– نۇرلان عيىلمان ۇلى, ءسىز تۋرالى سپەكتاكلدەرىڭىز سويلەگەنىمەن, ءوزىڭىز تۇلعا, ادام رەتىندە سۇحبات قۇرىپ, كوپ اشىلا بەرمەيسىز. مۇنىڭ سىرى نەدە؟
– ول تۇيىقتىعىمنان ەمەس, جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنگەندىكتەن بولار. تەاتر – جاي كاسىپ ەمەس, جۇرەك پەن جۇيكەنىڭ دەرتى. ول ادامدى تىنىش قالدىرمايدى. قۋانتادى, كۇيىندىرەدى, قايتا تىرىلتەدى. تەاتر – جاننىڭ ەڭ تۇكپىرىندەگى شىندىقتى شىعارۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن كەڭىستىك. جالپى, ءومىر جولىما كوز جۇگىرتىپ سارالاسام, ۇلكەن, ءىرى تۇلعالارمەن جولىعىپ, سول كىسىلەردىڭ ءىنىسى بولا العانىما, كەيبىرىنىڭ شاكىرتى, ەندى ءبىرىنىڭ بالا-شاعاسىمەن قاتار جۇرگەنىمە قاتتى ريزامىن. ويتكەنى ادامنىڭ ومىرىندە ءوزىن ولشەيتىن, تەڭەيتىن ءبىر تۇلعاسى بولۋى كەرەك. قانداي دا ءبىر ارەكەت جاسار الدىندا «ول كىسى وسىلاي ىستەر مە ەدى, نە دەر ەدى؟» دەپ ويلانۋ ادامدى وڭ مەن سولىن اجىراتۋعا ۇيرەتەدى. ول ادام بۇل دۇنيەدەن ءوتىپ كەتسە دە, كوزى ءتىرى بولسا دا, ساعان باعىت بەرىپ, جول سىلتەيتىن رۋحاني باعدار بولمىسىندا قالادى. ءوزىمدى بىرنەشە الىپ تۇلعانىڭ شاكىرتىمىن دەپ ەسەپتەيمىن. ەڭ العاشقىسى – ءازىربايجان ءمادي ۇلى مامبەتوۆ. رەجيسسۋرا ۇعىمىن, تەاترعا دەگەن كوزقاراستى وسى كىسىدەن ۇيرەندىم. ول كىسىنى رۋحاني اكەم دەسەم, ارتىق ايتقانىم ەمەس. اسقار توقپانوۆتىڭ قاتالدىعى مەن ادىلدىگى, قادىر جەتپىسباەۆتىڭ اكتەرگە دەگەن جاناشىرلىعى, اشىربەك سىعايدىڭ تەاتر تاريحىن تانۋداعى تەرەڭدىگى – ءبارى قالىپتاسۋىما ەرەكشە اسەر ەتتى. سول كىسىلەردىڭ الدىندا باسىمدى يەمىن. كۇنى كەشە ومىردەن وتكەن ءاسانالى ءاشىموۆ اعامىزدىڭ دا اقىلىن كوپ تىڭدادىم. بۇل – ەڭ ماڭىزدى نارسە. سەن ماعان ء«وزىڭ تۋرالى مالىمەتتەر از» دەپ وتىرسىڭ عوي. مەن دە كەيدە ويلانامىن: «وسى ۋاقىتقا دەيىن ايتقاندارىم ءبىر-بىرىنە قايشى كەلىپ كوردى مە ەكەن؟» دەپ. ەگەر ادام جەل قاي جاقتان سوقسا, سولاي بۇرىلا بەرەتىن بولسا, ونداي كىسىمەن سۇحباتتاسۋدىڭ ءوزى ارتىق سياقتى. ويتكەنى ول كەشە ءبىردى ايتىپ, بۇگىن باسقاشا سويلەسە, ونىڭ حالىققا ايتار ءسوزى دە سالماقسىز بولادى. ال مەنىڭ سۇحباتتارعا ءجيى كەلىسە بەرمەيتىنىم, ءوز ۇعىمىمنان, تۇسىنىگىمنەن اينىپ قالامىن با دەپ قورىققانىمنان ەمەس, كەيدە ايتىلار ءسوزدىڭ ءبارى ايتىلىپ قويعان سياقتى كورىنەدى. ايتىلعان ءسوز ىستەلمەي جاتقاندا, ۇستىنە تاعى جاماۋ ءسوز قوسۋدىڭ قاجەتى بار ما دەگەن وي كەلەدى. ەڭ باستىسى, مەنىڭ سۋرەتكەر, رەجيسسەر رەتىندەگى وي تولعانىسىم عانا ەلگە كەرەك. جەكە باسىمنىڭ قيىندىقتارى, اداسقان ساتتەرىم – ءومىردىڭ وتكىنشى كەزەڭدەرى. ونداي جاعداي بارىندە بولادى.
