ورەل وبلىسى, پوكروۆسك اۋدانى, نيكولسكوە دەرەۆنياسىنداعى بوران نىسانباەۆ ارىستانتەگى جەرلەنگەن باۋىرلاستار قورىمى.
«ماتروسوۆشىلار» دەگەن كىمدەر؟
ۇلى وتان سوعىسىندا كەڭەس اسكەرلەرى قان مايداندا تالاي جانقيارلىق ەرلىكتىڭ ۇلگىسىن كورسەتتى. ەرەكشە ەرلىكتىڭ ءبىرى جاۋىنگەرلەردىڭ جاۋدىڭ اتىس ۇياسىن ءوز دەنەلەرىمەن جاۋىپ, قازا تابۋى.
سوعىس جىلدارىندا دزوت-تارداعى پۋلەمەتتەردىڭ اۋزىن دەنەسىمەن جاۋىپ, كەڭەس اسكەرلەرىنىڭ ىلگەرى شابۋىلداۋىنا جاعداي جاساعان جاۋىنگەرلەردى ادەتتە «ماتروسوۆشىلار» دەپ اتاعان. سەبەبى, وسىنداي ەرلىكتىڭ بىرەۋىن 19 جاسار قىزىلاسكەر الەكساندر ماتروسوۆ جاساعان. ول 1943 جىلدىڭ 27 اقپانىندا كالينين وبلىسىنا قاراستى چەرنۋشكي دەرەۆنياسىن جاۋدان ازات ەتۋ ءۇشىن بولعان ۇرىستا ءوزىنىڭ دەنەسىمەن جاۋ دزوت-نىڭ اۋزىن جاۋىپ, كەڭەس اسكەرلەرىنىڭ ىلگەرى جىلجۋىنا مۇمكىندىك بەرگەن, سول جەردە ءوزى دە قازا تاپقان. قىزىلاسكەردىڭ وسىنداي ەرەكشە ەرلىگى ءۇشىن وعان كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعى بەرىلگەن.
سوعىس بارىسىندا ا.ماتروسوۆ سياقتى ەرلىك جاساۋشى وفيتسەرلەر مەن سولداتتار سانى 470 تەن اسقان. دەيتۇرعانمەن, ۇلى وتان سوعىسى اياقتالعاننان كەيىنگى 80-جىل ىشىندە سوعىس تاريحىن زەرتتەۋشىلەر ا.ماتروسوۆتىڭ ەرلىگىن ودان بۇرىن دا جاساعان جاۋىنگەرلەردىڭ بولعاندىعىن دالەلدەدى.
سولاردىڭ ءبىرى – 1942 جىلى قاڭتار ايىندا گۋرەۆ وبلىسى, ەسبول (قازىرگى يندەر) اۋدانىنان مايدانعا اتتانعان قىزىلاسكەر بوران نىسانباەۆ ارىستانتەگى (ارىستان نەمەرەسى – ا.ش.) ەدى.
مينومەتشى بوران نىسانباەۆ ارىستانتەگى جاساعان ۇلى ەرلىك
بوران نىسانباەۆ ارىستان نەمەرەسى 1918 جىلى قازىرگى باقساي اۋىلدىق وكرۋگى (بۇرىنعى ورال گۋبەرنياسى, رەدۋت بولىسى, بەسارال اۋىلدىق كەڭەسى ) اۋماعىندا دۇنيەگە كەلگەن. رۋى – تاز (جاستابان ءبولىمى). اكەسى – ارىستانوۆ نىسانباي, اناسى – ءرازيا وتەعاليەۆا. ول وتباسىنداعى 4 ۇل, 2 قىزدىڭ ءبىرى. ۇرپاقتارىنىڭ ايتۋىنشا, بوران تاڭدايدا ينتەرناتتا جاتىپ, باستاۋىش ءبىلىم العان. بلكجو مۇشەسى. ۇيلەنگەن, ايەلى – ۇرقيا دالەۋوۆا.
