قازاقستان رەسپۋبليكاسى مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ بۇيرىعى  №144

2014 جىلعى 22 جەلتوقسان, استانا قالاسى مەملەكەتتىك جانە مەملەكەتتىك ەمەس ۇيىمداردا قۇجاتتاما جاساۋدىڭ جانە قۇجاتتامانى باسقارۋدىڭ ۇلگىلىك قاعيدالارىن بەكىتۋ تۋرالى «ۇلتتىق مۇراعات قورى جانە مۇراعاتتار تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 1998 جىلعى 22 جەلتوقسانداعى زاڭىنىڭ 18-بابىنىڭ 2-تارماعىنىڭ 2-2) تارماقشاسىنا سايكەس بۇيىرامىن: 1. قوسا بەرىلىپ وتىرعان مەملەكەتتىك جانە مەملەكەتتىك ەمەس ۇيىمداردا قۇجاتتاما جاساۋدىڭ جانە قۇجاتتامانى باسقارۋدىڭ ۇلگىلىك قاعيدالارى بەكىتىلسىن. 2. مۇراعات ءىسى جانە قۇجاتتاما دەپارتامەنتى زاڭنامادا بەلگىلەنگەن تارتىپپەن: 1) وسى بۇيرىقتىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ادىلەت مينيسترلiگiندە مەملەكەتتىك تiركەلۋiن; 2) وسى بۇيرىقتىڭ مەملەكەتتىك تىركەلۋىنەن كەيىن ون كۇنتىزبەلىك كۇننىڭ ىشىندە مەرزىمدى ءباسپاسوز باسىلىمدارىندا جانە «ادىلەت» اقپاراتتىق-قۇقىقتىق جۇيەسىندە رەسمي جاريالاۋ ءۇشىن جولداۋدى قامتاماسىز ەتسىن. 3. وسى بۇيرىقتىڭ ورىندالۋىن باقىلاۋ جەتەكشىلىك ەتەتىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مادەنيەت جانە سپورت ۆيتسە-مينيسترiنە جۇكتەلسiن. 4. وسى بۇيرىق العاشقى رەسمي جاريالانعانىنان كەيىن كۇنتىزبەلىك ون كۇن وتكەن سوڭ قولدانىسقا ەنگىزىلەدى. مينيستر ا. مۇحامەدي ۇلى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى مادەنيەت جانە سپورت ءمينيسترىنىڭ 2014 جىلعى 22 جەلتوقسانداعى №144 بۇيرىعىمەن بەكىتىلگەن مەملەكەتتىك جانە مەملەكەتتىك ەمەس ۇيىمداردا قۇجاتتاما جاساۋدىڭ جانە قۇجاتتامانى باسقارۋدىڭ ۇلگىلىك قاعيدالارى 1. جالپى ەرەجەلەر 1. مەملەكەتتىك جانە مەملەكەتتىك ەمەس ۇيىمداردا قۇجاتتاما جاساۋدىڭ جانە قۇجاتتامانى باسقارۋدىڭ ۇلگىلىك قاعيدالارى (بۇدان ءارى – ۇلگىلىك قاعيدالار) «ۇلتتىق مۇراعات قورى جانە مۇراعاتتار تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 1998 جىلعى 22 جەلتوقسانداعى زاڭىنىڭ 18-بابى 2-تارماعىنىڭ 2-2) تارماقشاسىنا سايكەس ازىرلەنگەن. 2. ۇلگىلىك قاعيدالار مەملەكەتتىك جانە مەملەكەتتىك ەمەس ۇيىمداردا (بۇدان ءارى – ۇيىمدار) باسقارۋشىلىق قىزمەتتەگى قۇجاتتاما جاساۋدىڭ, قاعاز جەتكىزگىشتەگى قۇپيا ەمەس سيپاتتاعى قۇجاتتارمەن جۇمىستى ۇيىمداستىرۋدىڭ ءتارتىبىن بەلگىلەيدى. 3. باسقارۋشىلىق قىزمەتتە قولدانىلاتىن قۇجاتتاردىڭ قۇرامى ۇيىمنىڭ قۇزىرەتىمەن جانە فۋنكتسيالارىمەن, ماسەلەلەردى شەشۋ تارتىبىمەن (جەكە-دارا وكiم جۇرگiزۋ تارتىبىمەن نەمەسە القالىق تارتىپپەن), باسقا ۇيىمدارمەن بايلانىس جاساۋدىڭ كولەمىمەن جانە سيپاتىمەن انىقتالادى. 4. بىرىڭعاي تەحنيكالىق ساياسات نەگىزىندە باسقارۋدى قۇجاتتامالىق قامتاماسىز ەتۋ جۇيەسىن ۇيىمداستىرۋدى, جۇرگىزۋدى جانە جەتىلدىرۋدى, قۇجاتتارمەن جۇمىس ىستەۋدە قازىرگى زامانعى تەحنيكالىق قۇرالداردى قولدانۋدى, ۇيىمداعى قۇجاتتارمەن جۇمىس ىستەۋگە ادىستەمەلىك باسشىلىق جاساۋ مەن بەلگىلەنگەن ءتارتىپتىڭ ساقتالۋىن باقىلاۋدى باسقارۋدى قۇجاتتامالىق قامتاماسىز ەتۋ (بۇدان ءارى – بقق قىزمەتى) جونىندەگى فۋنكتسيالار جۇكتەلگەن قۇرىلىمدىق بولىمشە جۇزەگە اسىرادى. شتاتتىق كەستەسىندە باسقارۋدى قۇجاتتامالىق قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى فۋنكتسيالاردى جۇزەگە اسىراتىن قۇرىلىمدىق بولىمشە كوزدەلمەگەن ۇيىمدا بۇل مىندەتتەر جاۋاپتى لاۋازىمدى تۇلعاعا جۇكتەلەدى. 5. بقق قىزمەتىنىڭ جانە قۇرىلىمدىق بولىمشەلەردىڭ باسشىلارى اۋىسقان كەزدە قۇجاتتار مەن ىستەر, سونداي-اق ولاردىڭ تىركەۋ-باقىلاۋ نىساندارى (بۇدان ءارى – تبن) جاڭادان تاعايىندالعان باسشىعا نەمەسە جاۋاپتى لاۋازىمدى تۇلعاعا قابىلداۋ-تاپسىرۋ اكتىسى بويىنشا تاپسىرىلادى. 6. وسى ۇلگىلىك قاعيدالار قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك قۇپيالارىن قامتيتىن قۇجاتتارعا, «قىزمەت بابىندا پايدالانۋ ءۇشىن» بەلگىسى بار قىزمەتتىك اقپاراتپەن جۇمىس ىستەۋ تارتىبىنە تارالمايدى. 2. قۇجاتتاما جاساۋ, قۇجاتتاردى دايىنداۋ مەن راسىمدەۋ ءتارتىبى 7. مەملەكەتتىك ۇيىمداردىڭ نورماتيۆتىك قۇقىقتىق جانە قۇقىقتىق اكتىلەرىن دايىنداۋ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭناماسىنا سايكەس جۇزەگە اسىرىلادى. 8. قۇجاتتار قازاق تىلىندە دايىندالادى, ورىس ءتىلى رەسمي تۇردە قازاق تىلىمەن تەڭ قولدانىلادى, «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى ءتىل تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 1997 جىلعى 11 شىلدەدەگى زاڭىندا كوزدەلگەن جاعدايدا باسقا تىلدەر دە قولدانىلادى. قازاق تىلىندەگى قۇجات جانە ورىس تىلىندە نەمەسە وزگە تىلدە جاسالاتىن تەڭتۇپنۇسقالى قۇجاتتىڭ ارقايسىسى جەكە بلانكiلەردە (جەكە پاراقتاردا) باسىلىپ شىعارىلادى جانە بىرىڭعاي دەرەكتەمەلەرمەن راسىمدەلەدى. 9. قۇجاتتى جاساعاندا جانە راسىمدەگەندە بلانكىلەر قولدانىلادى. بلانكىدە قۇجات دەرەكتەمەلەرى وسى ۇلگىلىك قاعيدالاردىڭ 1-قوسىمشاسىندا كورسەتىلگەن قۇجات دەرەكتەمەلەرىنىڭ ورنالاسۋ سحەماسىنا سايكەس ورنالاسادى. 10. شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرى قۇجاتتاردى ا4 (210ح297 مم), ا5 (148ح210 مم) فورماتتاعى قاعازدىڭ اق پاراقتارىندا دايىندايدى. قۇجاتتاردى قاعاز پاراقتارىندا دايىنداۋ كەزىندە: 1) قۇجاتتى شىعارعان ۇيىمنىڭ رەسمي اتاۋى; 2) حاتتاردان باسقا قۇجات ءتۇرىنىڭ اتاۋى; 3) قۇجاتتىڭ كۇنى; 4) قۇجاتتىڭ تىركەۋ ءنومىرى; 5) قۇجاتقا قول قويعان لاۋازىمدى تۇلعانىڭ اتاۋى, قولى جانە قولىنىڭ تولىق جازىلۋى; 6) ءمور بەدەرى كورسەتىلەدى. 11. شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرى بلانكتىڭ ورنىنا ۇيىمنىڭ اتاۋى بەينەلەنگەن ءمورتاباننىڭ بەدەرىن اق قاعاز پاراعىنىڭ سول جاق جوعارعى بۇرىشىنا قويۋ ارقىلى قولدانادى. 12. قۇجاتتاردىڭ بلانكىلەرى ا4 نەمەسە ا5 فورماتتى قاعازدىڭ اق پاراقتارىندا دايىندالادى. بلانكىدە جانە ونسىز راسىمدەلگەن قۇجاتتىڭ ءاربىر پاراعىنىڭ جيەكتەرى كەمىندە: سول جاعىنان – 20 مم; وڭ جاعىنان – 10 مم; جوعارعى جاعىنان – 10 مم; تومەنگى جاعىنان – 10 مم بولۋى ءتيىس. ەكى جاقتى باسىپ شىعارۋ كەزىندە قۇجات پاراعىنىڭ سىرتقى جاعىنىڭ جيەكتەرى كەمىندە: سول جاعىنان – 10 مم; وڭ جاعىنان – 20 مم; جوعارعى جاعىنان – 10 مم; تومەنگى جاعىنان – 10 مم بولۋى ءتيىس. 13. ۇيىمدا قۇجاتتاردىڭ كەلەسى بلانكىلەرى قولدانىلادى: 1) وسى ۇلگىلىك قاعيدالاردىڭ 2-قوسىمشاسىنا سايكەس حاتتىڭ بلانكىسى; 2) وسى ۇلگىلىك قاعيدالاردىڭ 3-قوسىمشاسىنا سايكەس ناقتى قۇجات ءتۇرىنىڭ بلانكىسى; 3) وسى ۇلگىلىك قاعيدالاردىڭ 4-قوسىمشاسىنا سايكەس جالپى بلانكىسى. جالپى بلانك حاتتان باسقا كەز كەلگەن قۇجاتتى جاساۋ كەزىندە پايدالانىلادى. 14. قۇجاتتاردىڭ بلانكىلەرى تيپوگرافيالىق تاسىلمەن, جەدەل پوليگرافيالىق قۇرالداردىڭ كومەگىمەن نەمەسە قۇجاتتى دايىنداۋ كەزىندە تىكەلەي باسىلىپ شىعارىلادى. 15. مەملەكەتتىك ۇيىمداردىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ەلتاڭباسى بەينەلەنگەن بلانكىلەرى ەسەپكە الىنۋى ءتيىس, ول ءۇشىن قۇجات بلانكىسىنىڭ ءار داناسىنىڭ سول جاق تومەنگى بۇرىشىنا تيپوگرافيالىق تاسىلمەن نەمەسە نۋمەراتورمەن ءنومىر, سەريا قويىلادى. 16. قۇجاتتاردىڭ بلانكىلەرى قاتاڭ تۇردە ماقساتىنا ساي قولدانىلادى جانە باسقا ۇيىمدارعا نەمەسە تۇلعالارعا ۇيىم باسشىنىڭ ءتيىستى رۇقساتىنسىز بەرىلمەيدى. 17. وكىمدىك قۇجاتتاردان باسقا, ىشكى قۇجاتتار اق قاعازداردا جاسالىنادى. 3. قۇجات دەرەكتەمەلەرىن راسىمدەۋ ءتارتىبى 18. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ەلتاڭباسى ۇيىمنىڭ قۇجات بلانكىسىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك رامىزدەرى تۋرالى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭنامالىق اكتىلەرىندە بەلگىلەنگەن تالاپتارعا سايكەس بەينەلەنەدى. 19. ەمبلەما, لوگوتيپ نەمەسە تاۋار بەلگىسى (قىزمەت كورسەتۋ بەلگىسى) بلانكىگە ۇيىمنىڭ قۇرىلتاي قۇجاتتارىنا سايكەس ورنالاستىرىلادى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ەلتاڭباسى بەينەلەنگەن بلانكىدە ەمبلەما, لوگوتيپ نەمەسە تاۋار بەلگىسى (قىزمەت كورسەتۋ بەلگىسى) ورنالاستىرىلمايدى. 20. ۇيىمنىڭ, فيليالدىڭ (وكىلدىكتىڭ) رەسمي اتاۋى قۇرىلتاي قۇجاتتارىنا سايكەس ۇيىمداس­تىرۋشىلىق-قۇقىقتىق نىسانى كورسەتىلگەن اتاۋىن قامتيدى. دارەجەلەرى تەڭ ەكى جانە ودان كوپ ۇيىمدار ازىرلەگەن بىرلەسكەن قۇجاتتى راسىمدەگەن كەزدە ۇيىمداردىڭ رەسمي اتاۋلارى ۇيىمدار اتاۋلارىنىڭ الىپبيلىك رەتىنە قاراي ءبىر دەڭگەيدە ورنالاستىرىلادى. ەكى جانە ودان دا كوپ ۇيىمدار ازىرلەگەن بىرلەسكەن قۇجاتتى راسiمدەگەن كەزدە رەسمي اتاۋلار ۇيىمدار يەرارحياسىنىڭ كiشiرەيۋىنە قاراي جازىلادى. بىرلەسكەن قۇجات ۇيىمداردىڭ مورلەرىمەن كۋالاندىرىلۋى ءتيىس. ۇيىمنىڭ, فيليالدىڭ (وكىلدىكتىڭ) قىسقارتىلعان اتاۋى ول قۇرىلتاي قۇجاتتارىندا بەكىتىلگەن جاعدايلاردا عانا كەلتىرىلەدى جانە تولىق اتاۋىنان تومەن جاقشا ىشىندە جازىلادى. قۇرىلىمدىق بولىمشەنىڭ اتاۋى ول قۇجاتتىڭ اۆتورى بولعان جاعدايدا عانا كورسەتىلەدى جانە ۇيىم اتاۋىنان تومەن ورنالاستىرىلادى. 21. ۇيىم تۋرالى انىقتامالىق دەرەكتەردە – پوچتالىق مەكەنجايى, تەلەفونداردىڭ, تەلەفاكستەردىڭ نومىرلەرى, ەلەكتروندىق پوچتانىڭ مەكەنجايى جانە ۇيىمنىڭ قالاۋى بويىنشا باسقا دا مالىمەتتەر كورسەتىلەدى. 22. حاتتان باسقا قۇجاتتاردىڭ بارلىق تۇرىندە قۇجات ءتۇرىنىڭ اتاۋى كورسەتىلەدى. قۇجات ءتۇرىنىڭ اتاۋى باس ارىپتەرمەن جارتىلاي قالىڭ قارىپپەن باسىلىپ شىعارىلادى. 23. قۇجاتقا (وكىمدىك قۇجاتتار, حاتتار, انىقتامالار جانە باسقالار) قول قويىلعان كۇن نەمەسە وقيعانىڭ (حاتتاما, اكت جانە باسقالار) قۇجاتتالعان كۇنى قۇجاتتىڭ كۇنى بولىپ تابىلادى. بەكىتىلەتىن قۇجات ءۇشىن (ەرەجە, رەگلامەنت, قاعيدا جانە باسقالار) – بەكىتىلگەن كۇن. قۇجاتتىڭ كۇنىن قۇجاتقا قول قويۋشى نەمەسە بەكىتۋشى لاۋازىمدى تۇلعا قويادى. قۇجاتتىڭ جوباسىن دايىنداۋ كەزىندە ايى مەن جىلدىڭ بەلگىلەرى عانا باسىلادى. ەگەر قۇجاتتىڭ اۆتورى بىرنەشە ۇيىم بولسا, وندا سوڭعى قول قويىلعان (بەكىتىلگەن) كۇن قۇجاتتىڭ كۇنى بولىپ ەسەپتەلەدى. ۇيىم ىشىندەگى قۇجاتتىڭ ءوتۋى مەن ورىندالۋىنا (تانىستىرىلۋىنا) بايلانىستى قىزمەتتىك بەلگىلەرگە كۇنى مەن قول قويىلادى. قۇجاتتىڭ كۇنى اراب سانىمەن كەلەسى دايەكتىلىكپەن – جىل, ايدىڭ كۇنى, اي. ايدىڭ كۇنى مەن اي جۇپ اراب سانىمەن نۇكتە ارقىلى ءبولىنىپ, جىل ءتورت اراب سانىمەن راسىمدەلەدى. كۇندى ءسوز-سان تاسىلىمەن جازۋ نورماتيۆتىك قۇقىقتىق, قۇقىقتىق اكتىلەردە, حاتتامالاردا, بانكتىك جانە قارجىلىق قۇجاتتاردا, ازاماتتاردىڭ زاڭدى قۇقىقتارى مەن مۇددەلەرىن انىقتايتىن قۇجاتتاردا, نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەرگە سىلتەمە جاساعاندا قولدانىلادى جانە «2014 جىلعى 05 ءساۋىر» دەپ راسىمدەلەدى. 