– «جۇمانيازوۆ دەگەن تەگىڭىز ونەر جولىڭىزدى جەڭىلدەتتى» دەگەن پىكىرلەر ايتىلادى. بۇعان نە دەيسىز؟
– ونداي پىكىرمەن كەلىسپەيمىن. كورنەكتى كومپوزيتور, قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى بازارباي جۇمانيازوۆ – نەمەرە اعام. بىراق ونەر قايراتكەرىنىڭ تۋىسى بولۋ ماعان دايىن جول اشىپ بەرگەن جوق. كەرىسىنشە, ءوزىمدى دالەلدەۋگە ءماجبۇر ەتتى. اسقار توقپانوۆ ستۋدەنت كەزىمدە: «سەن بازاربايدىڭ ارقاسىنا ءمىنىپ العانسىڭ», دەپ بەتىمە ايتاتىن. نامىستاندىم. بىراق كەيىن ءتۇسىندىم: ول سىناۋ ەمەس, قايراۋ ەكەن. ديپلوم جۇمىسىمدى كورگەن سوڭ ارقامنان قاعىپ: ء«وزىڭ ءبىر دۇرىس بالا ەكەنسىڭ», دەدى. سول ءسوز ۇلكەن باعا بولدى. قالاي دەسەك تە, قان جىبەرمەيدى عوي. ونەر – تەگىمىزدە بار قاسيەت. مەنىڭ تەاترعا كەلۋىم دە كەزدەيسوق ەمەس. باتىس قازاقستان وبلىسى وردا اۋدانىنىڭ جانىبەك اۋىلىندا ومىرگە كەلدىم. اكەم عيىلمان كۇيشى, ونەرلى, زيالى ادام ەدى. ءومىر بويى مۇعالىم بولدى. اكەمنىڭ اعالارى دا ونەردەن الىس ەمەس. قادەم اتام ورال تەاترىندا قىزمەت ىستەگەن, كەيىن قۋدالانىپ, تاعدىرى اۋىر بولدى. كەش اقتالدى. ول تۋرالى ۇزاق جىل بويى اشىق ايتۋعا بولمايتىن. ونەردىڭ العاشقى الىپپەسىن وسى كىسىلەر ۇيرەتتى.
– ال اناڭىز شە؟ قانداي ادام ەدى؟
– انام دا ءان ايتاتىن. وكىنىشكە قاراي, عۇمىرى قىسقا قايىرىلدى. انام نەبارى وتىز التى جاسىندا ومىردەن ءوتتى. ول كەزدە مەن ءتورت جاستا ەدىم. ول دا مۇعالىم, التى بالانىڭ اناسى ەدى. سول ءبىر كۇن – 6 قىركۇيەك… ءۇزىلىس كەزىندە ۇيگە تاماق قويىپ, ساباعىنا اسىعىپ قايتا شىققان ساتىندە مەكتەپ جانىنداعى قويماعا جەم ءتۇسىرىپ جاتقان ماشينانىڭ استىندا قالىپ بارا جاتقان بالانى كورىپ, ويلانباستان ۇمتىلدى. بالدىرعاندى امان الىپ قالدى, ءوزى سول جەردە ءجانتاسىلىم ەتتى. سول كۇن مەنىڭ جانىمدا ماڭگىلىك جازىلمايتىن جارا بولىپ قالدى. كەيىن ۇيىمىزگە ءتاتتى دەگەن ەكىنشى شەشەمىز كەلدى. بىزگە تۋعان بالاسىنداي قاراپ, بار مەيىرىم-ماحابباتىن توكتى. ول كىسىگە ريزامىن, ايتار العىسىم شەكسىز. دەگەنمەن كەيدە پەندەلىك ويعا بەرىلىپ كەتەتىن ساتتەر دە بولادى: «سول كۇنى انام بوتەن ءبىر بالانى قۇتقارامىن دەپ ولىمگە باسىن تىككەندە, ۇيدە كۇتىپ وتىرعان, ءالى اياقتانىپ تا ۇلگەرمەگەن ءوزىنىڭ التى بالاسىن نەگە ويلامادى ەكەن؟» دەپ ءوز-وزىمە سۇراق قويامىن. بىراق بۇل ويدان بىردەن باس تارتامىن. وزەكتەگى وكىنىش جۇرەكتى قىسادى, ارينە… ايتسە دە, امال بار ما؟ اللانىڭ ولشەپ بەرگەن عۇمىرى سولاي بولعان ەكەن. جالپى, قازاقتىڭ قىز-كەلىنشەكتەرى مىقتى عوي. سوعىستا قىرشىنىنان قيىلعان ءاليا مەن مانشۇك اپالارىمىزدى ەسكە الىڭىزشى. ەگەر سۇم سوعىس بولماعاندا, ولار قانداي انا بولار ەدى؟ قىرشىنىنان قيىلماعاندا, قانداي ارىستاي ۇلداردى دۇنيەگە اكەلەر ەدى؟ جالپى, ەرلىك دەگەن نە ءوزى؟ ول – ءبىر عانا ءسات. ال سول ەرلىكتىڭ جولىنان تايماي ءوتۋ – جىلدارعا سوزىلاتىن سىن. ساعان قانشا مۇمكىندىك بەرىلەدى, سەن سول مۇمكىندىكتىڭ بارىندە بىردەي بولىپ قالا الاسىڭ با؟ بۇگىن ايتقان سوزىڭنەن ەرتەڭ اينىماي, بۇرسىگۇنى باسقاشا سويلەمەي جۇرە الاسىڭ با؟ بۇل – وزىمە دە كۇن سايىن قوياتىن سۇراعىم. ويتكەنى ەرتەڭ بىرەۋ مەنىڭ دە جولىمدى تارازىلايدى. «بۇل ادام سوڭىندا نە قالدىردى؟» دەپ قارايدى. رەجيسسۋرانىڭ رەفورماتورى اتانعان ۇستازىم ءازىربايجان مامبەتوۆتىڭ نەبىر مىقتى سپەكتاكلدەرىنىڭ ىشىندە كۇنى بۇگىنگە دەيىن اڭىز بولىپ تاراپ, ەل ەسىندە قالعانى بار بولعانى جەتى-سەگىز قويىلىم عانا ەكەن. بىراق سول جەتى سپەكتاكل جەتپىستەن ارتىق دۇنيە سەكىلدى حالىق جادىندا, اۋىزدان-اۋىزعا كوشىپ ءجۇر. ەگەر مەنىڭ دە باعىما ءۇش-ءتورت سپەكتاكل بۇيىرىپ, ەلدىڭ ەسىندە قالۋعا جاراسا, سونىڭ ءوزى – ۇلكەن باقىت.
– اڭىز دەپ قالدىڭىز, ءسىزدىڭ ءومىرىڭىزدىڭ سونداي ءبىر «اڭىزى» ديپلومسىز جۇمىسقا قابىلدانۋىڭىز دەر ەدىك. ول كەزەڭ سىزگە نە ۇيرەتتى؟
– (ك ۇلىپ الدى) ءيا, ديپلومسىز جۇمىسقا قابىلدانعانىم تۋرالى ءارتۇرلى اڭگىمە ايتىلادى. شىنىن ايتسام, تەنتەك ەمەس, العىر بولدىم, ساباقتى دا وتە جاقسى وقىدىم. بىراق مىنەزىم وتكىر ەدى. وتىرىككە, ەكىجۇزدىلىككە توزبەيتىن ورتادا ءوستىم. ينستيتۋتتا عىلىمي كوممۋنيزم دەگەن ءپان بار ەدى. سول ساباققا, وقىتۋ يدەولوگياسىنا قارسى شىقتىم. سەبەبى ول ءپاننىڭ وزىندە-اق قايشىلىق كوپ-ءتى. وسىلايشا, وقىتۋشىنىڭ «كارىنە» ۇشىراپ, ەمتيحاننان «ەكى» دەگەن باعا الدىم. ماماندىعىم بويىنشا ساباقتىڭ بارلىعى – ءتورت پەن بەس, عىلىمي كوممۋنيزم – «2»! ءسويتىپ, ەمتيحاننان قۇلاپ, ديپلومسىز قالدىم. سودان امال جوق, ينستيتۋتتان