(نيكولسكوە دەرەۆنياسىنداعى كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى بوران نىسانباەۆ ارىستانتەگىنە قويىلعان ەسكەرتكىش تاقتا. 12.06.2025)
بوران نىسانباەۆ ارىستانتەگى ەسبول اۋداندىق اسكەري كوميسسارياتىندا ەسەپتە تۇرعاندىقتان 1942 جىلى 14 قاڭتاردا ەسبول اۋدانىنىڭ ورتالىعى كۋلاگينو اۋىلىنان مايدانعا اتتانعان. 1943 جىلدىڭ 13 اقپانىندا بوراننىڭ اعاسى ەرشى دە مايدانعا اتتانادى. وكىنىشكە وراي, كەيىن ەكەۋىنەن دە حابار بولماعان.
باستاپقىدا ولاردى ىزدەۋ ەشبىر ناتيجە بەرمەگەن, ونىڭ سەبەبى – اتىراۋ وبلىستىق ارحيۆىنەن بوران نىسانباەۆ ارىستانتەگى تۋرالى دەرەكتەر تابىلماعان.
سودان كەيىن ۇرپاقتارى باتىس قازاقستان, اقتوبە وبلىستىق جانە رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ پودولسك قالاسىنداعى اسكەري ارحيۆتەرگە حات جازىپ, «پاميات نارودا» سايتىمەن حابارلاسقان.
سول رەسەي فەدەراتسياسىنان تابىلعان دەرەكتەرگە سۇيەنە وتىرىپ, بوران نىسانباەۆ ارىستانتەگىنىڭ جاۋىنگەرلىك جولى تۋرالى قىسقاشا مىنانى ايتۋعا بولادى:
1943 جىلعى 6 اقپاندا 48-ارميانىڭ, 137-اتقىشتار ديۆيزياسى, 771-اتقىشتار پولكى, 1-باتالونىنىڭ اسكەرلەرى ورەل وبلىسى, پوكروۆسك اۋدانى, لەسكي دەرەۆنياسىن فاشيستەردەن ازات ەتۋ ءۇشىن شابۋىلعا شىققان. 40 مينۋتتىق ارتيللەريالىق دايىندىقتان كەيىنگى كەڭەس اسكەرلەرىنىڭ شابۋىلىنان ەش ناتيجە بولماعان. سەبەبى, جاۋدىڭ دوت ءتارىزدى ەتىپ جاسالىنعان مىقتى دا ۇلكەن دزوت-ىنان پۋلەمەتتەر جوعارىدان وق سەبەلەپ, جاۋىنگەرلەردىڭ ىلگەرى جىلجۋىنا مۇمكىندىك بەرمەگەن.
وسى كەزدە 1-مينومەتشىلەر روتاسىنىڭ مينومەتشىسى بوران نىسانباەۆ پۋلەمەتتەردىڭ سەبەلەپ تۇرعان وعىنىڭ استىمەن 2 رەت جاۋ دزوت-ىنا جاقىنداپ بارىپ, گراناتالار لاقتىرادى. بىراق, پۋلەمەت ءالى دە اتىلىپ تۇرادى. سودان سوڭ, كومانديردەن پۋلەمەتتەردىڭ ءۇنىن وشىرۋگە رۇقسات العان بوران, ءوز دەنەسىن اينالدىرا گراناتالارمەن بايلاپ, قولىنا تانكىگە قارسى قولدانىلاتىن 2 گراناتا الىپ, دزوت-تىڭ ەسىگىنە دەيىن جورعالاپ بارىپ, ەسىكتى تەۋىپ اشىپ, ىشىنە سەكىرىپ كىرىپ, گراناتالارىن لاقتىرادى.
جويقىن جارىلىس ناتيجەسىندە پۋلەمەتتەر تۇگەلىمەن ىستەن شىعىپ, باتالون جاۋىنگەرلەرى جاۋ اسكەرلەرى ورنالاسقان توبەنى باسىپ الادى. تاس-تالقانى شىققان دزوت-تىڭ ىشىنەن 28 نەمىس-فاشيست سولداتتارى مەن وفيتسەرلەرىنىڭ ولىكتەرى جانە كومسومول مۇشەسى بوران نىسانباەۆتىڭ دەنەسى تابىلادى.