24. شىعىس قۇجاتتىڭ تىركەۋ ءنومىرى ۇيىمنىڭ ىستەر نومەنكلاتۋراسىنداعى ءىستىڭ يندەكسىنەن, قۇجاتتىڭ تبن رەتتىك نومىرىنەن تۇرادى. ۇيىمنىڭ قالاۋى بويىنشا تىركەۋ نومىرىنە قوسىمشا دەرەكتەمەلەر قوسىلۋى مۇمكىن. ەكى جانە ودان كوپ ۇيىمدارمەن جاسالعان قۇجاتتىڭ تىركەۋ ءنومىرى (يندەكسى) وسى ۇيىمداردىڭ وزدەرىنىڭ تىركەۋ نومىرلەرىنەن (يندەكستەرىنەن) تۇرادى جانە اۆتورلارىنىڭ قۇجاتتا كورسەتىلۋ رەتىنە قاراي قيسىق سىزىق ارقىلى قويىلادى. 25. كىرىس قۇجاتىنىڭ نومىرىنە (يندەكسىنە) جانە كۇنىنە جاسالعان سىلتەمەدە جاۋاپ بەرىلىپ وتىرعان قۇجاتتىڭ تىركەۋ ءنومىرى مەن كۇنى كورسەتىلەدى. 26. حاتتان باسقا قۇجاتتاردىڭ بارلىق تۇرلەرىندە قۇجاتتىڭ جاسالعان نەمەسە باسىپ شىعارىلعان جەرى كورسەتىلەدى. وكىمدىك قۇجاتتاردان باسقا ىشكى قۇجاتتاردا قۇجاتتاردىڭ دايىندالعان نەمەسە باسىپ شىعارىلعان جەرى كورسەتىلمەيدى. 27. قول جەتىمدىلىكتى شەكتەۋ گريفى قۇجاتتىڭ ءبىرىنشى پاراعىنىڭ جوعارعى وڭ جاق بۇرىشىندا ورنالاستىرىلادى. 28. قۇجاتتار ۇيىمداردىڭ, ولاردىڭ قۇرىلىمدىق بولىمشەلەرىنىڭ, لاۋازىمدى نەمەسە جەكە تۇلعالاردىڭ اتىنا جولدانادى. قۇجات ۇيىمنىڭ, ونىڭ قۇرىلىمدىق بولىمشەسىنىڭ اتىنا جولدانعان كەزدە ولاردىڭ اتاۋى كىشى ارىپپەن, جارتىلاي قالىڭ قارىپپەن اتاۋ سەپتىگىندە, قۇجات جولدانعان تۇلعانىڭ لاۋازىمى بارىس سەپتىگىندە جازىلادى. قۇجاتتى ۇيىم باسشىسىنا جولداعان كەزدە ۇيىمنىڭ اتاۋى ادرەسات لاۋازىمىنىڭ قۇرامىنا كىرەدى. قۇجاتتى جەكە تۇلعانىڭ اتىنا جولداعان كەزدە ونىڭ پوچتالىق مەكەنجايى كورسەتىلەدى. ۇيىم ىشىندە حات الماسۋ كەزىندە لاۋازىمدى تۇلعانىڭ تەگى مەن اتى-ءجونىن بارىس سەپتىگىندە كورسەتۋگە رۇقسات ەتىلەدى. ەگەر قۇجات بىرنەشە تەكتەس ۇيىمدارعا باعىتتالعان بولسا, ولار جالپىلانىپ كورسەتىلەدى. قۇجاتتاعى ادرەسات تورتەۋدەن اسپاۋى ءتيىس. ەكىنشى, ءۇشىنشى, ءتورتىنشى ادرەساتتاردىڭ الدىندا «كوشىرمە» دەگەن ءسوز كورسەتىلمەيدى. ادرەساتتاردىڭ سانى كوپ بولسا, وندا قۇجاتتى تاراتۋدىڭ ءتىزىمى ء(تىزىلىمى) جاسالادى. قۇجاتتى تۇراقتى ەمەس ادرەساتتارعا جولداعان جاعدايدا دەرەكتەمەلەر قۇرامىنا ورىنداۋشى راسىمدەگەن «ادرەساتتىڭ» پوچتالىق مەكەنجايى كىرەدى. پوچتالىق مەكەنجايدىڭ ەلەمەنتتەرى «پوچتا تۋرالى» 2003 جىلعى 8 اقپانداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭىنىڭ 8-بابى 2-تارماعىنىڭ 20-5) تارماقشاسىنا سايكەس بەكىتلىگەن پوچتا بايلانىسى قىزمەتتەرىن كورسەتۋ قاعيدالارىنا سايكەس دايەكتىلىكپەن كورسەتىلەدى. قۇجاتتى جەكە تۇلعانىڭ اتىنا جولداعان كەزدە الۋشىنىڭ ەسىمىنىڭ باس ارىپتەرى جانە تەگى جازىلادى, سودان كەيىن پوچتالىق مەكەنجايى كورسەتىلەدى. 29. قۇجاتتى بەكىتۋ گريفى قۇجاتتىڭ ءبىرىنشى پاراعىنىڭ وڭ جاق جوعارعى بۇرىشىنا قويىلادى جانە كىشى ارىپتەرمەن جازىلادى. قۇجاتتى ناقتى لاۋازىمدى تۇلعا بەكىتكەن كەزدە بەكىتۋ گريفى كەلەسى ەلەمەنتتەردەن تۇرادى – «بەكىتەمىن» (تىرناقشا قولدانىلماي كىشى ارىپتەرمەن راسىمدەلەدى), لاۋازىمنىڭ اتاۋى, قولى, اتى-ءجونى, تەگى جانە بەكىتۋ كۇنى. قۇجاتتى لاۋازىمى تەڭ ەكى نەمەسە ودان كوپ تۇلعالار بەكىتكەن كەزدە بەكىتۋ گريفى ۇيىمدار اتاۋىنىڭ الىپبيلىك تارتىپپەن ءبىر دەڭگەيدە ورنالاستىرىلادى. قۇجات قاۋلىمەن, شەشىممەن, بۇيرىقپەن, حاتتامامەن بەكىتىلگەن كەزدە بەكىتۋ گريفى «بەكىتىلدى (گەن)» دەگەن سوزدەن, اتاۋ سەپتىگىندەگى وكىمدىك قۇجاتتىڭ تۇرىنەن جانە ونىڭ كۇنى مەن نومىرىنەن تۇرادى. 30. بۇرىشتاما قۇجاتتىڭ ءبىرىنشى پاراعىنا, وڭ جاق جوعارعى بولىگىندەگى ماتىننەن بوس ورىنعا قويىلادى. بۇرىشتامانىڭ قۇرامىنا ورىنداۋشىنىڭ (ورىنداۋشىلاردىڭ) ەسىمىنىڭ باس ارىپتەرى, تەگى (تەكتەرى), تاپسىرمانىڭ (تاپسىرمالاردىڭ) مازمۇنى, ورىندالۋ مەرزىمى, اۆتوردىڭ قولى جانە كۇنى كىرەدى. قوسىمشا نۇسقاۋلاردى, تاپسىرمالاردى قاجەت ەتپەيتىن جانە ورىندالۋىنىڭ ۇلگىلىك مەرزىمدەرى بار قۇجاتتاردىڭ بۇرىشتامالارىندا ورىنداۋشى, بۇرىشتاما اۆتورىنىڭ قولى, كۇنى كورسەتىلەدى. تاپسىرما ەكى جانە ودان دا كوپ تۇلعاعا بەرىلگەن جاعدايدا, ەگەر بۇرىشتامادا ايرىقشا كورسەتىلمەسە, تاپسىرماداعى ءبىرىنشى كورسەتىلگەن تۇلعا جاۋاپتى ورىنداۋشى بولىپ تابىلادى. ۇيىمداردىڭ ءبىرىنشى باسشىلارى, ولاردىڭ ورىنباسارلارى بۇرىشتامانى, بۇرىشتاما قويعان تۇلعانىڭ قولىنىڭ استىنا كىرىس تىركەۋ ءنومىرىن, كەلىپ تۇسكەن كۇنىنەن جانە بۇرىشتاما تيەسىلى قۇجاتتىڭ دەرەكتەمەلەرى تۋرالى بەلگىلەردى (اۆتوردى, قۇجاتتىڭ شىعىس ءنومىرى مەن كۇنى), سونداي-اق وسى تارماقتا كوزدەلگەن دەرەكتەمەلەردىڭ باسقا ەلەمەنتتەرىن كورسەتە وتىرىپ جەكە بلانكiدە (فيشكادا) راسىمدەي الادى. باسقا ۇيىمدارعا جولداناتىن تاپسىرما تۇرىندەگى بۇرىشتامانى بقق قىزمەتى تىركەيدى. 