ءبىر جاپىراق انىقتاما الىپ, تەاترعا, ءازىربايجان مامبەتوۆتىڭ الدىنا باردىم. ماقساتىم – اكتەر بولۋ. ول كەزدە تەاترعا جاس بۋىن كەلىپ جاتقان شاق. ماسەلەنى بىلگەن سوڭ, ىشتە «حۋدسوۆەت» ءوتتى. سول جەردە شىعارماشىلىق قابىلەتىمە سەنىپ, ديپلومسىز-اق, قاراپايىم انىقتامامەن مامبەتوۆ جۇمىسقا الدى. بارلىعى «بۇل قالاي بولادى؟» دەپ اڭتارىلا قاراعاندا, ازەكەڭ: «ونىڭ ديپلومى – ۇستازى حاديشا بوكەەۆا», دەپ شورت كەستى. ەشكىم قارسى كەلە المادى. بۇل – جۇيەگە ەمەس, ادامعا سەنگەن ءسوز ەدى. وسىلايشا, 1982 جىلى م.اۋەزوۆ اتىنداعى اكادەميالىق قازاق دراما تەاترىنىڭ اكتەرى بولىپ قىزمەتكە قابىلداندىم. اپەندىلىگىم مۇنىمەن بىتكەن جوق. كەيىن ازەكەڭ استاناعا, ق.قۋانىشباەۆ اتىنداعى قازاق مۋزىكالىق دراما تەاترىنا كەلگەندە ۇستاز الدىنا تاعى باردىم. بۇل جولى دا ديپلومسىز. قيقار مىنەزىمە سالىپ ءبىر كەزدە «رەجيسسۋرانى وقىدى» دەگەن ديپلومدى بارلىق قۇجاتىممەن بىرگە اشۋ ۇستىندە جىرتىپ, ورتەگەن كەزىم بولعان. ونى ەستىگەن ازەكەڭ: «يديوت, دۋراك», دەپ قاتتى ۇرىستى. بىراق كەۋدەمنەن يتەرمەدى. كەرىسىنشە, سۇرىنگەن ساتىمدە دەمەپ, سۇيەۋ بولا ءبىلدى. ءوزىنىڭ شەبەرحاناسىندا وقىعانىمدى كۋا رەتىندە دالەلدەپ, بارىنە تەلەفون شالىپ ءجۇرىپ, قۇجاتىمدى قالپىنا كەلتىردى. قازىر ويلاسام, تۇنشىعىپ بارا جاتقان جەرىمنەن بىرنەشە رەت ج ۇلىپ الىپ شىققان ادام وسى ءازىربايجان اعا ەكەن. بەينەلەپ ايتقاندا, دەم جەتپەي تۇرعان ساتتە يىعىمنان سىلكىپ, «تەرەڭ تىنىستا, كەڭىرەك دەم ال» دەپ قايتا تىرىلتكەندەي ەدى. كەيدە قاتتى ۇرىساتىن, كەيدە ەركەلەتەتىن. بىراق ەڭ قيىن ساتتە ءبارىبىر سەنىپ, تىرەك بولا بىلەتىن. ازەكەڭە شاكىرت بولۋ كاسىبي مەكتەپ قانا ەمەس, مىنەز مەكتەبىنەن دە ءوتۋ ەدى. ءوز باسىن قاتەرگە تىگىپ تۇرعانىن بىلسە دە, شاكىرتتەرىن قورعاۋ جولىندا كوزسىز تاۋەكەلگە بارا الاتىن. سونىڭ ءبىر مىسالى وسى. «وسىنداي جاعدايمەن بەتپە-بەت كەلسەم, مەن مۇنداي ىرىلىككە بارا الار ما ەدىم؟» دەپ كەيدە ءوز-وزىمنەن سۇرايمىن. سەن سۇرىنگەندە بىرەۋ ارقاڭنان قاعىپ, ساعان دەگەن سەنىمدى ساقتاپ قالسا, ناعىز ادامدىق. وتكەنگە وكپەلەۋدىڭ ورنىنا, جاقسىلىقتى ۇمىتپاي, ءوزىڭ دە بىرەۋگە تىرەك بولا الساڭ, ءومىردىڭ ساباعى دا, ماعىناسى دا سوندا, مەنىڭشە.