ارحيۆتىك دەرەكتەرگە ۇڭىلسەك, 771-اتقىشتار پولكىنىڭ كومانديرى, پودپولكوۆنيك ا.ي.گورديەنكو لەسكي دەرەۆنياسىن جاۋدان ازات ەتۋدە قاھارماندىق كورسەتكەن مينومەتشى – يسيمباەۆ بۋران دەپ كورسەتەدى. نەگە يسيمباەۆ بۋران دەگەن سۇراققا بىلاي دەپ جاۋاپ بەرۋگە بولادى. ول مەزگىلدە تانكىگە قارسى قولدانىلاتىن 2 گراناتامەن دزوت-تى جارىپ, سول جەردە ءوزى دە قازا تاپقان, دەنەسى ابدەن پارشالانعان قىزىلاسكەردىڭ كىم ەكەنىن انىقتاۋ قيىنعا سوققان. تەك توسقالتاسىنان الىنعان, قانعا مالىنعان كومسومولدىق بيلەتتىڭ قالدىعى نەگىزىندە قۇجات يسيمباەۆ بۋران دەپ تولتىرىلعان.
1943 جىلدىڭ 7 ساۋىرىندە يسيمباەۆ بۋران «كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى» اتاعىنا (ولگەننەن كەيىن) ۇسىنىلعان. الايدا, 48-ارميانىڭ قولباسشىسى گەنەرال رومانەنكو ماراپات بەتشەسىنە:
«وردەنوم وتەچەستۆەننوي ۆوينى 1-ستەپەني. وپيسات پودۆيگ دليا رودنىح ي رايوننىح ورگانيزاتسي, ۆ ارمەيسكۋيۋ گازەتۋ» دەگەن بۇرىشتاما جازادى. ءسويتىپ, بۋران يسيمباەۆ 48-ارميانىڭ 1943 جىلعى 19 ساۋىرىندەگى №26/ن بۇيرىعىمەن ءى-دارەجەلى «وتان سوعىسى» وردەنىمەن (ولگەننەن كەيىن) ماراپاتتالادى.
ب.يسيمباەۆتىڭ ەرلىگى ارميالىق گازەتتە جاريالانعاننان كەيىن, مايدان شتابى 1943 جىلدىڭ 14-مامىرىندا ونى, «كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى» اتاعىنا ۇسىنىپ, ەكىنشى رەت «ماراپات بەتشەسىن» تولتىرادى. وندا جوعارىدا كورسەتىلگەن ەرلىك تۋرالى جازا كەلىپ, اسكەري قولباسشىلار «قىزىلاسكەر بۋران يسيمباەۆتى (ولگەننەن كەيىن) «كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى» اتاعىنا ۇسىنادى. ۇسىنىسقا 137-اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ كومانديرى پولكوۆنيك الفەروۆتىڭ, ارميا قولباسشىسى ارميا گەنەرالى روكوسسوۆسكيدىڭ, اسكەري كەڭەس مۇشەسى گەنەرال-مايور تەلەگيننىڭ قولدارى قويىلادى.
وسى ۇسىنىس نەگىزىندە 1943 جىلعى 23 قىركۇيەكتە كسرو جوعارى كەڭەسى تورالقاسىنىڭ توراعاسى م.ي.كالينيننىڭ قولىمەن «نەمىس-فاشيست باسقىنشىلارىمەن كۇرەستە مايداندا كوماندوۆانيە تاپسىرماسىن ۇلگىلى ورىنداعانى جانە كورسەتكەن ەرلىگى مەن باتىرلىعى ءۇشىن قىزىلاسكەر بۋران يسيمباەۆقا (ولگەننەن كەيىن) كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعى بەرىلسىن» دەگەن ۋكاز شىعادى.
وسىلايشا, نەمىس باسقىنشىلارىنىڭ اجال وعىن سەۋىپ, باس كوتەرتپەي قويعان «اجداھا دوت-ىن» قۇرتىپ, سول جەردە 25-كە ەندى عانا تولعان جاسىندا ءوزىن دە قۇربان ەتكەن, كومسومول مۇشەسى, باتىر جاۋىنگەر بۋران يسيمباەۆ ەرلىگى ايرىقشا قۇرمەتكە يە بولادى.
سوعىستان كەيىنگى جانە 50-جىلداردا گۋرەۆ وبلىسىندا ىزدەستىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ, باتىردىڭ شىن اتى-ءجونى بوران نىسانباەۆ ەكەندىگى جانە ونىڭ تۋعان جەرى قازاق كسرى, گۋرەۆ وبلىسى, بۇرىنعى ەسبول اۋدانى ەكەندىگى انىقتالادى. وسىعان وراي 1963 جىلى باتىردىڭ اتى-ءجونى تۇزەتىلىپ, ل.ي.برەجنەۆتىڭ قولى قويىلعان جاڭا ۋكاز شىعادى. وندا بىلاي دەپ جازىلعان:
«كەڭەس وداعىنىڭ باتىرىنا گراموتا.