31. قۇجات ءماتىنىنىڭ تاقىرىبى, قۇجاتتىڭ سول جاق جيەگىنىڭ شەتىنەن, جارتىلاي قالىڭ قارىپپەن, سوزدەر تاسىمالدانباي راسىمدەلەدى جانە ءار جولدا 35 بەلگىدەن ارتىق بەلگى بولماۋى ءتيىس. ادىلەت ورگاندارىندا مەملەكەتتىك تىركەۋدى قاجەت ەتپەيتىن قۇجاتتاردا تاقىرىپتىڭ كولەمى 5 جولدان اسقان كەزدە تاقىرىپتى قۇجاتتىڭ ورتاسىنا راسىمدەۋگە رۇقسات ەتىلەدى. تاقىرىپتىڭ سوڭىنان نۇكتە قويىلمايدى. ءماتىننىڭ تاقىرىبى قىسقا, قۇجاتتىڭ مازمۇنىن ءدال جەتكىزۋى ءتيىس. قۇجات ءتۇرىنىڭ اتاۋىمەن كەلىسىلۋى جانە «نە تۋرالى؟» («كىم تۋرالى؟»), «نەنى؟», «كىمدى؟» دەگەن سۇراقتارعا جاۋاپ بەرۋى قاجەت. 10 جولدان از ماتىنگە, سونداي-اق ا5 فورماتتاعى بلانكىدە جاسالعان قۇجاتقا تاقىرىپ قويىلمايدى. 32. قۇجاتتىڭ ورىندالۋىن باقىلاۋ تۋرالى بەلگى «باقىلاۋ», «باقىلاۋعا الىندى» سوزدەرىمەن نەمەسە مورتاباندارمەن بەلگىلەنەدى جانە قۇجاتتىڭ ءبىرىنشى پاراعىنىڭ سول جاق جوعارعى جاعىندا ماتىننەن بوس جەرگە قويىلادى. 33. قۇجاتتىڭ ءماتىنى ساۋالناما, دياگرامما, كەستە, بايلانىستى ءماتىن نەمەسە كورسەتىلگەن نىسانداردى ۇيلەستىرۋشى رەتىندە راسىمدەلەدى. ساۋالناما نىسانى بەلگىلى ءبىر بەلگىلەر جيىنتىعى بويىنشا ءبىر وبەكتى تۋرالى اقپاراتتى سان نەمەسە ءسوز ارقىلى بايانداۋ كەزىندە قولدانىلادى. ءماتىندى ساۋالناما تۇرىندە قۇراستىرعان كەزدە سيپاتتالاتىن وبەكتىنىڭ اتاۋى اتاۋ سەپتىگىندە زات ەسىممەن نەمەسە ەكىنشى جاقتاعى ەتىستىكتى ءسوز تىركەستەرىمەن وسى شاقتا نە وتكەن شاقتىڭ كوپشە تۇرىندە (بار, بولعان) جازىلادى. ءسوز ارقىلى جازىلعان سيپاتتاما بەلگىلەردىڭ اتاۋىمەن كەلىسىلۋى قاجەت. دياگرامما نىسانى اقپاراتتى سان نەمەسە ءسوز ارقىلى بايانداۋ كەزىندە قولدانىلادى. دياگرامما بولىنبەۋى جانە باسقا بەتكە كوشپەۋى كەرەك. كەستە نىسانى بىرقاتار بەلگىلەرى بويىنشا بىرنەشە وبەكتىلەر تۋرالى اقپاراتتى سان نەمەسە ءسوز ارقىلى بايانداۋدا قولدانىلادى. كەستەلەردە ءماتىندى ءبولۋدىڭ ەكى دەڭگەيى بار – تىگىنەن – باعان جانە كولدەنەڭىنەن – جول. كەستەنىڭ باعانى مەن جولدارىن زات ەسىمنىڭ اتاۋ سەپتىگىندە جازىلعان تاقىرىبى بولۋى كەرەك. باعاندار مەن جولداردىڭ تاقىرىپشالارى تاقىرىپپەن ۇيلەسىمدى بولۋى كەرەك. ەگەر كەستەلەر ەكى جانە ودان دا كوپ پاراقتاردا راسىمدەلسە, كەستەلەردىڭ باعاندارى نومىرلەنەدى, ەكىنشى پاراقتان باستاپ وسى باعانداردىڭ نومىرلەرى عانا كورسەتىلەدى. كەستەلەر قۇجاتتىڭ ماتىنىندە نەمەسە قوسىمشالاردا ورنالاستىرىلادى. ەگەر ماتىندە بىرەۋدەن ارتىق كەستەلەر بولسا, ولار اراب ساندارىمەن نومىرلەنەدى. قۇجاتتىڭ ءماتىنى تارماقتارعا بولىنە الادى. قۇجاتتاعى تارماقتار لوگيكالىق دايەكتىلىكپەن ماڭىزدىلىعىنا قاراي, ماسەلەنى شەشۋ ساتىسىنىڭ حرونولوگياسىن ەسكەرە وتىرىپ ورنالاستىرىلادى. كولەمى جاعىنان اۋقىمدى قۇجاتتاردىڭ مازمۇنى جاعىنان جاقىن تارماقتارى – تاراۋلارعا, بىرنەشە تاراۋلار – بولىمدەرگە, ال بولىمدەر – بولىكتەرگە بىرىكتىرىلۋى مۇمكىن. كولەمى جاعىنان اۋقىمدى تاراۋلار – پاراگرافتارعا, ال اۋقىمدى تاراۋلار – كىشى بولىمدەرگە بولىنەدى. تارماقتار تارماقشالارعا ءبولىنۋى مۇمكىن. تارماقتار مەن تارماقشالاردىڭ ىشىندە ابزاتستارعا بولىنەتىن بولىكتەر بولۋى مۇمكىن. ءبىرىنشى جولدا ازات جولمەن بولىنەتىن, قۇجات ءماتىننىڭ مازمۇنىنىڭ ءبىرتۇتاس بولىگى ابزاتس بولىپ ەسەپتەلەدى. قۇجاتتاردىڭ ماتىنىندە ابزاتستاردى سىزىقشامەن نەمەسە باسقا دا بەلگىلەرمەن بەلگىلەۋگە رۇقسات ەتىلمەيدى. قۇجاتتىڭ تارماعى, پاراگرافى, تاراۋى, بولىمدەرى جانە بولىكتەرى نۇكتە ارقىلى اراب سانىمەن كەلەسىدەي نومىرلەنەدى – 1., 2., 3. جانە ودان ءارى. تارماقتاعى تارماقشالاردىڭ نومىرلەرى جاقشا ارقىلى بولىنەتىن اراب ساندارىمەن كەلەسىدەي بەلگىلەنەدى – 1), 2), 3) جانە ودان ءارى. تارماقتاردىڭ, تاراۋلاردىڭ جانە بولىمدەردىڭ نومىرلەنۋى قۇجات بويىنشا ءبىرتۇتاس, ال تارماق ىشىندە تارماقشالاردىڭ, پاراگراف ىشىندە تاراۋلاردىڭ, ءبولىم ىشىندە كىشى بولىمدەردىڭ نومىرلەرى دەربەس جۇرگىزىلەدى. قۇجات ءماتىنى جازۋ ماشينكاسىندا ءبىر جارىم جولارالىق ينتەرۆال ارقىلى نەمەسە كومپيۋتەر تەحنيكاسىنىڭ قۇرىلعىلارى كومەگىمەن مولشەرى 14 تىmەs New Roman قارىپىمەن جولارالىق ءبىر ينتەرۆال ارقىلى باسىلادى. جەكەلەگەن جاعدايلاردا, سونداي-اق كەستەلەردى, قوسىمشالاردى, ورىنداۋشى تۋرالى بەلگىنى, ەسكەرتۋلەردى جانە باسقالاردى راسىمدەگەندە قارىپ مولشەرى مەن جولارالىق ينتەرۆالدى وزگەرتۋگە بولادى. قۇجاتتى ەكى جانە ودان دا كوپ پاراقتا راسىمدەگەندە ەكىنشى جانە ودان كەيىنگى پاراقتار نومىرلەنەدى. نومىرلەر اراب ساندارىمەن پاراقتىڭ جوعارعى جيەگىنىڭ ورتاسىنا تىنىس بەلگىسىنسىز قويىلادى. 34. قۇجاتتىڭ ماتىنىندە اتالعان قوسىمشانىڭ بار ەكەندىگى تۋرالى بەلگىدە پاراقتاردىڭ سانى, داناسى, ورىندالعان ءتىلى كەلەسىدەي قويىلادى: «قوسىمشا: 3 پاراقتا, 1 دانادا, قازاق تىلىندە». ماتىندە اتالماعان قوسىمشالار بولعان جاعدايدا ولاردىڭ ءنومىرى, اتاۋى (بار بولعان جاعدايدا كۇنى مەن ۋاقىتى), پاراقتار سانى, داناسىنىڭ سانى جانە ورىندالۋ ءتىلى كورسەتىلەدى: «قوسىمشالار: 1. قازاقستان رەسپۋبليكاسى مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ 15. 10. 2014 جىلعى № 3-5/151 حاتى 3 پاراقتا, قازاق تىلىندە. 