سۋرەتتى تۇسىرگەن – ەرلان ومار, «EQ»
ءبىر پالاتالى پارلامەنت ەلدىڭ ساياسي تۇراقتىلىعى مەن باسقارۋ تيىمدىلىگىن قالاي ارتتىرادى؟
ءبورىحان نۇرمۇحامەدوۆ,
ساياساتتانۋشى:
– بۇل رەفورمانى قىسقاشا ءارى قاراپايىم تىلمەن ايتساق, اڭگىمە بيلىكتى ازداپ تۇزەتۋ تۋرالى ەمەس, مەملەكەتتى باسقارۋدىڭ بۇكىل جۇيەسىن جاڭارتۋ تۋرالى بولىپ وتىر. ەلىمىز 1995 جىلعى ۇلگىدەن بىرتىندەپ باس تارتىپ, زامانعا ساي, تۇراقتى ءارى تۇسىنىكتى ەرەجەلەرگە نەگىزدەلگەن جاڭا مودەلگە ءوتۋدى كوزدەيدى. نەگىزگى ماقسات – ەلدىڭ تۇراقتىلىعىن كۇشەيتۋ, بيلىكتى ءبىر ادامعا عانا تاۋەلدى ەتپەۋ جانە پرەزيدەنتتىك باسقارۋدى ساقتاي وتىرىپ, ونى ينستيتۋتسيونالدىق تۇرعىدان جەتىلدىرۋ.
پارلامەنت ءبىر پالاتالى بولادى, ياعني زاڭدار تەزىرەك قابىلدانىپ, ءار دەپۋتاتتىڭ جاۋاپكەرشىلىگى ارتادى. سەناتتىڭ ورنىنا وڭىرلەردىڭ داۋىسى جوعالماۋى ءۇشىن ءماسليحاتتار ساقتالادى, وڭىرلەر مەن قوعام وكىلدەرى كىرەتىن حالىق كەڭەسى قۇرىلادى. سونىمەن بىرگە پارلامەنت سوتتار مەن باقىلاۋ ورگاندارىن قالىپتاستىرۋعا قاتىسىپ, ۇكىمەت پەن باسقا دا ينستيتۋتتارعا ناقتى باقىلاۋ جاساي الادى.
جالپى العاندا, پرەزيدەنت بۇرىنعىداي كۇشتى بولىپ قالادى, بىراق پارلامەنت ىقپالدىراق, ال ۇكىمەت ەسەپ بەرەتىن بولادى. كونستيتۋتسيا تەك زاڭدار جيىنتىعى ەمەس, ەلدىڭ ورتاق قۇندىلىقتارىن كورسەتەتىن قۇجاتقا اينالادى. بۇل وزگەرىستەردىڭ ءبارى قازاقستاندى زاماناۋي, تۇراقتى جانە بولاشاعى بەرىك مەملەكەت ەتۋگە باعىتتالعان.
ەرمۇرات باپي,
ءماجىلىس دەپۋتاتى:
– پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ باستاماسىمەن الدا وتەتىن پارلامەنتتىك رەفورماعا بايلانىستى قوعامدا ءجيى قوزعالىپ وتىرعان ماسەلە – پارتيادا جوق ازاماتتاردىڭ سايلانۋ قۇقىنا قاتىستى. ەگەر ەلدە 8 ميلليونعا جۋىق پارتيادا جوق سايلاۋشى ازامات بار ەكەنىن ەسكەرسەك, بۇل سۇراقتى جىلى جاۋىپ قويۋعا بولمايدى.
بىردەن ايتايىن, مەن ءوزىم ءبىر مانداتتى سايلاۋ جۇيەسى بويىنشا سايلانعان دەپۋتات بولا تۇرسام دا, پرەزيدەنت ق.توقاەۆتىڭ وتكەن كۇزدەگى حالىققا جولداۋىندا ايتىلعان پارتيالىق سايلاۋ جۇيەسىن قولدايمىن. بۇل – ەلدى پارتيالىق نەگىزدە جۇمىلدىرۋ مەن قوعامدا ورىن الۋى مۇمكىن ءتۇرلى تاۋەكەلدەرگە توتەپ بەرەتىن, اسىرەسە بۇگىندە تەڭسەلىپ تۇرعان گەوساياسي الەمدە ءبىزدىڭ ەلدىڭ ىشكى تۇراقتىلىعىن ساقتاۋعا, جەكەلەگەن سەپاراتيستىك پيعىلدارعا توسقاۋىل قويۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن جۇيە ەكەنىن مويىنداۋ كەرەك.