كسرو جوعارى كەڭەسى تورالقاسىنىڭ 1943 جىلعى 23-قىركۇيەكتەگى جارلىعىمەن نەمىس باسقىنشىلارىمەن بولعان شەشۋشى ۇرىس كەزدەرىندە كوماندوۆانيەنىڭ جاۋىنگەرلىك تاپسىرمالارىن ۇزدىك ورىنداپ جانە بۇل ىستە باتىلدىق پەن ەرلىكتىڭ اسقان ۇلگىسىن كورسەتكەنى ءۇشىن نىسانباەۆ بورانعا كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعى بەرىلدى.
كسرو جوعارى كەڭەسى تورالقاسىنىڭ توراعاسى ل.برەجنەۆ
كسرو جوعارى كەڭەسى تورالقاسىنىڭ حاتشىسى م.گەورگادزە
موسكۆا, كرەمل. 1963 جىل 10 ماۋسىم».
ەندى ءبىز بۇدان بىلاي مينومەتشى بۋران يسيمباەۆ دەمەي, ونى شىن اتى-جونىمەن بوران نىسانباەۆ دەپ جازاتىن بولامىز.
وسى جەردە مىنا جاعدايعا نازار اۋدارعانىمىز ءجون بولادى:
بىرىنشىدەن, بوران نىسانباەۆ 1 جىلدا ەرلىگى ءۇشىن 2 رەت ماراپاتتالعان قىزىلاسكەر. ەكىنشىدەن, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى قىزىلاسكەر ا.ماتروسوۆ ءوز ەرلىگىن 1943 جىلى 27 اقپاندا جاساعان بولسا ال, ب.نىسانباەۆتىڭ ەرلىگى ا.ماتروسوۆتان 21 كۇن بۇرىن جاسالعان. ب.نىسانباەۆتى «ماتروسوۆشى», ياعني ا.ماتروسوۆتىڭ ەرلىگىن قايتالاعان دەۋگە ەش نەگىز جوق. وعان قوسا, ولاردىڭ جاساعان ەرلىكتەرىنىڭ سىيپاتى دا 2 ءتۇرلى. اتاپ ايتقاندا, مينومەتشى ب.نىسانباەۆ دوت-تىڭ ىشىنە كىرىپ, ءوزىن جارىپ, قازا تاپقان. ءسويتىپ, 4 روتادان تۇراتىن باتالونعا جول اشقان. ال, ا.ماتروسوۆ بولسا, دزوت امبرازۋراسىن كەۋدەسىمەن جاۋىپ, پۋلەمەت ءۇنىن وشىرگەن, ءوزى دە قازا تاپقان. ولاي بولسا, كەرىسىنشە ا.ماتروسوۆتى ب.نىسانباەۆ ەرلىگىن قايتالاعان دەۋگە بولادى.
وسىلايشا, ۇلى وتان سوعىسىندا قاھارماندىقتىڭ اسقان ۇلگىسىن كورسەتىپ, قازا تاپقان بوران نىسانباەۆ ارىستانتەگى تۋرالى اسكەري ءومىربايان تولىقتاي قالپىنا كەلتىرىلدى دەپ ايتساق تا بولار ەدى. وكىنىشكە وراي ولاي بولماي شىقتى.
1963 جىلى ب.نىسانباەۆقا كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعى بەرىلگەندىگى تۋرالى ل. ي. برەجنەۆ شىعارعان ۋكازدان كەيىن رەسەيدەن گۋرەۆ جانە يندەر اسكەري كوميسسارياتىنا وكىلدەر كەلىپ, بوراننىڭ تۋىسقاندارىنا ىزدەۋ سالعان. وسى كەزدە ەسبول (يندەر) اۋدانى اسكەري كوميسسارياتىنان 1942 جىلى قاڭتار ايىندا 2 بوران نىسانباەۆتاردىڭ مايدانعا شاقىرىلعاندىعى بەلگىلى بولعان.
