى. ءارى مۇنى اسىعىس جۇزەگە اسىرۋعا بولمايتىنىن دا ەسكەرتتى.
وسىلايشا, پرەزيدەنت ءوزى ايتقانداي, اشىق تا, جابىق تا وتكەن تالقىلاۋلاردان كەيىن, اراعا التى اي سالىپ بۇل ماسەلە اقىرى كۇن تارتىبىنە شىعارىلىپ, بۇگىندە رەفورمانىڭ ناقتى جوسپار-سىزباسى جاسالىنىپ جاتىر. وسىدان بىرنەشە كۇن بۇرىن عانا ىسكە كىرىسكەن كونستيتۋتسيالىق كوميسسيا جۇمىسىنىڭ دا باستى باعدارى وسى ماسەلە بولىپ وتىر.
قىزىلوردا قۇرىلتايىنان كەيىن-اق كۇن قۇرعاتپاي الداعى ساياسي وزگەرىستەردىڭ وزەگىنە اينالعان پارلامەنتتىك رەفورما قىزۋ تالقىلانعان تاقىرىپقا اينالىپ شىعا كەلدى. اسىرەسە ساراپشىلاردىڭ ويى نەگىزىنەن ورتاق ارناعا قاراي ويىسىپ جاتىر. بۇلاي بولۋى زاڭدىلىق تا. سەبەبى ازاماتتاردىڭ تەڭ قۇقىلىعىن قامتاماسىز ەتەتىن دەموكراتيالىق قۇندىلىقتارعا نەگىزدەلگەن بۇل رەفورما كوپتىڭ كوكەيىندە جۇرگەن كۇماندى ويلاردى سەيىلتتى. ويتكەنى ەندىگى وزگەرىس بويىنشا ءبىر پالاتالى پارلامەنت دەپۋتاتتارىنىڭ ءبارى تەڭدەي سايلاۋ ءتاسىلى ارقىلى مانداتقا يە بولادى. بۇرىنعىداي ەندىگى جەردە پرەزيدەنت پەن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنا تيەسىلى كۆوتا دەگەن بولمايدى. ياعني الداعى ۋاقىتتا قۇرىلتاي دەپ اتالاتىن زاڭ شىعارۋشى ورگانداعى دەپۋتاتتاردىڭ ەشقايسىسى ءبىر-بىرىنەن ەرەكشەلەنبەيتىن تەڭ مارتەبەگە يە بولادى.
پرەزيدەنت جانىنداعى قازاقستان ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ (قسزي) باس عىلىمي قىزمەتكەرى, الەۋمەتتانۋ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ايگۇل زابيروۆا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ءبىر پالاتالى پارلامەنتكە كوشۋ تۋرالى باستاماسى ەلىمىز ءوزىنىڭ ساياسي ارحيتەكتۋراسىن شىنىمەن قايتا قاراستىرىپ جاتقان كەزەڭىنىڭ باستاۋى ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
– اتالعان رەفورما – ەلىمىزدىڭ سوڭعى بىرنەشە جىلدا جاساپ كەلە جاتقان جۇمىسىنىڭ زاڭدى جالعاسى ىسپەتتى. پارلامەنتتى ءبىر پالاتالى ەتۋ يدەياسى ايتارلىقتاي جاڭالىق ەمەس. بۇل تاقىرىپ ەلىمىزدە جيىرما جىل بويى تالقىلانىپ كەلەدى. ال وسى ماسەلەنىڭ ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ كۇن تارتىبىندە كوتەرىلۋى كوپ نارسەنى كورسەتەدى: جۇيە دە, قوعام دا جەتىلدى. «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» قاعيداتى ءدال وسىلاي جۇمىس ىستەيدى. ياعني شەشىم شىنىمەن دە جاعداي ءپىسىپ-جەتىلگەن كەزدە عانا قابىلدانادى, دەيدى ا.زابيروۆا.
سونداي-اق ول ءبىر پالاتالى پارلامەنتتىڭ نە ءۇشىن كەرەكتىگىنە توقتالدى. ەگەر زاڭنامالىق ماسەلەلەرگە نازار اۋدارماساق, بۇل رەفورمانىڭ قيسىنى وتە قاراپايىم ەكەنىن جەتكىزدى.
– مەملەكەت شەشىمدەردى اسىعىستىق تانىتپاي, بىراق اينالامىزداعى الەم تىم تەز وزگەرىپ جاتقاندىقتان شۇعىل قابىلداۋى كەرەك. مۇنداي جاعدايلاردا ەكى پالاتالى جۇيە يكەمدى, بىراق اۋىر تەتىك رەتىندە جۇمىس ىستەيدى, بەكىتۋ ەكى دەڭگەيدەن وتەدى. بۇل ءاربىر زاڭ جوباسىنىڭ ۇدەرىسى تىم ۇزاققا سوزىلاتىنىن بىلدىرەدى. ءبىر پالاتالى مودەل پروتسەدۋرالاردى قىسقارتادى جانە قاراپايىم ەتەدى. بۇل تسيفرلىق كۇن ءتارتىبى, جاساندى ينتەللەكت ماسەلەلەرى, باسقارۋ رەفورمالارى, ايماقتىق ساياسات ءۇشىن ماڭىزدى, – دەگەن ساياساتتانۋشى رەفورمانىڭ ەكىنشى سەبەبىنە دە قاتىستى پىكىر ءبىلدىردى.