2. ... ». ەگەر قۇجاتتىڭ قوسىمشاسى كىتاپشالانعان بولسا, وندا دانالاردىڭ سانى عانا كورسەتىلەدى. ەگەر قۇجاتقا قوسىمشالارى بار باسقا قۇجات قوسا بەرىلسە, وندا قوسىمشانىڭ بار ەكەندىگى تۋرالى بەلگى كەلەسىدەي راسىمدەلەدى: «قوسىمشا: قازاقستان رەسپۋبليكاسى مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ 2014 جىلعى 15 قازانداعى № 3-5/151 حاتى جانە وعان قوسىمشا, بارلىعى 7 پاراقتا, قازاق تىلىندە». ەگەر قوسىمشا قۇجاتتا كورسەتىلگەن ادرەساتتاردىڭ بارلىعىنا جولدانباسا, وندا ونىڭ بار ەكەندىگى تۋرالى بەلگىدە ونىڭ قانداي ادرەساتقا جىبەرىلگەنى كورسەتىلەدى. نورماتيۆتىك قۇقىقتىق, قۇقىقتىق اكتىلەرگە (بۇيرىق, وكىم, قاعيدا, نۇسقاۋلىق, ەرەجە, شەشىم) قوسىمشادا ونىڭ ءبىرىنشى پاراعىنىڭ وڭ جاق جوعارعى بۇرىشىندا رەتتىك ءنومىرى (ەگەر قوسىمشا بىرەۋدەن ارتىق بولسا), وكىمدىك قۇجاتتىڭ اتاۋى, ونىڭ كۇنى مەن تىركەۋ ءنومىرى كورسەتىلىپ «قوسىمشا» دەگەن ءسوز جازىلادى. 35. جوعارى تۇرعان ورگاندارعا, وكىلەتتى, اتقارۋشى جانە سوت بيلىگى ورگاندارىنا جولداناتىن قۇجاتتارعا ۇيىم باسشىسى نەمەسە ونىڭ تاپسىرماسى بويىنشا ءبىرىنشى ورىنباسارى قول قويادى. ۆەدومستۆوعا قاراستى جانە باسقا ۇيىمدارعا, ازاماتتارعا جولداناتىن قۇجاتتارعا ۇيىمنىڭ باسشىسى, ونىڭ ورىنباسارلارى نەمەسە ءوز قۇزىرەتىنە سايكەس قۇرىلىمدىق بولىمشەلەردىڭ باسشىلارى قول قويادى. ۇيىم ىشىندە قالاتىن قۇجاتتارعا مىندەتتى تۇردە قول قويىلادى. جولدانعان قۇجاتتىڭ ورنىنا قۇجاتتىڭ كوشىرمەسىن تۇسىرۋگە رۇقسات ەتىلمەيدى. قۇجاتتا قويىلعان قولعا: 1) قۇجاتقا قول قويعان تۇلعا لاۋازىمىنىڭ اتاۋى, قۇرىلىمدىق بولىمشەنىڭ نەمەسە ۇيىمنىڭ رەسمي اتاۋى (ەگەر قۇجات بلانكىدە راسىمدەلمەگەن بولسا); 2) تۇلعانىڭ جەكە قولى جانە قويىلعان قولدىڭ تولىق جازىلۋى (اتى-ءجونى مەن تەگى) ەنەدى. قۇجاتقا كۇن ساۋلەسىنە ءتوزىمدى سيامەن قول قويىلادى. قۇجاتتىڭ تۇپنۇسقاسىنا فاكسيميلە قويۋ ارقىلى قول قويۋعا تىيىم سالىنادى. قۇجاتقا لاۋازىمدارى تەڭ ەكى جانە ودان دا كوپ تۇلعالار قول قويعان كەزدە ولاردىڭ قويعان قولدارى ۇيىمداردىڭ نەمەسە قۇرىلىمدىق بولىمشەلەردىڭ رەسمي اتاۋلارىنىڭ الىپبيلىك رەتىمەن ورنالاستىرىلادى. قۇجاتقا بىرنەشە لاۋازىمدى تۇلعا قول قويعان كەزدە ولاردىڭ قويعان قولدارى قىزمەت يەرارحياسىنىڭ كىشىرەيۋىنە سايكەس بىرىنەن كەيىن ءبىرى ورنالاستىرىلادى. كوميسسيا جاساعان قۇجاتتا قۇجاتقا قول قويعان لاۋازىمدى تۇلعالاردىڭ اتاۋى ەمەس, ولاردىڭ كوميسسيا قۇرامىنداعى مىندەتتەرى كورسەتىلەدى. ۇيىمنىڭ القا ورگاندارىنىڭ (القالار, كەڭەستەر, ماسليحاتتار, باسقارما جانە باسقالار) قۇجاتتارىنا توراعا مەن حاتشى (توراعالىق ەتۋشى جانە جازبا جۇرگىزۋشى تۇلعا) قول قويادى. ۇيىمنىڭ جانە ونىڭ قۇرىلىمدىق بولىمشەلەرىنىڭ اپپاراتتىق (جەدەل) جينالىستارىنىڭ حاتتامالارىنا توراعالىق ەتۋشى تۇلعا قول قويادى. قۇجاتتىڭ جوباسىندا كورسەتىلگەن لاۋازىمدى تۇلعا بولماعان جاعدايدا, قۇجات ونىڭ مىندەتىن اتقارۋشى لاۋازىمدى تۇلعانىڭ اتىنا قايتا راسىمدەلۋى قاجەت. قۇجاتقا «ءۇشىن» كومەكشى ءسوزىن قوسۋعا نەمەسە لاۋازىم اتاۋىنىڭ الدىنا قيعاش سىزىق قويۋ ارقىلى قول قويۋعا جول بەرىلمەيدى. قۇجاتقا قول قوياتىن تۇلعالاردىڭ لاۋازىمىنىڭ اتاۋى جانە قويىلعان قولداردىڭ تولىق جازىلۋى كىشى ارىپتەرمەن جانە جارتىلاي قالىڭ قارىپپەن راسىمدەلەدى. ىشكى قۇجاتتاردا لاۋازىمنىڭ اتاۋىن كورسەتپەۋگە بولادى. 36. قۇجات جوباسىن كەلىسۋ قۇجاتقا بۇرىشتاما (ىشكى كەلىسۋ) نەمەسە كەلىسۋ گريفىن (سىرتتاي كەلىسۋ نەمەسە ۇيىمنىڭ كونسۋلتاتيۆتىك-كەڭەسشى جانە قوعامدىق ورگاندارىمەن كەلىسۋ) قويۋ ارقىلى راسىمدەلەدى. قول قويۋعا ۇسىنىلعان قۇجاتقا ورىنداۋشى (جاۋاپتى ورىنداۋشى) قۇجات جوباسى دايىندالعان قۇرىلىم باسشىسى, باسقا دا مۇددەلى لاۋازىمدى تۇلعالار, قاجەت جاعدايدا – ۇيىمنىڭ قارجى جانە زاڭ قىزمەتتەرىنىڭ باسشىلارى, مىندەتتەردىڭ بولىنۋىنە بايلانىستى ۇيىم باسشىسىنىڭ ورىنباسارى بۇرىشتاما قويادى. بۇرىشتاما ۇيىمدا قالاتىن قۇجات داناسىنىڭ (جوسپاردىڭ جوباسىنا, ەسەپتەرگە, حاتتارعا جانە باسقالار) باستاپقى بەتىندە قويىلعان قولدان تومەن قويىلادى. وكىمدىك قۇجاتتاردىڭ جوبالارىنا بۇرىشتاما ءبىرىنشى داناسىنا قويىلادى. وكىمدىك قۇجاتتىڭ سوڭعى پاراعىنىڭ سىرتقى بەتىنە بۇرىشتاما قويۋعا رۇقسات ەتىلەدى. بۇرىشتامادا بۇرىشتاما قويۋشىنىڭ قولى, كۇنى, قاجەت جاعدايدا قولتاڭبانىڭ تولىق جازىلۋى (اتى-ءجونىن جانە تەگىن), بۇرىشتاما قويۋشى لاۋازىمىنىڭ اتاۋى قامتىلادى. قۇجات جوباسىنا قاتىستى ەسكەرتۋلەر, ەرەكشە پىكىرلەر جانە تولىقتىرۋلار جەكە پاراقتا راسىمدەلەدى, بۇل تۋرالى قۇجات جوباسىندا سايكەس بەلگىلەر جاسالادى. ەسكەرتۋلەر قۇجاتقا قول قوياتىن باسشىعا باياندالادى. قۇجاتتى سىرتتاي كەلىسۋ كەلىسۋ گريفىمەن راسىمدەلەدى, ول قۇجاتتىڭ سوڭعى پاراعىنىڭ سول جاق تومەنگى بۇرىشىنا ورنالاسادى جانە تىرناقشا قولدانىلماي, كىشى ارىپتەرمەن راسىمدەلەتىن «كەلىسىلدى (گەن)» دەگەن سوزدەن, سونداي-اق قۇجات كەلىسىلەتىن تۇلعا لاۋازىمىنىڭ اتاۋىنان (ۇيىمنىڭ اتاۋىمەن قوسا), جەكە قولىنان جانە ونىڭ تولىق جازىلۋى مەن كەلىسۋ كۇنىنەن تۇرادى. قۇجاتتى لاۋازىمدارى تەڭ ەكى جانە ودان دا كوپ تۇلعالارمەن كەلىسكەن كەزدە كەلىسۋ گريفتەرى ۇيىمداردىڭ رەسمي اتاۋلارىنىڭ الىپبيلىك تارتىبىمەن ءبىر دەڭگەيدە ورنالاستىرىلادى. قۇجات بىرنەشە لاۋازىمدى تۇلعالارمەن كەلىسىلگەن كەزدە كەلىسۋ گريفتەرى لاۋازىمداردىڭ قىزمەتتىك يەرارحياسىنىڭ كىشىرەيۋىنە سايكەس ورنالاستىرىلادى. ەگەر كەلىسۋ حاتپەن, حاتتامامەن نەمەسە باسقا قۇجاتپەن جۇزەگە اسىرىلاتىن بولسا, وندا كەلىسۋ گريفىندە قۇجات ءتۇرى, ۇيىم اتاۋى, قۇجات ۋاقىتى مەن ءنومىرى كومەكتەس سەپتىگىندە كورسەتىلەدى. قۇجاتتى بىرنەشە ۇيىممەن سىرتتاي كەلىسۋ وسى ۇلگىلىك قاعيدالاردىڭ 5-قوسىمشاسىنا سايكەس نىساندا كەلىسۋ پاراعىمەن راسىمدەلۋى مۇمكىن. 