دەگەنمەن قوعامدا پارتيادا جوقتاردىڭ سايلاۋ جانە سايلانۋ قۇقىن قالاي قامتاماسىز ەتەمىز دەگەن سۇراق بار. وسى ورايدا پارلامەنتتىك رەفورما جونىندەگى جۇمىسشى توبى مەن ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ حاتشىلىعىنا مىناداي ۇسىنىس ايتقىم كەلەدى. قولدانىستاعى سايلاۋ تۋرالى زاڭنامالاردا سايلاۋعا تۇسەتىن ساياسي ۇيىمداردىڭ پارتيالىق تىزىمدەرىنە كۆوتا ەنگىزۋ مۇمكىندىكتەرى تۋرالى نورمالار بار. ماسەلەن, جاستار كۆوتاسى, گەندەرلىك كۆوتا جانە مۇمكىندىگى شەكتەۋلى ازاماتتاردىڭ پايىزدىق كۆوتاسىنىڭ مولشەرى بەلگىلەنگەن. بۇگىنگى پارلامەنتتەگى پارتيالاردا بۇل كۆوتا قاتاڭ ساقتالعان. ەندەشە, ەل پرەزيدەنتى بەلگىلەگەن رەفەرەندۋمنان كەيىن, پارلامەنتتە تالقىلاناتىن ءبىر پالاتالى پارلامەنتكە بايلانىستى زاڭنامالارعا پارتيادا جوق ازاماتتاردىڭ كۆوتاسىن ەنگىزۋ مۇمكىندىگى تۋرالى نورمانى نەگە ەنگىزبەسكە؟
مۇنداي جاعدايدا, سايلاۋعا تۇسەتىن ءار پارتيا ءوز قاتارىنا پارتيادا جوقتاردى جاريا تۇردە شاقىرىپ, پارتياىشىلىك پرايمەريز ارقىلى تاڭداۋدان وتكەن ازاماتتاردى پارتيالىق تىزىمگە ەنگىزۋ مۇمكىندىگى تۋار ەدى. پارتيادا جوقتاردى مەملەكەتتىك مۇددە جولىندا پارتيالارعا تارتۋ جانە سالاماتتى قوعام بەلسەندىلەرىن وكىلەتتى بيلىككە ساياسي ينتەگراتسيالاۋ مۇمكىندىگى ارقىلى قوعامدى ورتاق ىقىلاسقا جۇمىلدىرۋ ىقتيمالدىلىعى ارتادى. قوعامداعى جەكەلەگەن توپتاردىڭ پروتەستىك قىزۋىن باسۋعا جانە پارتيادا جوقتار وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن ەلدە قوردالانعان پروبلەمالاردى بىرلەسىپ شەشۋ مۇمكىندىگى ادىلەتتى قازاقستا يدەيالارىنا سايكەس كەلەدى دەپ ويلايمىن.
جاقسىگۇل ماحانبەت,
«ماڭعىستاۋ جەرگىلىكتى باستاما ورتالىعى» قوعامدىق قورىنىڭ ديرەكتورى:
– بيىلعى قۇرىلتاي ناتيجەسىندە ەلىمىزدەگى ساياسي ينستيتۋتتاردىڭ ترانسفورماتسيادان ءوتۋ كەزەڭىنىڭ كۋاگەرى بولىپ وتىرمىز. قازىرگى تاڭدا پارلامەنت پەن سەنات تەك زاڭ قابىلدايتىن ورگان رەتىندە ەمەس, قوعامدىق سۇرانىستى ەسكەرەتىن, اشىق پىكىرتالاس جۇرگىزەتىن ساياسي الاڭعا اينالدى. زاڭ شىعارۋ ۇدەرىسىندە ازاماتتىق قوعامنىڭ, ساراپشىلاردىڭ جانە ءوڭىر وكىلدەرىنىڭ پىكىرى كوبىرەك ەسكەرىلە باستادى.
پارلامەنت پەن سەنات – ينستيتۋتسيونالدىق تۇرعىدا, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى – تاريحي ميسسياسى تۇرعىسىنان, ال ۇلتتىق قۇرىلتاي – مازمۇندىق جانە يدەيالىق جاعىنان ءوز مىندەتىن اتقارىپ, جاڭا ساپالىق كەزەڭگە ءوتۋى, ەلىمىزدەگى ساياسي جۇيەنىڭ ەۆوليۋتسيالىق دامۋ جولىنىڭ ايقىن كورىنىسى.
ءبىر جاعىنان ءبىر پالاتالى پارلامەنتتىك جۇيە قازاقستاندا زاڭ شىعارۋ ۇدەرىسىن جەدەلدەتىپ, بيۋدجەت شىعىنىن ازايتادى. بۇگىندە الەمدە ۇلتتىق زاڭ شىعارۋشى ورگانداردىڭ الپىس پايىزعا جۋىعى ءبىر پالاتالى. ولار ءوزىنىڭ تيىمدىلىگىن الدەقاشان دالەلدەپ ۇلگەردى. ەلىمىزدەگى ينستيتۋتسيونالدى رەفورما ەلدەگى بيۋروكراتيانى ازايتىپ, دەموكراتيانى كۇشەيتەتىنىنە سەنەمىن. ءارى ۇكىمەتكە شۇعىل شەشىمدەر قابىلداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى دەپ ويلايمىن.
جالپى, ءبىر پالاتالى پارلامەنتكە كوشۋ پارلامەنتاريزمنىڭ جىلدام جانە تەحنولوگيالىق تۇرعىدان دامىعان مودەلىنە قاراي جاسالعان قادام دەسە دە بولادى.
دايىنداعان –
زەيىن ەرعالي,
«Egemen Qazaqstan»
