فوتو: tengizchevroil.com
وسى رەتتە ەلدەگى ەڭ ءىرى سالىق تولەۋشى «تەڭىزشەۆرويلدىڭ» ەل ەكونوميكاسىنا قوسقان ۇلەس-سالماعى قانداي؟ «تەڭىز» كەن ورنى ءوندىرۋ كولەمى بويىنشا الەمدەگى ەڭ ءىرى ون مۇناي كەن ورنىنىڭ قاتارىندا. S&P Global Commodity Insights باعالاۋىنشا, اتالعان كەن ورنى ەلىمىزدىڭ جالپى ىشكى ءونىمىنىڭ شامامەن 10%-ىن قامتاماسىز ەتەدى.
الايدا سالىق تولەمدەرى نارىقتىق جاعدايعا تاۋەلدى بولىپ قالادى. «تەڭىزشەۆرويلدىڭ» (تشو) سالىق تولەمدەرى 2014 جىلعى 1,6 ترلن تەڭگەدەن 2022 جىلى ەڭ جوعارى دەڭگەي – 4,6 ترلن تەڭگەگە دەيىن ءوستى. 2024 جىلعا قاراي 3,1 ترلن تەڭگەگە دەيىن تومەندەدى.
سونىمەن قاتار تشو-نىڭ جيىنتىق سالىق تۇسىمدەرىندەگى ۇلەسى داعدارىس كەزەڭدەرىن قوسپاعاندا, تۇراقتى تۇردە 20 – 30% ارالىعىندا ساقتالىپ كەلەدى. مۇنداي ەرەكشەلىك مۇناي باعاسىنىڭ 2015 – 2016 جىلدارداعى قۇلدىراۋى, پاندەميا جانە 2020 – 2021 جىلدارداعى پوستپاندەميالىق كەزەڭدەردە بايقالعان. سەبەبى وسى كەزەڭدە كومپانيانىڭ ۇلەسى ۋاقىتشا قىسقارعان ەدى.
2024 جىلى سالىق تۇسىمدەرى ازايعانىنا قاراماستان, تشو ەلدەگى بارلىق كومپانيالار اراسىندا سالىق تولەۋ بويىنشا كوشباسشى مارتەبەسىن ساقتاپ وتىر.
Energy Analytics ارناسى وسى باعىتتاعى كورسەتكىشتەردى ءار جىلداعى ورتاشا جىلدىق ۆاليۋتا باعامى نەگىزىندە دوللارلىق ماندە دە سالىستىرعان. ۆاليۋتالىق بالامادا جيىنتىق سالىق تۇسىمدەرى تۇراقتى ءوسىمدى كورسەتىپ, 2024 جىلى شامامەن 46 ملرد اقش دوللارىنا جەتكەن. ال تشو-نىڭ ۇلەسى 2022 – 2023 جىلدارداعى ەڭ جوعارى كورسەتكىشتەرمەن سالىستىرعاندا تومەندەگەن. بۇل باعا كونيۋنكتۋراسىنىڭ وزگەرۋىمەن قاتار, بولاشاق كەڭەيتۋ جوباسىنىڭ (بكج) ينۆەستيتسيالىق كەزەڭىنىڭ اياقتالۋىنا دا قاتىستى تىركەلگەن كورسەتكىش.
اقش اقشاسى باعامىمەن قاراستىرساق تا سالىق تۇسىمدەرى داعدارىستاردان كەيىن قالپىنا كەلىپ, ءوسىم ءۇردىسىن جالعاستىرىپ جاتىر. مۇناي-گاز كىرىستەرى فيسكالدىق جۇيەنىڭ نەگىزگى تىرەگى بولىپ قالا بەرەدى.
قازىر باستى ماسەلە «تەڭىز» كەن ورنى بويىنشا كەلىسىمدى ۇزارتۋ بولىپ وتىر. The New York Times دەرەكتەرىنە سايكەس, قازاقستان مەن Chevron كەلىسسوزدەردى باستاپ كەتكەن. Chevron ءۇشىن «تەڭىز» جوعارى تابىستى ستراتەگيالىق اكتيۆ بولىپ قالا بەرسە, ءبىزدىڭ ەل ءۇشىن ءىجو, سالىق تۇسىمدەرى جانە مۇناي ءوندىرۋ كولەمىن قامتاماسىز ەتەتىن جۇيەقۇراۋشى ارنا ەكەنى بەلگىلى.
كەلىسسوزدەر بارىسىنا ەكسپورتتىق باعىتتاردىڭ وسالدىعى, وپەك+ اياسىنداعى مىندەتتەمەلەر جانە 2033 جىلدان كەيىن ەكونوميكالىق رەنتانى ءبولۋ ءتارتىبىن قايتا قاراۋ ماسەلەلەرى اسەر ەتپەك. The New York Times پايىمىنشا, گەوساياسي تاۋەكەلدەر مەن شەتەلدىك ينۆەستورلار ءۇشىن شارتتاردى قايتا قاراۋ جونىندەگى ىشكى سۇرانىس تا قوسىمشا قىسىم تۋدىرىپ وتىر. سەبەبى مۇنداي كۇردەلى كەن ورنىندا باسقارۋشىلىق جانە تەحنولوگيالىق قۇزىرەتتەردى تولىق الماستىرۋ مۇمكىندىگى شەكتەۋلى ەكەنى بەلگىلى.