ءبىرىنشىسى - بوران نىسانباەۆ ارىستانتەگى, ەكىنشىسى – بوران نىسانباەۆ ماستەكتەگى. ەكەۋى دە 1918 جىلى تۋعان. ەكەۋى دە 48-ءشى ارميانىڭ 137 اتقىشتار ديۆيزياسى, 771 اتقىشتار پولكىندە فاشيستەرمەن شايقاسقان. ال, 1943 جىلى 6 اقپاندا لەسكي دەرەۆنياسىن ازات ەتۋ ءۇشىن بولعان سۇراپىل سوعىستا مينومەتشى بوران نىسانباەۆ ارىستانتەگى وشپەس ەرلىك كورسەتىپ, قازا تاپتى. قۇجاتتاردان اتقىش بوران نىسانباەۆ ماستەكتەگىنىڭ 1943 جىلدىڭ 16 اقپانىندا شاليموۆو دەرەۆنياسى ءۇشىن بولعان ۇرىستا سول جاق قۇلاعىنان جارالانعاننان كەيىن پولك كومانديرى ا. ي. گورديەنكونىڭ بوراننىڭ 1943 جىلى 23 اقپاندا گوسپيتالعا جىبەرىلگەندىگى تۋرالى شىعارعان №36 بۇيرىعىن كورۋگە بولادى. بوران 1943 جىلدىڭ 23 اقپانىنان 2 ناۋرىزىنا دەيىن تۋلا قالاسىنداعى №1145 گوسپيتالدا جاتىپ, ەمدەلگەن. (رف قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ ورتالىق ءارحيۆىنىڭ فيليالى اسكەري-مەديتسينالىق قۇجاتتار ءارحيۆى. سانكت-پەتەربۋرگ قالاسى. جارالانعاندار مەن اۋرۋلاردى ەسەپكە الۋ كارتوتەكاسى). رف قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ ورتالىق ارحيۆىندەگى 8500, 8511 قورلارداعى قۇجاتتاردان اتقىش بوران نىسانباەۆتىڭ 1943 جىلدىڭ 6 مامىرىندا 336 اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ 1130 اتقىشتار پولكىندە مينا تاسۋشى بولعانىن كورەمىز. قۇجاتتاردا بىلاي دەپ كورسەتىلگەن: «1918 جىلى گۋرەۆ وبلىسى, ەسبول اۋدانى, قاڭباقتى اۋىلدىق كەڭەسىندە تۋىپ,1942 جىلدىڭ 6 قاڭتارىندا مايدانعا الىنعان بوران نىسانباەۆ ماستەكتەگى 1943 جىلعى 14 جەلتوقساندا جيتومير وبلىسى, مالين اۋدانى, فەدوروۆ دەرەۆنياسى ءۇشىن بولعان سوعىستا قازا تاپقان». (رف قموا,قب.1651, ت.2,ءىس 25,پ.16).
باتىر گراموتاسىن تاپسىرۋ ءۇشىن, سول كەزدەگى ءتارتىپ بويىنشا ەكى بوراننىڭ دا جانۇيالىق جاعدايى تەكسەرىلگەن. تەكسەرۋ بارىسىندا مينومەتشى بوراننىڭ اعاسى ەرشى سول كەزدە 7 جىلعا باس بوستاندىعىنان ايرىلعاندىعى انىقتالعان. وسى جاعداي, ياعني بوران نىسانباەۆ ارىستانتەگىنىڭ جانۇياسىندا سوتتالعان اعاسىنىڭ بولۋى, ونىڭ اتا-اناسىنا باتىر اتاعىن تاپسىرۋعا كەدەرگى كەلتىرگەن.
وسىلايشا, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنىڭ گراموتاسى 1943 جىلعى 6 اقپانىنداعى لەسكي دەرەۆنياسىن جاۋدان ازات ەتۋگە ەش قاتىسى جوق قىزىلاسكەر اتقىش بوران نىسانباەۆ ماستەكتەگىنىڭ وتباسىنا تاپسىرىلعان. ماستەكوۆ نىسانباي العاشقىدا باتىر گراموتاسىن الماعانمەن, ەكىنشى بارعاندا قابىلداپ العان. سوعان وراي قۇجاتتار دا تۇزەتىلەدى. اتاپ ايتقاندا, 137 اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ 771-اتقىشتار پولكىنىڭ جاۋىنگەرلەر مەن سەرجانتتاردى ەسەپكە الۋ كىتابىندا (رف قموا. ق.7427, ت.580869س, ءى.4, پ.5023) تۇزەتۋ بار ەكەنى بايقالادى. اۋەلى بوران نىسانباەۆ ماستەكتەگى 16.02.43 جىلى جاراقات العان دەپ جازىلسا (شىندىعى وسى – ا.ش.), كەيىن ول قۇجات 06.02.43 جىلى «ولگەن» دەپ تۇزەتىلگەن. ارحيۆ قۇجاتىن كىم, قاشان تۇزەتكەنى بەلگىسىز.
