كاسىبي گازەت قىزمەتكەرى رەتىندە ءبىزدىڭ ءبىر بايقاعانىمىز, 1941-1945 جىلدارداعى ۇلى وتان سوعىسىنا رەسەيدىڭ وڭتۇستىك-باتىس ءسىبىر ولكەسىنەن اتتانعان قازاقتار تۋرالى دەرەكتەر ورىنبورداعى ەكى جەردە جاقسى جيناقتالىپ, ساقتالعان. ونىڭ ءبىرىنشىسى, وبلىستىق مەملەكەتتىك ارحيۆ تە, ەكىنشىسى ن.ك.كرۋپسكايا اتىنداعى ولكەلىك كىتاپحانا. بۇلاردا سوعىس جىلدارىندا جارىققا شىققان گازەت تىگىندىلەرى مەن تاقىرىپتىق پلاكاتتار سەرياسى, مايدانگەرلەردىڭ ەستەلىكتەر جيناعى مەن ءتۇرلى ەنتسيكلوپەديالىق انىقتامالىقتار رەت-رەتىمەن تۇر. ولار اپتالاپ, ايلاپ سيرەك قور زالدارىندا وتىراتىن عالىمدار ەمەس, بەلگىلى تاقىرىپ توڭىرەگىندە دايىندالىپ كەلىپ, ءۇش-ءتورت كۇن ىشىندە شارۋاسىن بىتىرۋگە تىرىساتىن جۋرناليستەرگە كوپ مالىمەت, دەرەكتەردەن حاباردار ەتۋگە جاقسى مۇمكىندىك تۋعىزعانداي.
جەڭىستىڭ 70 جىلدىعىنا بايلانىستى ارنايى تاپسىرمامەن كەلگەن ءبىز دە ىزدەگەن جوعىمىزدى وسى مەكەمەلەردىڭ سيرەك قورلارىنان تاپقانداي بولدىق. «ىزدەگەن جوعىمىز» دەپ وتىرعانىمىز – ۇلى وتان سوعىسىنا ورىنبور ولكەسىنەن اتتانعان قازاقتار. سولاردىڭ ىشىندەگى كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى دەگەن جوعارى اتاق پەن سوعان تەڭەستىرىلگەن داڭق وردەنىنىڭ تولىق يەگەرى دارەجەسىنە قول جەتكىزگەن قانداستارىمىز.
ولار قانشا ادام؟ جوعارىداعىداي اتاقتى نەندەي ەرلىكتەرى ءۇشىن العان؟ سوعىستان امان-ەسەن كەلگەن بە؟ ونداي قاھارمان قازاقتاردى بۇگىنگى ورىنبوردىڭ بيلىك ورىندارى بىلە مە؟ بىلسە ول اعالارىمىزدىڭ ەسىمدەرىن ەستە قالدىرۋ ءۇشىن وڭىرلىك ۇكىمەت تاراپىنان نە ىستەلىنگەن؟
مىنە, مۇندا كەلگەن ساپارىمىزدىڭ ماقساتى وسى ەدى. ىزدەگەن جوعىمىز دا سول بولاتىن. ونى تاپقان دا سياقتىمىز. ەندى سولاردى ءار كەزدەرى وسىنداعى گازەت-جۋرنالدارعا شىققان ماقالالار مەن باسقا دا انىقتامالىقتارداعى مالىمەت, دەرەكتەر ارقىلى سويلەتىپ كورەلىك.
كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى ورازاق اقباۋوۆ
كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى يساتاي يششانوۆ
داڭق وردەنىنىڭ تولىق يەگەرى حايروللا ابدەشەۆ
داڭق وردەنىنىڭ تولىق يەگەرى باقتىباي شوشاەۆ
ورىنبوردا جارىق كورگەن وسىنداي جيناقتاردا مايدانگەر قازاقتار تۋرالى مالىمەتتەر مول.
قاتارداعى جاۋىنگەر ورازاق اقباۋوۆ شايقاسقا العاش رەت ماسكەۋ ماڭىنداعى ۆولوكالام تاسجولى بويىندا كىردى. بۇل ايگىلى پانفيلوۆشىلارمەن ىرگەلەس تۇرعان ءسىبىر ديۆيزياسىنىڭ ءبولىمى ەدى. ادامنىڭ ەرلىگى, تاباندىلىعى, ونىڭ بيىك مورالدىق بەينەسى قيىن-قىستاۋ شاقتا اشىلىپ, سىنالماي ما؟! العاشقى شايقاستاردىڭ وزىندە-اق ءومىر كورگەن ەرەسەك قازاق ازاماتىنىڭ بويىنان كومانديرگە ءتان قاسيەت بار ەكەنى ايقىن كورىنىپ تۇراتىن. ءبىر اۋىر ايقاستا روتاداعى بارلىق ۇلكەن-كىشى شەندى وفيتسەرلەر قازا تاپتى. مىنە, سول كەزدە, باسقارۋ تىزگىنىن ستارشينا ورازاق اقباۋوۆتىڭ ءوز قولىنا العانى بار.
