اباي قاراسوزدەرى «الەم جادى» تىزىمىنە ەنگىزىلەدى

پرەزيدەنت ءوز سوزىندە: «قازىرگى «ادال ازامات» تۇجىرىمداماسى ۇلى ويشىل­دىڭ «تولىق ادام» يدەياسىمەن تىعىز استا­سىپ جاتىر. ءبىز ابايدىڭ «قارا­سوزدە­رىن» يۋنەسكو-نىڭ «الەم جادى» دەرەك­تى مۇرالار تىزىمىنە ەنگىزۋىمىز كەرەك», دەي كەلىپ, ءال-فارابي, ياساۋي, اباي ىلىمدەرىن جان-جاقتى دارىپتەيتىن عىلىمي جيىنداردى تۇراقتى وتكىزىپ تۇرۋدى تاپسىردى.

پرەزيدەنت وسىدان التى جىل بۇرىن «Egemen Qazaqstan» گازەتىندە جارىق كورگەن «اباي – رۋحاني رەفورماتور» ماقالاسىندا: «اباي ونەگەسىنىڭ قۇنى ءداۋىر الماسقان سايىن ارتپاسا, كەمىمەيدى. ول بارشاعا تۇسىنىكتى ءارى كۇللى ادامزاتقا ورتاق. ونىڭ قارا ولەڭ بولىپ ورىلگەن جانە قارا ءسوز بولىپ توگىلگەن ورالىمدى ويلارى ءالى كۇنگە دەيىن ومىرلىك باعدار بولىپ كەلەدى» دەپ جازعان ەدى. سونىمەن قاتار الەۋ­مەتتىك جەلىدە باستاۋ العان كىتاپ وقۋ چەللەندج-ەستافەتاسىن قولداپ, 30 كىتاپ­تىڭ ءتىزىمىن ۇسىنعان كەزدە ءجۇسىپ بالا­سا­عۇننىڭ «قۇتتى بىلىگىنەن» كەيىن اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ قاراسوزدەرىن اتادى. مەملەكەت باسشىسى اقىننىڭ 175 جىلدىعى قارساڭىندا سەمەيدەگى « ۇلى اقىن اباي ۇلدارىمەن» ەسكەرتكىشىنىڭ اشىلۋ راسىمىنە قاتىسقان كەزىندە دە: « ۇلى اباي – ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ ماقتانىشى عانا ەمەس, الەمدىك دەڭگەيدەگى كەمەڭگەر. ول – قازاقتىڭ جان-دۇنيەسىنىڭ تۇڭعيىعىنا بويلاعان دارا تۇلعا. ونىڭ ولەڭدەرى مەن قاراسوزدەرى – ۇلتتىق بولمىسىمىزدىڭ ايناسى. اباي جاڭا ادەبيەتىمىزدىڭ نەگىزىن قالاعان اقىن رەتىندە ەل تاريحىندا ايرىقشا ءىز قالدىردى. ونىڭ ەڭبەكتەرى ءبىر عاسىردان استام ۋاقىت وتسە دە وزەكتىلىگىن جوعالتقان ەمەس», دەپ باستاپقى ويدى شەگەلەدى.

بيىل اباي قاراسوزىنىڭ مەرەيلى جىلى دەۋگە دە بولادى. سەبەبى 1916 جىلى ورىنبورداعى «دين ءۋا ماعيشات» باسپاحاناسىنان ابايدىڭ «بۇل جاسقا كەلگەنشە جاقسى وتكىزدىك پە, جامان وتكىزدىك پە, ايتەۋىر ءبىرتالاي ءومىرىمىزدى وتكىزدىك» دەپ باستالاتىن ء«بىرىنشى قاراسوزى» مەن جەتى ولەڭى «اباي تەرمەسى» (قۇراستىرعان – سامات نۇرجانوۆ) دەگەن اتپەن جيناق بولىپ جارىق كوردى. ابايتانۋشى مەكەمتاس مىرزاحمەتوۆ بۇل كىتاپ جايىندا: «وسى جيناققا ەنگىزىلگەن ابايدىڭ ء«بىرىنشى قاراسوزى» مەن جەتى ولەڭىنەن تۇراتىن بۇل كىتاپشا ۇلى اقىن ولەڭدەرىنىڭ رەۆوليۋتسياعا دەيىن جاريالانعان ەكىنشى جيناعى دەپ اتالۋعا تولىق نەگىزى بار تاماشا جاڭا باسىلىم», دەگەن ەدى. دەمەك, حاكىمنىڭ قاراسوزىنىڭ العاش رەت كىتاپ بەتىندە جاريالانعانى­نا بيىل 110 جىل تولادى. 1918 جىلى قارا­­­سوز­دەردىڭ بىرنەشەۋى سەمەيدەن شىعا­تىن «اباي» جۋرنالىندا باسىلدى. وسى ورايدا اباي شىعارمالارىنىڭ ناسيحاتشىسى مۇرسەيىت بىكە ۇلى حاكىم قارا­سوزدەرىن قاعازعا ءتۇسىرىپ, بۇگىنگى ۇرپاققا جەتكىزسە, زاڭعار جازۋشى, العاشقى اباي­تانۋشىلاردىڭ ءبىرى مۇحتار اۋەزوۆ اقىننىڭ بارلىق قاراسوزدەرىن تاۋىپ, جيناقتاۋ ىسىنە مول ۇلەس قوسقانىن دا ايتا كەتەيىك.

اباي قاراسوزدەرىندە كوركەمدىك قۋات بار. سونىمەن قاتار دانالىق دۇنيەتانىمىن دارالاپ كورسەتۋىمەن ەرەكشە. جالپى سانى قىرىق بەس بولەك شىعارمادان تۇراتىن قاراسوزدەر ساناعا قوزعاۋ سالىپ, ادامدى العا جەتەلەيدى. بۇگىندە ەلىمىزدەگى باسپالاردىڭ ابايدىڭ قاراسوزدەرىن بىرنەشە مارتە جەكە كىتاپ ەتىپ باستىرىپ شىعارۋى – سونىڭ ايعاعى.

اقىننىڭ قاراسوزدەرى اباي ءىلىمىنىڭ اسىل مۇراسى رەتىندە ۇلت پەن ۇرپاق قاجەتىنە جاراپ كەلەدى. سونىمەن قاتار قاراسوزدەر ادامزات بالاسىنىڭ دا ورتاق اسىل سوزگە اينالىپ, الەمنىڭ بىرنەشە تىلىنە اۋدارىلدى. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ۇلتتىق قۇرىلتاي وتىرىسىندا ابايدىڭ وسى ءبىر اسىل مۇرالارىن يۋنەسكو-نىڭ «الەم جادى» دەرەكتى مۇرالار تىزىمىنە ەنگىزۋدى ۇسىنۋى قۇپتارلىق. بۇل تىزىمگە 2003 جىلى قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ قولجازبالار جيناعى, 2005 جىلى حالىقارالىق يادرولىق قارۋعا قارسى «نەۆادا-سەمەي» قوزعالىسىنىڭ اۋديوۆيزۋالدى قۇجاتتارى, 2011 جىلى ارال تەڭىزىنىڭ ارحيۆ قورلارى, ال وتكەن جىلى «حاندار شەجىرەسى» قولجازباسى ەنگەن بولاتىن. دەرەكتى مۇرالار ءتىزىمى ابايدىڭ قاراسوزدەرىمەن تولىققانى قۇبا-قۇپ.

اباي – قازاق رۋxانياتىنىڭ جارىق جۇلدىزى. كەشەگى ءاليxان بوكەيحان باستاعان الاش ازاماتتارى دا, قازاقتىڭ قورعانى بولعان اۋقاتتىلار دا ابايعا جۇگىنگەن. ءبىزدىڭ دە تەمىرقازىعىمىز – اباي. سوندىقتان حاكىمنىڭ عاقلياعا تولى قاراسوزدەرىنەن تاعىلىم الىپ, «ابايدى قازاق بالاسى تەگىس تانىپ, تەگىس ءبىلۋ كەرەك» دەگەن احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ قانات­تى ءسوزىن ءاردايىم قاپەردە ۇستاۋىمىز قاجەت.