– شىعارماشىلىعىڭىزدا راحىمجان وتارباەۆتىڭ ورنى ايرىقشا. دراماتۋرگ پەن رەجيسسەر رەتىندەگى تاندەمدەرىڭىز قازاق تەاترى ءۇشىن بولەك قۇبىلىس بولدى…
– ءيا, راحىمجان ناعىز ءىرى تۇلعا ەدى. ونىڭ ويى, مىنەزى, تىرلىگى بيىك. ءبىز بىردەن جاقىن بولدىق دەپ ايتا المايمىن. العاشىندا ول ماعان ءىنىسى ارقىلى توم-توم دۇنيەلەردى بەرىپ جىبەردى. راحاڭمەن جۇمىس ىستەۋ وڭاي ەمەس-تۇعىن. كەيدە وكپەلەپ, ءتورت جىلداي امانداسپاعان كەزدەرىمىز بولدى. بىراق ول تابيعاتىنان ءمارت ادام ەدى. مەن رەجيسسەر رەتىندە پەسانى دەتال-دەتالىمەن بولشەكتەپ, ءار ارەكەتتى, ءسوزدى زەرتتەيمىن عوي. ال راحىمجان باسىندا: «تۇزەتە المايمىن», دەپ قىرسىعاتىن. كەيىن وقىپ شىققاندا: «شالدىڭ بالاسى, مىناۋىڭ دۇرىس ەكەن», دەپ ريزا بولاتىن. بۇل – شىعارماشىلىققا شىنايى ادالدىقتىڭ كورىنىسى. جازۋشى رومان, پوۆەست نەمەسە ەسسە ارقىلى الەمدى بايانداسا, دراماتۋرگ ءبىر-ەكى سوزبەن تۇتاس ارەكەتتى, قاقتىعىستى تۋدىرادى. ءبىر عانا ءسوز ۇلكەن تارتىسقا, قاقتىعىسقا سەبەپ بولۋى مۇمكىن. ماسەلە – سول ءسوزدى تابا ءبىلۋ. كەيدە كەرەمەت تاقىرىپ بار, جانرى دۇرىس, بىراق دراماتۋرگيالىق لوگيكا جەتىسپەيدى. راحىمجان ءدال وسى ىشكى ارپالىستى سەزەتىن, ول ناعىز جازۋشى ەدى. دراماتۋرگيا وعان كەيدە تارلىق ەتتى. سوعان قاراماستان شوقان, مۇستافا, امىرە سياقتى اتاۋسىز, ىزدەۋسىز قالعان ءبىراز تۇلعالارىمىزدى ساحنادا ءتىرىلتتى. «امىرەنى» تاپسىرىس بەرىپ جازعىزدىم. سەبەبى تاعدىرى تاۋقىمەتتى تۇلعانىڭ ءبىرى – وسى امىرە. كەيىن امىرە ارقىلى راقاڭ مۇستافا شوقايدى جازدى. وسىنىڭ ءبارى ءبىر-بىرىنە سەبەپ بولىپ, تۇلعالارىمىزدىڭ كوبى راقاڭنىڭ قالامىندا قايتا ءتىرىلدى. ءالى ەسىمدە, امىرەنى قويعىم كەلىپ ءبىر اقساقال جاسىنا كەلىپ قالعان جازۋشى, دراماتۋرگ اعامىزعا قولقا سالىپ ەدىم, ويلانىپ تۇرىپ «امىرەنىڭ ماعان گەوگرافياسى كەلمەيدى عوي», دەپ باس تارتتى. سول كەزدەگى مەنىڭ سەزىمىمدى سوزبەن ايتىپ جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس. ال راقاڭا «گەوگرافيا» دەگەن ۇعىم جات ەدى. سەمەيلىك پە, ورالدىق پا – ماڭىزدى ەمەس. قۇندىسى – ونىڭ ۇلتقا سىڭىرگەن ەڭبەگى. مىنە, «امىرە» دراماسى وسىلاي ومىرگە كەلدى. دەگەنمەن قويىلىم, وكىنىشكە قاراي, مەن ويلاعان دەڭگەيدە شىقپادى. ارحيۆتەردى زەرتتەي وتىرىپ, امىرە تۋرالى ءارتۇرلى ارىز, قايشىلىق انىقتالدى. اتتارىن اتاساڭ, بۇگىنگى ۇرپاق رەنجيدى, اتاماۋعا بولمايدى, ال جالپىلاساڭ – تاريحي شىندىق جوعالادى. سوندىقتان ءبىز تولىق شىندىقتى ساحناعا شىعارا المادىق. امىرە تۋرالى جازۋ قيىن بولدى, بىراق سول قيىندىق ارقىلى ۇمىتىلعان تۇلعانىڭ تاعدىرىن ساحنادا تىرىلتتىك. وسى قويىلىمنان كەيىن امىرە جايىندا كوركەم فيلم ءتۇسىرىلىپ, باسقا دا دراماتۋرگتەر ءانشى تۋرالى جازا باستادى. مۇنىڭ ءوزى ۇلكەن جەڭىس دەپ بىلەمىن.