ناقتىلاپ ايتساق, 2 نىسانباەۆتاردىڭ اراسىنداعى ايىرماشىلىقتاردى اڭعارۋ قيىن ەمەس بولاتىن. اتاپ ايتقاندا: بىرەۋى ارىستانوۆ نىسانبايدىڭ, ەكىنشىسى ماستەكوۆ نىسانبايدىڭ بالاسى. تۋعان جەرلەرى – ءارتۇرلى.
ارىستانوۆ نىسانبايدىڭ بالاسى كومسومول مۇشەسى, ال ماستەكوۆ نىسانبايدىڭ بالاسى ەشقانداي قوعامدىق ۇيىمعا كىرمەگەن.
نىسانباەۆ بوران ارىستانتەگى مايداندا مينومەتشى بولسا, نىسانباەۆ بوران ماستەكتەگى – اتقىش بولعان.
مينومەتشى بوران نىسانباەۆ 1943 جىلى 6 اقپاندا ورەل وبلىسىنداعى لەسكي دەرەۆنياسى ءۇشىن بولعان شايقاستا قازا تاپسا, اتقىش بوران نىسانباەۆ 1943 جىلى 14 جەلتوقساندا جيتومير وبلىسىنداعى فەدوروۆ دەرەۆنياسىن ازات ەتۋ بارىسىندا قازا تاپقان.
قالپىنا كەلتىرىلگەن تاريحي اقيقات
2019 جىلدان باستاپ مينومەتشى بوران نىسانباەۆتىڭ ۇرپاعى گۇلزادا ابىلداەۆا اتاسىنىڭ اسكەري ءومىر جولى تۋرالى رەسەيلىك مەكەمەلەردەن دەرەكتەر جيناي باستاعان. ونىڭ ايتۋىنشا, باتىر بوران نىسانباەۆتىڭ جەرلەنگەن جەرى تۋرالى سۇراقتارىنا ورەل وبلىستىق اسكەري كوميسسارياتىنان كەلگەن جاۋاپ تا كۇتپەگەن وقيعا بولعان. وسى كەزگە دەيىن جازىلىپ كەلگەن باتىر بوران ورەل وبلىسى, پوكروۆسك اۋدانى, دروسكوۆو سەلوسىندا جەرلەنگەن دەگەن اقپارات قاتە بولىپ شىققان. ول جەردە دە لەسكي دەرەۆنياسى بولعانىمەن, ول اۋماق 1928-1963 جىلدار ارالىعىندا دروسكوۆو اۋدانى دەپ اتالعان. بەرتىن كەلە دروسكوۆو اۋدانى تاراتىلىپ, 1965 جىلى ونىڭ جەرى پوكروۆسك اۋدانىنا بەرىلگەن. ياعني, 1943 جىلى ول اۋماق – لەسكي دەرەۆنياسى دروسكوۆو اۋدانى دەپ اتالاتىن.
(باتىردىڭ نەمەرە تۋىسى ازامات كەنجەشوۆ باتىر باباسى قازا تاپقان جەردە. 9.05.2025)
بوران سول جەردە قازا بولسا «ماراپات بەتشەسىندە» لەسكي دەرەۆنياسى دروسكوۆو اۋدانى دەپ جازىلۋى كەرەك ەدى. قۇجات بويىنشا, باتىر بوران 1943 جىلى لەسكي دەرەۆنياسى, پوكروۆسك اۋدانىندا قازا تاپقان. ولاي بولسا, باتىردىڭ دروسكوۆودا جەرلەنۋى مۇمكىن ەمەس ەدى. سول كۇمان راستالىپ, باتىر ول جەردە جەرلەنبەگەن بولىپ شىقتى, قابىرگە قويعان بەلگى دە قالاي قويىلعانى بەلگىسىز.
