فوتو: اشىق دەرەككوز
ساراپشى داۋلەت جامبايبەكوۆ economykz.org سايتىندا جاريالاعان پىكىرىندە قازاقستان ءۇشىن كلاسسيكالىق ءارتاراپتاندىرۋ لوگيكاسى جەتكىلىكسىز ەكەنىن اتاپ ءوتىپ, گەوگرافيالىق الىستىققا نەگىزدەلگەن «كەرى ءارتاراپتاندىرۋ» قاعيداتى الدەقايدا ءتيىمدى بولۋى مۇمكىن دەگەن بايلام جاسايدى.
ساراپشىنىڭ پىكىرىنشە, قازاقستاننىڭ ەكى ءىرى دەرجاۆا – رەسەي مەن قىتايدىڭ ورتاسىندا ورنالاسۋى ەلدىڭ سىرتقى ەكونوميكالىق ساياساتىنا ەرەكشە سيپات بەرەدى. بۇل ەرەكشەلىكتى جاقىن جانە الىس ەلدەرمەن ساۋدا قاتىناستارىن دامىتۋدا جانە ولاردى ءارتاراپتاندىرۋدا مىندەتتى تۇردە ەسكەرۋ قاجەت.
ونىڭ ايتۋىنشا, كورشى ەلدەرمەن اراداعى كۇش تەڭگەرىمى قازاقستان ءۇشىن ايقىن ەمەس.
«رەسەي مەن قىتايدىڭ اسكەري, ەكونوميكالىق جانە ادامي الەۋەتى قازاقستانمەن سالىستىرعاندا بىرنەشە ەسە جوعارى. وسىنداي تەڭسىزدىك كەز كەلگەن تىم جوعارى تاۋەلدىلىكتى ەلدىڭ ەگەمەندىگى مەن ەكونوميكالىق دەربەستىگى ءۇشىن قاۋىپكە اينالدىرادى», دەيدى ول.
ساراپشى بۇل ماسەلەگە 2024 جىلعى 4 قاراشادا جاريالانعان «بيلىك بالانسى: جاڭا فورماتتى ىزدەۋ» ماقالاسىندا دا ارنايى توقتالعانىن ەسكە سالادى.
داۋلەت جامبايبەكوۆ قازىرگى جاعدايدىڭ باستى پارادوكسىنا نازار اۋدارادى.
«گەوگرافيالىق جاقىندىق ساۋدانى دامىتۋعا ىقپال ەتۋى ءتيىس سياقتى كورىنەدى. بىراق ءىس جۇزىندە ول ەلدىڭ وسال تۇسىنا اينالىپ وتىر. كورشىلەرگە شامادان تىس ينتەگراتسيا سىرتقى ساياساتتاعى مانەۆر جاساۋ مۇمكىندىگىن تارىلتادى جانە ەكونوميكالىق قىسىم تاۋەكەلدەرىن كۇشەيتەدى», دەپ جازدى ول.
ساراپشى ءداستۇرلى ءارتاراپتاندىرۋ ءتاسىلى قازاقستان جاعدايىندا جەتكىلىكسىز ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
«ادەتتەگى لوگيكا تاۋەلدىلىكتى ءتۇرلى ەلدەر اراسىندا تەڭ بولۋگە باعىتتالعان. الايدا قازاقستان ءۇشىن باسقاشا ءتاسىل, ياعني «كەرى ءارتاراپتاندىرۋ» نەمەسە گەوگرافيالىق الىستىق قاعيداتى بويىنشا ءارتاراپتاندىرۋ تيىمدىرەك كورىنەدى», دەيدى ول.
ونىڭ پايىمىنشا, بەلگىلى ءبىر ەلگە تاۋەلدىلىكتىڭ شەكتى دەڭگەيى سول ەلدىڭ قازاقستانعا ساياسي قىسىم كورسەتۋ مۇمكىندىگىمەن كەرى پروپورتسيونالدى بولۋى ءتيىس.
«بۇل مۇمكىندىك – گەوگرافيالىق جاقىندىققا, اسكەري قۋاتقا جانە ەكونوميكالىق ارتىقشىلىققا تىكەلەي بايلانىستى», دەپ ناقتىلايدى ساراپشى.
وسى تۇرعىدا ول الىس سەرىكتەستەرمەن بايلانىسقا ەرەكشە ءمان بەرۋدى ۇسىنادى.
«ەۋرووداق, تۇركيا, پارسى شىعاناعى ەلدەرى, وڭتۇستىك-شىعىس ازيا, اقش سەكىلدى مەملەكەتتەرمەن كەي سەكتورلاردا جوعارىراق تاۋەلدىلىككە جول بەرۋگە بولادى. سەبەبى ولاردىڭ قاشىقتىعى مەن قۇرلىق شەكاراسىنىڭ بولماۋى تىكەلەي قىسىم جاساۋ مۇمكىندىگىن شەكتەيدى. سونىمەن قاتار بىرنەشە بالاما سەرىكتەستىڭ بولۋى مانەۆر جاساۋعا مۇمكىندىك بەرەدى», دەيدى داۋلەت جامبايبەكوۆ.
ال رەسەي مەن قىتايعا قاتىستى ۇستانىم وزگەشە بولۋى ءتيىس.
«نەگىزگى كورشىلەرگە تاۋەلدىلىك بارىنشا ءارتاراپتاندىرىلۋى كەرەك. بىردە-ءبىر ستراتەگيالىق ماڭىزدى سالا تەك ءبىر كورشىگە بايلانباۋى ءتيىس. ساۋدا قانشا ماڭىزدى بولسا دا, ونىڭ قۇرىلىمى ەكونوميكالىق بايلانىستاردى قىسىم قۇرالى رەتىندە قولدانۋعا جول بەرمەيتىندەي بولۋى قاجەت», دەپ جازدى ول.
ساراپشى تاعى ءبىر ماڭىزدى باعىت رەتىندە كەرى تاۋەلدىلىكتى قالىپتاستىرۋدى اتايدى.
«رەسەي مەن قىتاي قازاقستاننىڭ تۇراقتىلىعى مەن دامۋىنا مۇددەلى بولۋى ءتيىس. بۇل ولاردىڭ قازاقستاننىڭ ترانزيتتىك دالىزدەرىنە, رەسۋرستارىنا جانە نارىعىنا تاۋەلدىلىگىن ارتتىرۋ ارقىلى ىسكە اسادى. كورشىلەردىڭ ترانزيتكە قىزىعۋشىلىعى نەعۇرلىم جوعارى بولسا, ىقتيمال تەرىس ارەكەتتەردىڭ دە ىقتيمالدىعى سوعۇرلىم تومەن بولادى», دەيدى ول.
وسى سەبەپتى ترانزيتتىك الەۋەتتى دامىتۋ ەكونوميكالىق قانا ەمەس, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتىڭ دە نەگىزگى ەلەمەنتى سانالادى.
داۋلەت جامبايبەكوۆ الىس مەملەكەتتەرمەن بايلانىستاردىڭ تابيعاتى وزگەشە ەكەنىن دە اتاپ وتەدى.
«الىس ەلدەرمەن ەكونوميكالىق قاتىناستار ەركىن ءارى قۇرىلىمسىز بولا الادى. ولاردىڭ قازاقستانعا تاۋەلدىلىگى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىككە قاتتى اسەر ەتپەيدى, بىراق ەكونوميكالىق تۇرعىدا پايدالى بولۋى مۇمكىن», دەيدى ساراپشى.