ونىڭ ايتۋىنشا, الداعى وزگەرىس باسقارۋدى ايقىنىراق ءارى تيىمدىرەك ەتەدى. قاجەتسىز دەڭگەيلەردى الىپ تاستاۋدى, ينستيتۋتسيونالدىق ءوزارا ارەكەتتەسۋدى جەڭىلدەتپەك.
– زاڭ شىعارۋشىلىق جاۋاپكەرشىلىكتىڭ بىرىڭعاي ورتالىعى بولعان كەزدە اشىقتىق اۆتوماتتى تۇردە ارتادى. پارلامەنت, ۇكىمەت جانە پرەزيدەنت كەڭسەسى مۇنداي قۇرىلىمدا ءوزارا وڭايىراق ارەكەت ەتەدى, – دەيدى قسزي باس عىلىمي قىزمەتكەرى.
پروفەسسور ايگۇل زابيروۆا نازاردان ءجيى تىس قالاتىن تاعى ءبىر ماسەلەنى اتادى. ونىڭ ايتۋىنشا, ءبىر پالاتالى مودەل – ارقاشان ۇنەمدىرەك. ول قايتالاناتىن قۇرىلىمداردى جويادى, ۇكىمەت شىعىندارىن ازايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل رەفورمانىڭ نەگىزگى سەبەبى بولماسا دا, اتاپ وتەرلىك ماڭىزدى نەگىزدەمە.
جالپى, حالىقارالىق تاجىريبەگە كوز جۇگىرتسەك, ءبىر پالاتالى پارلامەنتتىڭ تيىمدىلىگىن اڭعارۋعا بولادى. بۇل رەتتە جارتىلاي پرەزيدەنتتىك جۇيەسى, كۇشتى ينستيتۋتسيونالدىق نەگىزى قالىپتاسقان ءبىر پالاتالى پارلامەنتى بار پورتۋگاليانى مىسالعا الساق بولادى. سونداي-اق دانيا, شۆەتسيا, ەستونيا سىندى پارلامەنتتىك مودەلدەرى ءبىر پالاتالى ەلدەر جىلدام شەشىمدەر مەن تۇراقتى ينستيتۋتسيونالدىق ۇيلەستىرۋدى قاجەت ەتەتىن جاعدايلاردا جاقسى جۇمىس ىستەيتىنىن الدەقاشان دالەلدەگەن. ال ءدال ىرگەمىزدەگى قىرعىز رەسپۋبليكاسى دا جالعىز پالاتامەن-اق زاڭ شىعارۋشى بيلىك تارماعىنىڭ جۇمىسىن جانداندىرىپ وتىر.
قىرعىزستاندىق «وي وردو» ساراپتامالىق باستامالار ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى يگور شەستاكوۆ ءبىزدىڭ ەلدە قولعا الىنىپ جاتقان رەفورمالار ۋاقىت تالابىن ءدوپ باسىپ, ورتالىق ازيا مەن بۇرىنعى كەڭەستىك ەلدەرگە ماڭىزدى بولاتىن جاڭا ساياسي مودەلدەردى قالىپتاستىرۋعا جول اشاتىنىن جەتكىزدى.
– قازاقستاندا بيلىك وكىلەتتىكتەرىن قايتا ءبولۋ ارقىلى پرەزيدەنتتىك-پارلامەنتتىك مەملەكەتتىڭ نەگىزى قالانىپ جاتىر. بۇل ۇدەرىس ەڭ الدىمەن قوعامدىق-ساياسي جانە الەۋمەتتىك تۇراقتىلىققا باعىتتالعان, – دەگەن ساياساتتانۋشىنىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدەگى پارلامەنت رەفورماسى كوپتەن كۇتىلگەن وقيعا.
– قىرعىزستان جىلدار بويى ءبىر پالاتالى پارلامەنت جۇيەسىمەن ءجۇردى. بۇل جۇيە دەپۋتاتتاردى سايلاۋشىلارعا جاقىنداتا تۇسەدى. قازاقستان جۇزەگە اسىرىپ جاتقان رەفورمالار بولاشاقتا ورتالىق ازيانىڭ باسقا ەلدەرى ءۇشىن ۇلگى بولا الادى, – دەيدى ول.
ساراپشىنىڭ پايىمىنشا, ورتالىق ازيا الەمدە بولىپ جاتقان گەوساياسي تۇراقسىزدىق جاعدايىندا تۇراقتىلىق كورسەتىپ وتىر.
– ارينە, پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ قادامدارى قازاقستانداعى قوعامدىق-ساياسي تۇراقتىلىقتى نىعايتادى جانە جالپى وڭىردەگى ۇدەرىستەرگە وڭ اسەر ەتەدى, – دەيدى ي.شەستاكوۆ.
راسىندا ءبىزدىڭ ەل قولعا العان بۇل ساياسي ۇدەرىستىڭ ۇلكەن تاۋەكەل ەكەنى ءسوزسىز. دەگەنمەن ۋاقىت تالاپتارىنا تەز جانە كاسىبي تۇردە جاۋاپ بەرە الاتىن پارلامەنتتىك جۇيەگە كوشۋ كەرەكتىگىمىز الدەقاشان بەلگىلى بولعان. سول سەبەپتى دە ون ويلانىپ, توقسان تولعانىپ شەشىم قابىلداۋ ءۇشىن قۇرىلعان كونستيتۋتسيالىق كوميسسيا ۇلكەن ميسسيانى قولعا الدى.