– ءيا, تاريحي درامانىڭ ورنى بولەك. دەسە دە ءسىزدىڭ رەجيسسەرلىك ىزدەنىستە وپەرەتتا مەن مۋزىكالىق سپەكتاكلدەردىڭ دە ءرولى ايرىقشا. بۇعان انشىلەر اۋلەتىندە ومىرگە كەلۋىڭىزدىڭ قانداي دا ءبىر اسەرى بار ما؟
– ارينە, ونسىز بولا ما؟ ديدرونىڭ مىناداي ءسوزى بار: ء«سوز بىتكەن جەردە مۋزىكا باستالادى». بۇل – ومىرلىك قاعيدام. جالپى, ءوزىمدى دراما تەاترىنىڭ رەجيسسەرىمىن دەپ سانايمىن, كاسىبي ءبىلىمىم دە سول. بىراق وپەرەتتا مەنى ەركىندىگىمەن باۋراپ الدى. سوزبەن جەتكىزۋگە بولمايتىن سەزىمدەردى اۋەنمەن ارلەۋدىڭ ەموتسيالىق ءھام ەستەتيكالىق اسەرى ءتىپتى زور. ونىڭ ۇستىنە, قاليبەك قۋانىشباەۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق مۋزىكالىق دراما تەاترىندا سايدىڭ تاسىنداي نەبىر تالانتتى جاستار ءجۇر. داۋىستارى دا تاۋ سۋىنداي سىڭعىرلاپ تۇر. مۋزىكالىق سپەكتاكلدەرگە باتىل بارۋىما تاعى ءبىر اسەر ەتكەن دۇنيە – تەاتر ىشىندەگى سيمفونيالىق وركەستردىڭ مۇمكىندىگى. وسىنداي جاعدايدى نەگە جارقىن ونەر تۋدىرۋعا ارناماسقا؟ باسىندا ءبىر عانا ماقسات بولدى: اكتەر مۋزىكامەن تانىسىپ, ساحنانى ايقاي مەن ءسوز عانا ەمەس, ىرعاق پەن تىنىس ارقىلى ءتۇسىنسىن دەدىك. وسى مۇرات ءبىزدى كۇردەلى جانرعا جەتەلەدى. الەمدىك كلاسسيكانىڭ تۋىندىلارىن, سونداي-اق ەركىن جۋاسبەك سەكىلدى وتاندىق دراماتۋرگتەردىڭ پەسالارىن مۋزىكالىق كومەدياعا اينالدىردىق. ماسەلەن, «ۇيلەنۋ» مۋزىكالىق شىعارما ەمەس ەدى, بىراق مەن ونى ادەيى مۋزىكالىق كومەديا ەتىپ قويدىم. ەركىن جۋاسبەككە ارنايى ءسوز جازعىزىپ, سەرىك ابدىنۇروۆقا اۋەنىن تاپسىردىق. ال موتسارتتىڭ مۋزىكاسى نەگىزىندە «فيگارونىڭ ۇيلەنۋى» قويىلىمىن قويعاندا بارلىق كۇش پەن مۇمكىندىگىمىزدى سارپ ەتتىك. ۆوكاليستەر, مۋزىكانتتار, ديريجەر – ءبارى سەنىپ كىرىستى. اكتەرلەر دە مەنى بارىنشا قولدادى. بۇل – وپەرا ەمەس, باسقا نارسە. سول كەزدە ءبارى: «قالاي وسىنداي ەسسىزدىككە باردىڭ؟» دەدى. ءوزىم دە بىلمەدىم, ءتىپتى قويىلىم قالاي قابىلداناتىنىن ويلامادىم. بىراق «ەسسىزدىك» بولماسا, ەشتەڭە شىقپاس ەدى. سوندىقتان قويىلىمدارىمدى ءاردايىم «مۋزىكالىق كومەديا» دەپ اتايمىن. بۇل – ەركىن جانر. قازاقتا تراگەديانى تراگەديا دەپ اكەلىپ, تۇنشىقتىرادى, ال كەيدە تراگەدياعا كۇلۋ كەرەك. كومەديا ويدى تەرەڭدەتەدى. مىنە, وسىلايشا, مۋزىكالىق قويىلىمدار دۇنيەگە كەلدى.