37. ۇيىمنىڭ ءمور بەدەرى لاۋازىمدى تۇلعانىڭ قۇجاتتاعى قولىنىڭ تۇپنۇسقا ەكەندىگىن كۋالاندىرادى. ۇيىمنىڭ ءمور بەدەرىن لاۋازىمنىڭ اتاۋى مەن قويىلعان قولدىڭ ءبىر بولىگىن قامتيتىنداي ەتىپ قويۋ قاجەت. 38. قۇجاتتىڭ تۇپنۇسقامەن سايكەستىگىن كۋالاندىرۋ ءۇشىن «قولى» دەگەن دەرەكتەمەنىڭ تومەنگى جاعىنا «كوشىرمەسى دۇرىس» (تىرناقشاسىز) دەگەن كۋالاندىرۋ جازباسى, كوشىرمەنى كۋالاندىرعان تۇلعا لاۋازىمىنىڭ اتاۋى, ونىڭ جەكە قولى جانە تولىق جازىلۋى, ۇيىم ءمورىنىڭ بەدەرى, كۋالاندىرىلعان كۇنى قويىلادى. 39. قۇجاتتىڭ ورىنداۋشىسى تۋرالى بەلگى «ورىند.» دەگەن قىسقارتىلعان ءسوزدى, قۇجاتتى ورىنداۋشىنىڭ اتى-ءجونىن, تەگىن, ونىڭ تەلەفون ءنومىرىن, ونىڭ ىشىندە ىشكى ءنومىرىن, بار بولعان جاعدايدا ەلەكتروندىق پوچتاسىنىڭ مەكەنجايىن قامتيدى جانە بۇل قۇجاتتىڭ سوڭعى پاراعىنىڭ باستاپقى نەمەسە سىرتقى بەتىنىڭ تومەنگى سول جاق بۇرىشىندا ورنالاستىرىلادى. 40. قۇجاتتىڭ ورىندالعانى جانە ونىڭ ىسكە جىبەرىلگەنى تۋرالى بەلگى ونىڭ ورىندالعاندىعىن راستايتىن قۇجاتتىڭ ءنومىرى مەن كۇنىنە سىلتەمەنى (مۇنداي قۇجات بولماعان جاعدايدا – ورىندالۋى تۋرالى قىسقاشا مالىمەت), «ىسكە» دەگەن ءسوزدى, قۇجات ساقتالاتىن ءىستىڭ ءنومىرىن جانە ورىنداۋشىنىڭ قولتاڭباسىن قامتيدى. قۇجاتتىڭ ورىندالعانى جانە ونىڭ ىسكە جىبەرىلگەنى تۋرالى بەلگى قۇجاتتىڭ ءبىرىنشى پاراعىنىڭ باستاپقى بەتىنىڭ تومەنگى جيەگىنە قويىلادى, ورىنداۋشى ىسكە جولداعان كۇنىن كورسەتۋ ارقىلى قول قويادى. شىعىس قۇجاتتا «ورىند.» بەلگىسى, كىرىس ءنومىرى, كۇنى قويىلادى. 41. قۇجاتتىڭ جاسالۋىنا كومەكتەسكەن باعدارلامالىق قامسىزداندىرۋدىڭ اتاۋىن جانە نۇسقاسىن قامتيتىن, قاعاز جەتكىزگىشتەگى قۇجاتتىڭ ءاربىر پاراعىنىڭ وڭ جاق جيەگىنە قويىلاتىن بەلگى (كولونتيتۋل) قاعاز جەتكىزگىشتەگى قۇجاتتىڭ ەلەكتروندىق كوشىرمەلەرىنىڭ سايكەستەندىرگىشى بولىپ تابىلادى. 42. قۇجاتتىڭ ۇيىمعا كەلىپ تۇسكەنى تۋرالى بەلگى قۇجاتتىڭ ءبىرىنشى پاراعىنىڭ باستاپقى بەتىنىڭ وڭ جاق تومەنگى بۇرىشىنا قويىلادى جانە كىرىس قۇجاتتىڭ رەتتىك ءنومىرىن جانە كەلىپ تۇسكەن كۇنىن (قاجەتتىلىگىنە قاراي – ساعاتى جانە مينۋتىن) قامتيدى. 43. قۇجاتتىڭ دەرەكتەمەلەرى – قۇجاتتىڭ كۇنى, كىرىس قۇجاتتىڭ تىركەۋ ءنومىرى مەن كۇنىنە سىلتەمە, ءماتىننىڭ تاقىرىبى, قۇجاتتىڭ ءماتىنى (ابزاتسسىز), قۇجاتتى كەلىسۋ تۋرالى بەلگى (كەلىسۋ گريفى), قۇجاتتىڭ كوشىرمەسىن بەكىتۋ تۋرالى بەلگى, قۇجاتتى ورىنداۋشى تۋرالى بەلگى دەرەكتەمەلەرى سول جاق جيەكتەن راسىمدەلەدى, قوسىمشانىڭ بولۋى تۋرالى, قولتاڭبا (قۇجاتقا قول قويعان لاۋازىمدى تۇلعانىڭ اتاۋى) دەرەكتەمەلەرى, قۇجاتتى كەلىسكەندىگى تۋرالى بەلگى (كەلىسۋ گريفى), قۇجات كوشىرمەسىن كۋالاندىرۋ تۋرالى بەلگى ابزاتستان راسىمدەلەدى. 4. بۇيرىقتاردى دايىنداۋ مەن راسىمدەۋ ءتارىتىبى 44. بۇيرىقتارمەن قۇقىقتىق سيپاتتاعى, سونداي-اق جەدەل, ۇيىمداستىرۋ, كادر بويىنشا (جۇمىسقا قابىلداۋ, اۋىستىرۋ, مىندەتتەردى قاتار اتقارۋ, جۇمىستان بوساتۋ, اتتەستاتتاۋ, بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ, اتاق بەرۋ, تەگىن اۋىستىرۋ, كوتەرمەلەۋ, ماراپاتتاۋ, تارتىپتىك جازا قولدانۋ, ەڭبەكاقى تولەۋ, سىياقى بەرۋ, ءتۇرلى تولەمدەر, قىزمەتكەرلەر دەمالىسىنىڭ بارلىق تۇرلەرى, نەگىزگى قىزمەت بەيىنى بويىنشا كەزەكشىلىكتەر, ءىسساپارلار) جانە ۇيىم جۇمىسىنىڭ باسقا دا ماسەلەلەرى جونىندەگى شەشىمدەر وسى ۇلگىلىك قاعيدالاردىڭ 6-قوسىمشاسىنا سايكەس نىساندا راسىمدەلەدى. نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەر قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ 2006 جىلعى 16 تامىزداعى № 773 قاۋلىسىمەن بەكىتىلگەن نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەردى رەسىمدەۋ جانە كەلىسۋ قاعيدالارىنا سايكەس راسىمدەلەدى. بۇيرىقتىڭ دەرەكتەمەلەرى: 1) قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ەلتاڭباسى نەمەسە ەمبلەما, لوگوتيپ, تاۋار بەلگىسى (قىزمەت كورسەتۋ بەلگىسى) وسى ۇلگىلىك قاعيدالاردىڭ 18, 19-ت. تالاپتارى ەسكەرە وتىرىپ; 2) ۇيىمنىڭ رەسمي اتاۋى; 3) قۇجات ءتۇرىنىڭ اتاۋى; 4) بۇيرىقتىڭ كۇنى; 5) بۇيرىقتىڭ تىركەۋ ءنومىرى; 6) بۇيرىق شىعارىلعان جەر; 7) ءماتىننىڭ تاقىرىبى; 8) ءماتىن; 9) قولى; 10) بۇيرىقتى كەلىسكەندىگى تۋرالى بەلگى; 11) ۇيىمنىڭ ءمور بەدەرى بولىپ تابىلادى. بولىمشەلەر ۇيىم باسشىسىنىڭ, ونىڭ ورىنباسارىنىڭ تاپسىرمالارى نەگىزىندە نەمەسە باستاماشىلىق تارتىپپەن بۇيرىقتاردىڭ جوبالارىن ازىرلەيدى جانە ەنگىزەدى. كادر ماسەلەلەرى جونىندەگى بۇيرىقتاردىڭ جوبالارىن ءتيىستى قۇجاتتاردىڭ (جەكە ەڭبەك شارتتارى, وتىنىشتەر, بايانداۋ (قىزمەتتىك) جازبالار, ۇسىنىمدار جانە باسقالار) نەگىزىندە كادر قىزمەتى دايىندايدى. بۇيرىقتاردىڭ جوبالارىنا جانە ولاردىڭ قوسىمشالارىنا ورىنداۋشى جانە جوبانى ەنگىزگەن بولىمشە باسشىسى, جوبادا مىندەتتەر مەن تاپسىرمالار كوزدەلگەن بولىمشەلەردىڭ باسشىلارى, سونداي-اق بقق قىزمەتى مەن زاڭ قىزمەتىنىڭ باسشىلارى, مىندەتتەرىنىڭ تاعايىندالۋىنا بايلانىستى ۇيىم باسشىسىنىڭ ورىنباسارى بۇرىشتاما قويادى. بۇيرىقتىڭ جوباسىن كەلىسۋ كەزىندە تۋىنداعان كەلىسپەۋشىلىكتەر جوباعا قوسا بەرىلەتىن انىقتامادا باياندالادى. ەگەر كەلىسۋ پروتسەسىندە بۇيرىق جوباسىنا قاعيداتتىق سيپاتتاعى وزگەرىستەر ەنگىزىلسە, وندا ول پىسىقتالىپ, قايتا كەلىسۋدەن وتەدى. بۇيرىقتار قازاق تىلىندە راسىمدەلەدى, سونىمەن قاتار, قاجەت بولعان جاعدايدا كۇشتەرى تەڭ ورىس تىلدەرىندە راسىمدەلە الادى. شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرى بۇيرىقتاردى جاساۋ كەزىندە قازاق نەمەسە ورىس تىلدەرىن نەمەسە باسقا ءىس جۇرگىزۋ ءتىلىن قولدانا الادى. بۇيرىقتار كۇنتىزبەلىك جىل شەگىندە رەتتىك نومىرمەن نومىرلەنەدى. نەگىزگى قىزمەت بويىنشا, جەكە قۇرام بويىنشا بۇيرىقتار ءتيىستى جۋرنالداردا (دەرەكتەر بازاسىندا) جەكە تىركەلەدى. جەكە قۇرام بويىنشا بۇيرىقتاردىڭ رەتتىك نومىرىنە سىزىقشا ارقىلى «ج/ق» نەمەسە «ءى» ليتەرلەرى قوسىلادى. بۇيرىقتاردىڭ كوشىرمەلەرى نەمەسە ولاردىڭ كوبەيتىلگەن دانالارى مورمەن كۋالاندىرۋ ۋاقىتىن كورسەتۋ ارقىلى كۋالاندىرىلادى جانە ورىنداۋشى جاساعان جانە قول قويعان تاراتىلۋ تىزىمىنە سايكەس ادرەساتتارعا جولدانادى. بۇيرىقتىڭ ءماتىنى ادەتتە ايقىنداۋشى (كىرىسپە) جانە وكىمدىك ەكى بولىكتەن تۇرادى. ايقىنداۋشى (كىرىسپە) بولىكتە بۇيرىقتى شىعارۋعا نەگىز بولعان ماقساتتار مەن مىندەتتەر, فاكتىلەر مەن وقيعالار باياندالادى. ەگەر بۇيرىق باسقا قۇجاتتىڭ نەگىزىندە شىعارىلسا, وندا ايقىنداۋشى بولىكتە اتالعان قۇجاتتىڭ ىلىك سەپتىگىندەگى اتاۋى, ونىڭ اۆتورى, كۇنى, ءنومىرى مەن تاقىرىبى كورسەتىلەدى. ادىلەت ورگاندارىندا تىركەلگەن نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىگە سىلتەمە جاسالعان كەزدە ونىڭ نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەردى مەملەكەتتىك تىركەۋ تىزىلىمىندە تىركەلگەن ءنومىرى قوسىمشا كورسەتىلەدى. بۇيرىق جوباسىنداعى كىرىسپە «بۇيىرامىن» دەگەن سوزبەن اياقتالادى, ول باس ارىپتەرمەن, جارتىلاي قالىڭ قارىپپەن جازىلادى جانە ونى باسقا جولعا تاسىمالداۋعا بولمايدى. وكىمدىك بولىك ءاربىر ءىس-قيمىلدى ورىنداۋشىنى جانە ورىندالۋ مەرزىمىن كورسەتە وتىرىپ, تاپسىرىلاتىن ءىس-قيمىلداردى سانامالاپ كەلتىرۋدى قامتۋى ءتيىس. وكىمدىك بولىك تارماقتارعا, تارماقشالارعا جانە ابزاتستارعا ءبولىنۋى مۇمكىن. بىرتەكتى سيپاتتاعى ءىس-قيمىلدار ءبىر تارماقشادا كەلتىرىلۋى مۇمكىن. ورىنداۋشىلار رەتىندە قۇرىلىمدىق بولىمشەلەر نەمەسە ناقتى لاۋازىمدى تۇلعالار كورسەتىلەدى. وكىمدىك بولىكتىڭ سوڭعى تارماعىندا بۇيرىقتىڭ ورىندالۋىن باقىلاۋ جۇكتەلەتىن قۇرىلىم نەمەسە لاۋازىمدى تۇلعا تۋرالى مالىمەتتەر بولۋى مۇمكىن. قىزمەتكەرلەردى كادر ماسەلەلەرى جونىندەگى بۇيرىقتارمەن تانىستىرۋ «قۇجاتتى كەلىسكەندىگى تۋرالى بەلگى» دەگەن دەرەكتەمەدەن تومەن نەمەسە بۇيرىقتىڭ سىرتقى بەتىندە قويىلاتىن قىزمەتكەردىڭ قولىمەن كۋالاندىرىلادى. «قۇجاتقا قوسىمشانىڭ بار ەكەندىگى تۋرالى بەلگى» دەرەكتەمەسى بۇيرىق ماتىنىنەن كەيىن دەربەس راسىمدەلمەيدى. ەگەر بۇيرىققا قول قويعان تۇلعانىڭ قولى بلانكىدە ورنالاسسا, وندا ول تۇلعانىڭ لاۋازىمىنىڭ تولىق اتاۋى كورسەتىلمەيدى. بىرلەسكەن بۇيرىقتاردا, بىرلەسىپ قول قويعان تۇلعالاردىڭ لاۋازىمدارىنىڭ اتاۋلارى تولىق جازىلادى. 5. حاتتامانى دايىنداۋ مەن راسىمدەۋ ءتارتىبى 45. حاتتاما كەڭەس (وتىرىس), جينالىس كەزىندە جازىلعان جازبالاردىڭ, ۇسىنىلعان بايانداما مەن سويلەگەن سوزدەردىڭ تەزيستەرىنىڭ, انىقتامالاردىڭ, شەشىمدەر جوبالارىنىڭ جانە باسقا ماتەريالداردىڭ نەگىزىندە وسى ۇلگىلىك قاعيدالاردىڭ 7-قوسىمشاسىنا سايكەس نىساندا جاسالادى. ۇيىم ىشىندە جاسالعان جانە ونىڭ شەگىنەن شىقپايتىن حاتتامانى بلانكىدە راسىمدەمەۋگەى بولادى. حاتتاما دەرەكتەمەلەرى: 1) ۇيىمنىڭ جانە (نەمەسە) قۇرىلىمدىق بولىمشەنىڭ رەسمي اتاۋى; 2) قۇجات ءتۇرىنىڭ اتاۋى; 3) كۇنى; 4) حاتتامانىڭ تىركەۋ ءنومىرى; 5) حاتتاما شىعارىلعان جەر; 6) بەكىتۋ گريفى (كەيبىر جاعدايلاردا); 7) ءماتىننىڭ تاقىرىبى; 8) ءماتىنى; 9) قولى بولىپ تابىلادى. ۇيىمداردا حاتتامالار تولىقتاي نەمەسە قىسقاشا نىساندى باسىلىپ شىعارىلۋى مۇمكىن. حاتتامانىڭ تولىق ءماتىنى ادەتتە كىرىسپە جانە نەگىزگى ەكى بولىكتەن تۇرادى. كىرىسپە بولىگىندە حاتتامانىڭ تاقىرىبىنان كەيىن – وتىرىس (جينالىس) توراعاسىنىڭ (توراعالىق ەتۋشىنىڭ) جانە حاتشىنىڭ تەگى مەن اتى-ءجونى, قاتىسۋشىلاردىڭ ءتىزىمى نەمەسە قاتىسۋشىلاردىڭ سانى 10 ادامنان اسسا, قوسا بەرىلگەن قاتىسۋشىلاردىڭ تىزىمىنە سىلتەمە كورسەتىلەدى. تۇراقتى جۇمىس ىستەيتىن القالى ورگان وتىرىسىنىڭ حاتتاماسىندا القالى ورگاننىڭ قاتىسقان مۇشەلەرى الىپبيلىك تارتىپپەن تەگى بويىنشا دەربەس جازىلادى. ولاردان كەيىن لاۋازىمى مەن ۇيىمنىڭ اتاۋىن كورسەتە وتىرىپ شاقىرىلعانداردىڭ تەگى جازىلادى. كىرىسپە ءبولىم كۇن ءتارتىبىنىڭ ءاربىر تارماعى بويىنشا بايانداماشىنى كورسەتە وتىرىپ, ماڭىز­دىلىعىنا قاراي جازىلعان كۇن تارتىبىمەن (قارالاتىن ماسەلەلەردىڭ تىزبەسىمەن) اياقتالادى. ءار ماسەلە اراب سانىمەن نومىرلەنەدى جانە ونىڭ اتاۋى ابزاتستان, ۇلكەن ارىپپەن باستالىپ, «تۋرالى» دەگەن كومەكشى سوزبەن اياقتالۋى ءتيىس. جەكەلەگەن جاعدايدا كۇن ءتارتىبى حاتتاماعا قوسا بەرىلۋى مۇمكىن, ال حاتتامانىڭ وزىندە ءماتىننىڭ الدىندا «كۇن ءتارتىبى قوسا بەرىلىپ وتىر» دەگەن جازبا جاسالادى. حاتتامانىڭ نەگىزگى بولىگى