ورەل وبلىستىق اسكەري كوميسسارياتى گۇلزادا ابىلداەۆاعا بوران نىسانباەۆتىڭ ناقتى جەرلەنگەن جەرىن انىقتاۋ ءۇشىن مپو «وگنەننايا دۋگا» مەكەمەسىنىڭ باسشىسى ن. ا. اندرەەۆپەن حابارلاسىڭىز دەپ كەڭەس بەرگەن. ال, ن.ا.اندرەەۆتىڭ ايتقانى مىناۋ:
«2019 جىلى ەلسىز قالعان لەسكي دەرەۆنياسىندا قازبا جۇمىستارى باستالدى. وعان مىناداي وقيعا سەبەپشى بولدى. سول جەردىڭ تۇرعىنى قارت اجەي كەنەتتەن نەمەرەسى مەن كۇيەۋ بالاسىنان ەلسىز قالعا لەسكي دەرەۆنياسىنا اپارۋدى تالاپ ەتەدى. ول جەرگە بارعاسىن ءبىر تومپەشىكتى كورسەتىپ, سول جەرگە اۋىلداستارى سوعىس كەزىندە قازا بولعان كەڭەس جاۋىنگەرلەرىن جەرلەگەنىن ايتادى. ىزدەۋشىلەر بولا قالسا, وسى جەردى كورسەتۋدى اماناتتايدى. بىرنەشە كۇننەن كەيىن اجەي قايتىس بولادى».
2019 جىلدىڭ جازىندا قازبا جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ, سول جەردەن 232 كەڭەس جاۋىنگەرلەرىنىڭ مۇردەسى تابىلادى. وسى جەردە رەسەي فەدەراتسياسى ورەل وبلىسى پوكروۆسك اۋدان اكىمشىلىگىنىڭ جاقىندا عانا, دالىرەك ايتقاندا, بيىلعى – 2025 جىلدىڭ 9 قاڭتارىندا گۇلزادا ابىلداەۆاعا جازعان حاتىنان (№24 قۇجات) ءۇزىندى كەلتىرسەك:
«... نا مەستە دەر. لەسكي پودنياتو 232 بويتسا ي كومانديرا كراسنوي ارمي, پوگيبشيح ۆ پەريود سو 2 فەۆراليا پو 12 فەۆراليا 1943 گودا... سپيسوچنو پوتەري زا دەر. لەسكي سوۆپالي س كوليچەستۆوم پودنياتىح بويتسوۆ ۆ يامە.
ۆ توم چيسلە سرەدي پودنياتىح ناحوديلسيا ي گەروي سوۆەتسكوگو سويۋزا بۋران نىسىنباەۆ (پوسمەرتنو) (1918 - 6 فەۆراليا 1943) – مينومەتچيك 771-گو سترەلكوۆوگو پولكا 137 – سترەلكوۆوي ديۆيزي 48 – ارمي بريانسكوگو فرونتا».
ال, ن. ا. اندرەەۆ ءوز حاتىندا بىلاي دەيدى:
«بوراننىڭ دەنەسىن كوتەرگەندە, ونى گراناتا جارىلىسىنان قالعان ىزدەرىنەن بىردەن تانىدىق. مونگولويد, بەت سۇيەگى قىسقا, شاشى قارا, شينەلسىز. بوران بەت جاعىندا جاتتى. بۇل شۇڭقىرعا ول سوڭىنان اكەلىنگەن».
2025 جىلعى 9 قاڭتارداعى حاتتان مىناداي جولداردى وقيمىز:
«27 اۆگۋستا 2019 گودا پودنياتىە وستانكي بويتسوۆ ي كومانديروۆ كراسنوي ارمي بىلي پوحورونەنى س پودوبايۋششيمي ۆوينسكيمي ي دۋحوۆنىمي پوچەستيامي ۆ براتسكوم زاحورونەني ۆ د. نيكولسكوە.
يميا گەرويا سوۆەتسكوگو سويۋزا بۋرانا نىسىنباەۆا ۆنەسەنو نا گرانيتنوي پليتە نا براتسكوم زاحورونەني ۆ د.نيكولسكوە ۆمەستە س يمەنامي پوگيبشيح بويتسوۆ.