– قازىر كلاسسيكانى, ونىڭ ىشىندە ۇلتتىق جاۋھارلارىمىزدى زاماناۋي تۇرعىدا جاڭعىرتىپ جۇرگەن جاس رەجيسسەرلەر بار. ولار كلاسسيكاعا جاڭاشىل كوزقاراسپەن كەلەمىز دەيدى. وسى قۇبىلىسقا ءسىزدىڭ ازاماتتىق ۇستانىمىڭىز قانداي؟
– بۇعان بىرجاقتى باعا بەرۋ مۇمكىن ەمەس. كەيبىر كوركەمدىك شەشىمدەردى اقتاۋعا بولادى. كەز كەلگەن دۇنيەنىڭ جارىق جاقتارىن, ۇتىمدى تۇستارىن كورە ءبىلۋ كەرەك. اركىم الەمدى ءوز كوزىمەن كورەدى. شاكىرتتەرىمە دە وسىنى ۇنەمى ايتىپ وتىرامىن. جاستاردىڭ جۇمىسىنان ءاردايىم جاقسىنى ىزدەيمىن. ماسەلەن, ءبىزدىڭ تەاتردا ءجۇرىپ جاتقان عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ «بايان سۇلۋ – قوزى كورپەش» قويىلىمىن الساق, رەجيسسەرى گۇلناز بالپەيىسوۆا اتالعان سپەكتاكلدىڭ كىلتىن ءساتتى تابا العان دەپ ەسەپتەيمىن. باياندى يۋمورمەن الىپ كەلۋ – باتىلدىق. ولىمگە كۇلكىمەن, تراگەدياعا بەتپە-بەت ازىلمەن قاراۋ – بيىك ونەر. ەگەر تراگەديانى تانىمىڭمەن ءورىپ, كۇلكىمەن كورىكتەندىرە الساڭ, شىن مانىندەگى شەبەرلىك دەگەن وسى. مەن گۇلنازدىڭ قولتاڭباسىنان ءدال وسى ەرەكشەلىكتى كوردىم. بۇل ەندى ءار رەجيسسەردىڭ ينتەللەكتۋالدىق دەڭگەيىنە, تانىم مەن تۇسىنىگىنە, كوركەمدىك كوكجيەگىنە بايلانىستى دۇنيە عوي. وكىنىشكە قاراي, كەيىنگى كەزدەرى قازاق تەاترىندا جاعىمسىز ءۇردىس پايدا بولىپ ءجۇر. كەيبىر جاس رەجيسسەرلەر «وزگەشە ونەر تۋعىزامىن» دەپ, باسقا ادامنىڭ دۇنيەسىنىڭ ءوڭىن وزگەرتىپ, «وزىمدىكى» دەپ جاريالايدى. سول كەزدە ازەكەڭنىڭ ءسوزى ەسكە تۇسەدى: «كۇشتى بولساڭ, ءوزىڭ جاسا. جازا المايسىڭ با, جاقسى دۇنيەنى بۇلدىرمە. ول – ونەرگە قيانات». شىندىعىندا, ەگەر فورماسىن عانا وزگەرتسەڭ, مازمۇنىن ساقتاساڭ, اۆتوردىڭ قۇقىعى بۇزىلمايدى. ال مازمۇنىن دا, فورماسىن دا بۇزساڭ, وندا شىعارمادان نە قالدى؟ جازعىشتىعىڭ بار ەكەن, جاڭا دۇنيەنى ءوزىڭ جاسا. جازا الماساڭ, تيىسپە. دايىن تۋىندىنى يەمدەنۋ ەتيكاعا, ادامگەرشىلىككە قايشى. مىسالى, سەرۆانتەستىڭ اتىن اتاپ, مۇلدە باسقا نارسەنى كورسەتۋ كورەرمەندى الداۋ ەمەس پە؟ بۇل سۇراق ءار جاس رەجيسسەرگە وي سالۋعا ءتيىس. ءبىز دە قاتەلەستىك, بىزگە دە ەسكەرتۋ ايتىلدى. بىراق ءبىز ادەپتەن اسقانىمىز جوق. ال بۇگىنگىلەر بىرەۋدىڭ ەڭبەگىن «مەنىكى» دەپ جاھانعا جاريالايدى. ۇندەمەي قالۋ – كەيدە سىيلاۋ, كەيدە ادەپ. بىراق كەي جاستار ونى «ناداندىق» دەپ قابىلداپ, ءوزىن اسا اقىلدى سانايدى. مۇنىڭ ءبارى ونەردىڭ ورلەۋىنە كەدەرگى كەلتىرۋى مۇمكىن. ماسەلەن, تەاتر ساحناسىندا ءجۇرىپ جاتقان مەنىڭ دە «فيگارونىڭ ۇيلەنۋى» دەگەن سپەكتاكلىم بار. ونى مەن ادەيى وپەرەتتا دەپ ەمەس, جانرىن مۋزىكالىق كومەديا دەپ كورسەتتىم. سەبەبى بۇل – موتسارتتىڭ شىعارماسى, وعان قول تيگىزۋ ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك قاجەت. سول ءۇشىن مۋزىكانتتار مەن اۆتورلىق قۇقىق ماماندارىمەن سويلەستىم. ەرتەڭ «زاڭ بۇزدىڭ» دەپ ايىپتالمايىن دەدىم. ء«بارى دۇرىس» دەگەن جاۋاپ الىپ بارىپ, قويىلىمدى ساحناعا شىعاردىم. زاڭدى ءبىلۋ, ونى سىيلاۋ, ساۋاتتى بولۋ – زامان تالابى. ونەردىڭ شىنايى بيىگى باتىلدىقتا عانا ەمەس, سونى دۇرىس جولمەن قولدانا بىلۋدە.
– تەاتردىڭ باستى ميسسياسى قانداي بولۋى كەرەك دەپ ويلايسىز؟
– تەاتر – قوعامنىڭ ايناسى. ول كوڭىل كوتەرۋ ءۇشىن عانا ەمەس, ويلاندىرۋ ءۇشىن كەرەك. سوڭعى كەزدە بايقايمىن, جاستار قاتال, قويىلىمدارى دا كوبىنەسە قاتىگەزدىككە قۇرىلادى. مەنىڭ ويىمشا, قاتىگەزدىك ونەردىڭ باستى ماقساتى بولماۋعا ءتيىس. وعان ىزگىلىك, مەيىرىم جاراسادى. سەبەبى تەاتر – ساحنا عانا ەمەس, ءومىردىڭ ءوزى, ادامدىق ۇستانىم, جاۋاپكەرشىلىك. ول ساعان شىندىقتى كورسەتەدى, سەن ونى وزگەلەرگە جەتكىزەسىڭ. سول ارقىلى قوعامعا اسەر ەتەسىڭ, ۇرپاققا ونەگە قالدىراسىڭ. تەاتر – كاسىپ ەمەس. تەاتر – تاعدىر. ول ادامدى جۇباتپايدى, قايتا مازالايدى. تەاتر – مەن ءۇشىن جۇرەك پەن جۇيكەنىڭ دەرتى. ەگەر ول سەنى اۋىرتپاسا, دەمەك ول جەرگە بەكەر كەلگەنسىڭ. ساحنا – ادامنىڭ ىشكى شىندىعى اشىلاتىن جەر.
– ال بۇگىنگى قوعامدا ءسىزدى نە تولعاندىرادى؟
– «سانانى تۇرمىس بيلەي مە؟» دەگەن سۇراق مازالايدى. ءيا, تۇرمىس كەرەك. بىراق تۇرمىسقا بولا ساناڭدى, ۇلتىڭدى, ار-ۇياتىڭدى قۇربان ەتۋگە بولمايدى. تۇرمىس تۇزەلەر. ال ساتىلعان سانا تۇزەلە مە؟ بۇل – ويلاندىراتىن سۇراق.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
نازەركە جۇماباي,
«Egemen Qazaqstan»