كۇن ءتارتىبىنىڭ ءتيىستى تارماقتارىنا سايكەس كەلەتىن بولىمدەردەن تۇرادى. ءاربىر ءبولىمنىڭ ءماتىنى – باس ارىپتەرمەن جانە جارتىلاي قالىڭ قارىپپەن سول جاق جيەكتەن جازىلاتىن تىڭدالدى – ءسوز سويلەدى – قاۋلى ەتتى (شەشتى) دەگەن سحەما بويىنشا قۇراستىرىلادى. قابىلدانعان شەشىم تولىق باسىلىپ شىعارىلادى, قاجەت جاعدايدا داۋىس بەرۋدىڭ قورىتىندىسى كەلتىرىلەدى. تالقىلاۋ كەزىندە ايتىلعان ەرەكشە پىكىرلەردىڭ مازمۇنى حاتتاما ماتىنىندە ءتيىستى قاۋلىدان (شەشىمنەن) كەيىن جازىلادى. تىڭدالدى بولىمىندە بايانداماشىنىڭ ەسىمىنىڭ باس ءارپى مەن تەگى (لاۋازىمىنىڭ اتاۋى كۇن تارتىبىندە كورسەتىلەدى), بايانداما مەن جارىسسوزدەردىڭ نەگىزگى مازمۇندارى حاتتامانىڭ ماتىنىندە ورنالاستىرىلادى نەمەسە وعان قوسىمشا بەرىلەدى, سوڭعى جاعدايدا ماتىندە «جارىسسوزدەردىڭ ءماتىنى قوسىمشادا» دەگەن سىلتەمە جاسالادى. ءسوز سويلەدى بولىمىندە ءسوز سويلەگەندەردىڭ ەسىمىنىڭ باس ءارپى, تەگى, قاجەتتىلىگىنە قاراي لاۋازىمى جانە ولاردىڭ سوزدەرىنىڭ مازمۇنى وتىرىستا ايتىلعان رەتىنە سايكەس كورسەتىلەدى. بايانداماشىعا, ءسوز سويلەگەندەرگە قويىلعان سۇراقتار مەن ولارعا بەرىلگەن جاۋاپتار ولاردىڭ تۇسۋىنە قاراي حاتتامالانادى جانە سول رەتپەن جازىلادى, بۇل جاعدايدا «سۇراق», «جاۋاپ» سوزدەرى جازىلماي, سۇراق قويعان نەمەسە جاۋاپ بەرگەندەردىڭ اتىنىڭ باس ءارپى مەن تەگى كورسەتىلەدى. قاۋلى قابىلداۋ بولىمىندە تۇيىق رايلى ەتىستىكتەردىڭ كومەگىمەن قابىلدانعان شەشىمدەر جازىلادى. قىسقاشا حاتتامانىڭ ءماتىنى دە ەكى بولىكتەن تۇرادى. كىرىسپە بولىگىندە كۇن ءتارتىبى كورسەتىلمەيدى. قىسقاشا حاتتامانىڭ نەگىزگى بولىگى قارالىپ وتىرعان ماسەلەلەردىڭ اتاۋى جانە ولار بويىنشا قابىلدانعان شەشىمدەردى قامتيدى. ماسەلەلەردىڭ اتاۋى نومىرلەنەدى, «تۋرالى» دەگەن كومەكشى سوزبەن اياقتالىپ, ورتالىقتاندىرىلىپ باسىپ شىعارىلادى ء(ار جولدىڭ باسى مەن سوڭى ورنالاسۋ ايماعىنىڭ شەكاراسىنان تەڭ ارالىقتا) جانە سوڭعى جولدىڭ تومەنگى جاعىنان ءبىر سىزىقپەن سىزىلادى. سىزىقتىڭ استىڭعى جاعىندا اتالعان ماسەلەنىڭ تالقىلاۋىندا ءسوز سويلەگەن لاۋازىمدى تۇلعالاردىڭ تەگى كورسەتىلەدى. كەيىن ماسەلە بويىنشا قابىلدانعان شەشىم كورسەتىلەدى. حاتتامانىڭ تاقىرىبىنا القالى قىزمەت ءتۇرى مەن القالى ورگاننىڭ اتاۋى اتاۋ سەپتىگىندە كورسەتىلە وتىرىپ (قىزمەتكەرلەردىڭ جينالىسى, كەڭەس وتىرىسى جانە باسقالار) ەنگىزىلەدى. حاتتاماعا توراعا مەن حاتشى (توراعالىق ەتۋشى مەن جازبا جۇرگىزگەن تۇلعا) قول قويادى. وتىرىستىڭ كۇنى حاتتامانىڭ كۇنى بولىپ تابىلادى. ەگەر ول بىرنەشە كۇنگە سوزىلسا, وندا سىزىقشا ارقىلى وتىرىستىڭ باستالعان جانە اياقتالعان كۇنى كورسەتىلەدى. حاتتامالارعا ءىس جۇرگىزۋ جىلىنىڭ شەگىندە حاتتامالاردىڭ ءار توبى بويىنشا جەكە-جەكە رەتتىك ءنومىر بەرىلەدى – جينالىستار, كەڭەستەر, القالىق وتىرىستار حاتتامالارى, تەحنيكالىق, عىلىمي جانە ساراپتامالىق كەڭەستەردىڭ جانە باسقالارىنىڭ حاتتامالارى. بىرلەسكەن وتىرىستاردىڭ حاتتامالارىندا وتىرىسقا قاتىسقان ۇيىمدار حاتتامالارىنىڭ رەتتىك نومىرلەرىنەن تۇراتىن قۇرامداس نومىرلەر بولادى. حاتتامالاردىڭ كوشىرمەلەرى نەمەسە قابىلدانعان شەشىمدەر حاتتامادان ءۇزىندى كوشىرمە رەتىندە مۇددەلى ۇيىمدار مەن لاۋازىمدى تۇلعالارعا تاراتىلۋ كورسەتكىشىنە سايكەس جىبەرىلەدى. تاراتىلۋ كورسەتكىشىن قارالعان ماسەلەنى ازىرلەگەن قۇرىلىمدىق بولىمشەنىڭ جاۋاپتى ورىنداۋشىسى جاساپ, قول قويادى جانە قۇرىلىمدىق بولىمشەنىڭ باسشىسى بەكىتەدى. حاتتامالاردىڭ كوشىرمەلەرى مەن ولاردىڭ ءۇزىندى كوشىرمەلەرى ۇيىم مورىمەن كۋالاندىرىلادى. 6. اكتىنى دايىنداۋ مەن راسىمدەۋ ءتارتىبى 46. اكت مازمۇنى بەلگىلەنگەن فاكتىلەر مەن وقيعالاردى راستايتىن اقپارات بولىپ تابىلادى. اكت اتالمىش فاكتتى راستايتىن بىرنەشە تۇلعالارمەن قۇراستىرىلادى (قابىلداپ - تاپسىرۋ (جۇمىستاردى, ماتەريالدىق قۇندىلىقتاردى, قۇجاتتاردى), زەرتتەۋ (قاۋىپسىزدىك تەحنيكاسىنىڭ, ءورت قاۋىپسىزدىگىنىڭ جاي-كۇيى, ەڭبەك جاعدايىنىڭ ءىس-ارەكەتى ناتيجەسىندە), سىناق (ۇلگىلەردىڭ, جۇيەلەردىڭ, تەحنولوگيالاردىڭ), جويۋعا ءبولۋ (ماتەريالدىق قۇندىلىقتاردى, قۇجاتتاردى), بەرۋ, بەكىتىلگەن تۇگەندەۋدى تەحنيكالىق (اتقارىلعان جۇمىستاردىڭ, باس تارتۋلاردىڭ, بايقاۋلاردىڭ, باس تارتۋلاردى جويۋ, سالىستىرىپ تەكسەرۋلەردىڭ, كورسەتىلگەن قىزمەتتەردىڭ جانە تاعى باسقا) تەكسەرۋ ەرەجەلەرىنىڭ بۇزىلۋىن, اپاتتاردى, جازاتايىم وقيعالاردى, ۇيىمداردى جويۋدى انىقتايدى (بەكىتەدى). اكت جالپى بلانك نەگىزىندە وسى ۇلگىلىك قاعيدالاردىڭ 8-قوسىمشاسىنا سايكەس نىساندا راسىمدەلەدى. ۇيىم ىشىندە جاسالعان جانە ونىڭ شەگىنەن شىقپايتىن اكتىنى بلانكىسىز راسىمدەۋگە بولادى. اكت دەرەكتەمەلەرى: 1) قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ەلتاڭباسى نەمەسە ەمبلەما, لوگوتيپ, تاۋار بەلگىسى (قىزمەت كورسەتۋ بەلگىسى) وسى ۇلگىلىك قاعيدالاردىڭ 18, 19-ت. تالاپتارى ەسكەرە وتىرىپ; 2) ۇيىمنىڭ رەسمي اتاۋى; 3) قۇجات ءتۇرىنىڭ اتاۋى; 4) كۇنى; 5) اكتىنىڭ تىركەۋ ءنومىرى (يندەكسى); 6) اكتى شىعارىلعان جەر; 7) بەكىتۋ گريفى (كەيبىر جاعدايدا); 8) ءماتىننىڭ تاقىرىبى; 9) ءماتىنى; 10) قولى بولىپ تابىلادى. اكت ءماتىنى كىرىسپە, ايقىنداۋشى ەكى بولىكتەن تۇرادى. كىرىسپەدە اكتى جاساۋدىڭ نەگىزى كورس