كونە قورىمنىڭ تاريحى تىم ارىدە جاتىر. تاريحي دەرەككە قاراعاندا, قورىم ماڭىمەن تومەنگى ەدىل بويى مەن حورەزمدى, حيۋانى جالعاستىرعان كەرۋەن جولى وتكەن. كەرۋەن جولىنىڭ بويىندا التىنوردا داۋىرىندەگى ترەستارگو قالاسى بولعان. ءدال وسى شاھاردىڭ جانىندا ورىن تەپكەن قورىمدى 1732 جىلى ورىس وفيتسەرى ي.گەربەر كورىپ, ونىڭ جانىندا ورتاعاسىرلىق قالا مەن كۇيدىرىلگەن قىزىل كىرپىشتەن سالىنعان كەرۋەن سارايدىڭ قۇلاندىسى بارى تۋرالى جازبا قالدىرىپتى.
ال اتاۋى تۋرالى ناقتى دەرەك بولماعانىمەن, بىرنەشە جورامال بار. سونىڭ ءبىرى – ورىس وفيتسەرى ي.گەربەردىڭ «قاناتى بار ۇشاتىن ادامنان شىققان» دەگەن پىكىرى. ال وزگە جورامالعا قاراعاندا, قورىم جانىندا اعىپ جاتقان ءۇش بۇلاق بولعان. سودان ء«ۇش اققان» دەلىنىپ, كەيىن «ۇشقانعا» اينالعان بولۋى مۇمكىن. تاعى ءبىر دەرەك ءحVىىى عاسىردا قازاق پەن قالماق اراسىنداعى قاقتىعىستا قان توگىلىپ, سول سەبەپتى ء«ۇش قان» اتالۋى مۇمكىن ەكەنى ايتىلادى.
تاريحشىلار قازان توڭكەرىسىنە دەيىن ۇشقان اتا قورىمى جانىندا مەشىت بولعانىن جوققا شىعارمايدى. الايدا حح عاسىردىڭ ەكىنشى ونجىلدىعىندا ءمىناجات ورنى بۇزىلعان. كەزىندە قورىمنىڭ ورتاسىندا تۇندە شىراق جاعىلعان.
«سارايشىق» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني مۋزەي-قورىعى» رمقك-نىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى ايبەك تۇرار ۇلىنىڭ دەرەگىنە قاراعاندا, وسى كەزەڭگە دەيىن ۇشقان اتا قورىمى ەسكەرتكىشىنە تۇراقتى ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىسىن جۇرگىزۋ قولعا الىنباي كەلىپتى. ارحەولوگتەر تاراپىنان ءار كەزەڭدە بارلاۋ ءارى باقىلاۋ ماقساتىنداعى جۇمىس كەزىندە شاعىن شۋرفتار سالىنىپتى.
ء«بىز 2021 جىلى ەسكەرتكىشتىڭ بەتكى قاباتىنان جوشى ۇلىسى حاندارى سوقتىرعان تيىنداردى انىقتادىق. وعان دەيىن ۇشقاننان تابىلعان كونە تيىن عىلىمعا بەلگىسىز بولىپ كەلدى. تيىنداردىڭ جالپى سانى – 23. ساقتالۋى ناشار بولعاندىقتان, بەس تيىنداعى جازبانى وقۋ مۇمكىن بولمادى. ونىڭ ىشىندە 1312 جىلدارى سوعىلعان مىس تيىن بار. ال 1361 جىلدارداعى حىزىر حاننىڭ مىس تيىندارى – ساراي, موحشا, ساراي ءال-ءجاديد, حورەزم اقشا سارايلارىنىڭ ونىمدەرى. تيىننىڭ كوبى جانىبەك حاننىڭ بيلىگى كەزىندە ساراي ءال-جاديدتە سوعىلعانى انىقتالىپ وتىر. وزبەك حاننىڭ كەزىندە موحشا قالاسىندا 1326 جىلى سوعىلعان ءبىر كۇمىس تيىن تابىلدى», دەيدى ا.تۇرار ۇلى.