وتدەلنايا مەموريالنايا پليتا, ۋۆەكوۆەچيۆايۋششايا پاميات ب.نىسىنباەۆا نا براتسكوم زاحورونەە ۆ د.نيكولسكوە بۋدەت ۋستانوۆلەنا ك 9 مايا 2025گودا.
گلاۆا ادمينيستراتسي رايونا ا.ۆ. رەشەتنيكوۆ.». (اۋدان اكىمدىگىنىڭ باسشىسى ا.ۆ.رەشەتنيكوۆتىڭ جازباسىنا قوسارىمىز - كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى بوران نىسانباەۆ ارىستان نەمەرەسىنە ەسكەرتكىش تاقتا باۋىرلاستار قورىمىنا 2025 جىلدىڭ 12 ماۋسىمىندا قويىلدى - ا.ش).
جوعارىدا كەلتىرىلگەن بارلىق ارحيۆتىك دەرەكتەر 1943 جىلعى 6 اقپاندا لەسكي دەرەۆنياسى ءۇشىن بولعان شايقاستا تەڭدەسى جوق ەرلىك كورسەتكەن جاۋىنگەر مينومەتشى بوران نىسانباەۆ ارىستانتەگى ەكەندىگىن ناقتى دالەلدەيدى.
باتىر اتاعىنىڭ گراموتاسىن تاپسىرۋ كەزىندە جىبەرىلگەن قاتەلىكتەرگە ەكى بوراننىڭ دا, ولاردىڭ اتا-انالارىنىڭ ەش كىناسى جوق بولاتىن. اتقىش بوران نىسانباەۆتىڭ اتا-اناسى باتىر گراموتاسىن سۇراپ العان جوق, ال مينومەتشى بوران نىسانباەۆتىڭ اتا-اناسى بالاسىنىڭ باتىرلىعىن دالەلدەۋگە مۇمكىندىكتەرى بولمادى. تەك ەلىمىز تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەننەن كەيىن عانا مينومەتشى بوراننىڭ ۇرپاقتارى باتىر اتالارىن ىزدەۋ جولىندا ايانباي تەر توگىپ, اقىر سوڭىندا ماقساتتارىنا جەتتى. بۇل كەشتەۋ بولسا دا ورتامىزعا ورالعان تاريحي شىندىق. بۇدان بىلاي اتىراۋ وبلىسى جانە رەسپۋبليكا جۇرتشىلىعى بوران نىسانباەۆتىڭ قايسىسى لەسكي تۇبىندەگى شايقاستا ءوزىن قۇربان ەتكەنىن بىلەتىن بولادى.
بيىلعى - 2025 جىلعى 9 مامىردا ۇلى جەڭىستىڭ 80 جىلدىعىنا وراي نىسانباي ارىستان ۇلىنىڭ شوبەرەسى ازامات كەنجەشوۆ 82 جىلدان سوڭ ورەل وبلىسى اۋماعىنداعى باتىر باباسى جەرلەنگەن باۋىرلاستار قورىمىنا بارىپ, اتىراۋدان اپارعان تۋعان جەردىڭ توپىراعىن سالىپ, ءوزىنىڭ ۇرپاقتىق بورىشىن ابىرويمەن ورىنداپ قايتتى.
ەندىگى ماقسات – بۇدان 62 جىل بۇرىن, 1963 جىلى جىبەرىلگەن قاتەلىكتىڭ سەبەبىن حالىققا جان – جاقتى ءتۇسىندىرۋ, سول ارقىلى بوران نىسانباەۆ ارىستانتەگىنىڭ ەرلىگىن ناسيحاتتاپ, تاريحي شىندىقتى قالىپتاستىرۋ, ونىڭ ەكىنشى, ماڭگى ءومىرىن جالعاستىرۋ. ءسويتىپ, ۇلى جەڭىستىڭ 80 جىلدىعىن اتاپ ءوتۋ بارىسىندا مينومەتشى باتىر بوراننىڭ ۇلى ەرلىگى تۋرالى تاريحي-تانىمدىق باعىتتاعى شارالاردى كەڭىنەن جۇرگىزۋ.
امانكەلدى شامعونوۆ,
قر تاريح جانە قوعامدىق عىلىمدار اكادەميسىنىڭ اكادەميگى,
قر-نىڭ ۇزدىك ولكەتانۋشىسى.