ارحەولوگتىڭ ايتۋىنشا, بيىل ۇشقان اتا قورىمى ەسكەرتكىشىن زەرتتەۋ ءۇشىن وسىنداعى ۇلكەن توبەنىڭ سولتۇستىك بولىگىنە قازبا جۇرگىزىلىپتى. بۇل توبەنىڭ كولەمى – شامامەن 150×150 مەتر, بيىكتىگى 1,5-2 مەتر. قازبا كەزىندە 70 سم تەرەڭدىككە دەيىن ۇلۋتاس كەسىندىلەرىنەن قۇرالعان قۇرىلىستىڭ سۇلباسى انىقتالىپتى.
ء«بىر ۇلكەن عيماراتتىڭ ەكى بولمەسى اشىلدى. بولمە ەسىكتەرىنىڭ ورنىنا ويىق سالىنعان. بوساعاسىنىڭ ەنى 15, ال تەرەڭدىگى 5 سم شاماسىن قۇرادى. ال ەدەندە اق الەباستر ەرىتىندىسىمەن بەكىتىلگەن تابالدىرىق ءىزى ساقتالىپتى. عيمارات قابىرعالارىنىڭ كەي تۇسى اياۋسىز بۇزىلعان. سىرتقى قابىرعاعا ەكى قاتار ۇلۋتاس كەسىندىسى سىرت جاعىمەن ءتۇزۋ قويىلىپتى. كەسىندىنىڭ ورتاسىنا تاۋ جىنىستى كەسەكتەردى ساز بالشىقپەن ارالاستىرىپ تولتىرعان. قابىرعاعا قويىلعان ەكى كەسىندى بولمەنىڭ ورتاسىنا قاراي قوزعالعان. بۇعان ونى بۇزۋ ءىسىنىڭ اسەرى تيگەن. قابىرعا كەسىندىلەرى جاقسى ساقتالىپ, بولمەنىڭ سۇلباسىن انىق كورسەتىپ تۇر», دەيدى مۋزەيدىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى.
ونىڭ ايتۋىنشا, قابىرعانىڭ سىرتىنا اق ءتۇستى الەباستر سىلاعىمەن جاعىلعانى بايقالىپتى. ءبىر بولمەنىڭ ورتاسىنان قىش كىرپىشتەن تۇرعىزىلعان جىڭىشكە قابىرعا اشىلىپتى. قابىرعاعا 365 سم ۇزىندىقتا ءتورت قاتار قىش كىرپىشتەن قالانىپتى. كىرپىشتىڭ كولەمى – 23ح5 سم.
«بۇل ءحىV عاسىرداعى قۇرىلىسقا سايكەس كەلەدى. شىعىس شەتىندە جارتىشار ءتارىزدى قۇرىلىس بار. ونىڭ ىشىنە تاندىر پەش سالىنعان بولۋى مۇمكىن. قازبا كەزىندە ۇلۋتاستان پلينفا تۇرىندە كەسىلگەن كىرپىشتەر كوپ شىقتى. مۇنداي كىرپىشتەر عيمارات توبەسىن كۇمبەزدەپ جابۋعا قولدانىلۋى مۇمكىن ەكەنىن جوققا شىعارمايمىز. سىرلى ساندىك قاپتاما مەن كاشيننەن جاسالعان پليتانىڭ سىنىعى دا كەزدەستى. تاعى دا 15 تيىن تابىلدى. توبە ءۇستىن شولۋ كەزىندە بەتكى قاباتتان تابىلعان تيىندار حىزىر حاننىڭ كەزەڭىندە حورەزمدەگى ساراي ءال-جاديدتە سوعىلعان. سارايشىقتا 1362 جىلى سوعىلعان ءمۇريد حاننىڭ تيىنى دا تابىلىپ وتىر», دەدى ا.تۇرار ۇلى.
كونە قورىم شەجىرەلى تاريحتىڭ قۇپياسىن بۇگىپ جاتقان سەكىلدى. ويتكەنى ۇشقان اتا ەسكەرتكىشىنىڭ شىعىس جاعىنان بەتى سىرلى قىش كىرپىشتەن تۇرعىزىلعان عيماراتتاردىڭ ورنى بايقالىپتى. ارحەولوگ مۇنى ورتاعاسىرلىق جەرلەۋ قۇرىلىستارىنىڭ قالدىعى دەپ توپشىلايدى. الايدا كەسەنە-مازارلاردى ىرگەتاسىنا دەيىن بۇزىپ الىنعان. بولاشاقتا ەسكەرتكىشكە كەشەندى زەرتتەۋ قولعا الىنۋى قاجەت.
اتىراۋ وبلىسى