سونداي بىرنەشە قيىن ساتتەردە كوزگە ءتۇسىپ, جاۋىنگەرلەردى جاۋعا جۇمىلدىرا بىلگەن ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتى ءۇشىن كومانديرى ونى وفيتسەرلىك كۋرسقا جىبەردى. قىسقا مەرزىمدى بۇل وقۋدى بىتىرگەن كىشى لەيتەنانت ول 1942 جىلى جەكە ۆزۆودتى قابىلداپ الدى. 1943 جىلدىڭ كۇزىندەگى دنەپردەن ءوتۋ شابۋىلى باستالعان كەزدە, جاۋدىڭ مينومەتتەرى مەن پۋلەمەتتەرىنەن بوراعان وققا قاراماستان, ونىڭ جىگىتتەرى قايىقپەن وزەننىڭ وڭ جاعالاۋىنا العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ ءوتتى. بۇل ناعىز جانكەشتىلىك, قايتالانبايتىن ەرلىك ەدى. جاعالاۋداعى تاباندارى تيگەن ۇلتاراقتاي جەردى ۇستاپ تۇرۋ ءۇشىن قيان-كەسكى ۇرىس باستالدى دەيسىڭ. تاڭەرتەڭنەن تۇسكە دەيىن ۆزۆود فاشيستەردىڭ 13 شابۋىلىن كەرى قايتاردى. انە, دوڭەستەن جاۋدىڭ 3 «تيگر» تانكىسى كورىندى. ال ونىڭ ارتىندا 30-داي جاۋ سولداتتارى كەلە جاتتى. شىنجىر تابانىمەن كەزدەسكەندى باسىپ-جانشىعان تەمىر توندى تەحنيكالار جاعالاۋداعى توقىمداي جەردى ۇستاپ تۇرعان بۇلاردىڭ ۆزۆودىنا قاراي بۇرىلدى. وڭ قولىنان جارالانعان ورازاق اقباۋوۆ تاڭەرتەڭنەن بەرگى شارشاپ, السىرەگەنىنە قاراماستان ۇرىستى جالعاستىرۋعا دايىندالدى. العاشقى تانك قاباققا جەتە بەرگەندە, بار كۇشىن جيناعان قايسار قازاق بويىن تىكتەپ, سول قولىمەن تەمىر تاجالعا قارسى گراناتىن قۇلاشتاي لاقتىردى. شىنجىر تابانعا ءدال تيگەن قوپارعىش زاريادتان تانك ءجۇرىسىن توقتاتتى. بىراق, باشنيا ىشىندەگى فاشيستەر وق جاۋدىرۋىن جالعاستىرا بەردى. مۇنى كورگەن ورازاق توقتاپ تۇرعان «تيگردى» بۇقپانتايلاعان كۇيى اينالىپ ءوتىپ, بەلىندەگى ەكى گراناتتىڭ بىرەۋىن تانك مۇناراسىنا قاراي باعىتتادى دا, ال ەكىنشىسىن بەنزين باگىنىڭ ءدال ۇستىنە ءتۇسىردى. قويۋ ءتۇتىن بۇرق ەتىپ اسپانعا كوتەرىلدى. ۆزۆودتىڭ جانقيارلىق قارسىلىعىنا دۋشار بولعان جاۋ كەيىن شەگىندى. بۇل كەزدە جاعالاۋداعى تىستەسىپ جاتقان بۇلارعا قوسىمشا كۇش تە كەلىپ جەتكەن بولاتىن. وزەننەن وتكەن روتا كومانديرىن كورگەندە ورازاق اقباۋوۆ دەنەسىنىڭ ءالسىز تارتىپ بارا جاتقانىن سەزدى. ويتكەنى, ونىڭ قولىنان باسقا اياعىنا دا وق تيگەن ەدى. ال سنارياد جارىقشاعى باس تەرىسىنە كىرىپ بارىپ توقتاپتى. سوعان قاراماستان ول كومەككە كەلگەن قارۋلاستارىمەن بىرگە: «ۋرا!» دەگەن داۋىسپەن العا ۇمتىلا بەردى. ءسويتىپ, جاۋدى 1,5 شاقىرىمداي جەرگە قۋىپ بارىپ, جاۋىنگەرلەرىن تۇگەندەي باستاعاندا ەس-ءتۇسىن بىلمەي قۇلاپ ءتۇستى. ...گوسپيتالدا ول ۇزاق جاتتى, دنەپردەن وتكەندە ونىڭ جاعالاۋىنداعى وزدەرى بەكىنگەن جارقاباقتى ۇستاپ تۇرعاندا العان ءۇش جاراقات وتە اۋىر بولىپ شىقتى. اقىرى ءبارى دۇرىستالىپ, مەديتسينالىق كوميسسيادان: «ساپقا تۇرۋعا جارامدى!» – دەگەن قورىتىندى العان سوڭ, قايتادان الدىڭعى شەپكە اتتاندى. گوسپيتالدان بۇلار 12 ادام بولىپ شىققان ەدى. الداعى 25 شاقىرىمنان كەيىن باستالاتىن مايدان شەبىنە دەيىن جەتىپ, ءوز بولىمدەرىن تاپقانشا ولارعا جەتەكشىلىك ەتۋ ىشتەرىندەگى جاسى دا, اسكەري شەنى دە ۇلكەن ورازاق اقباۋوۆقا تاپسىرىلعان-تىن. جول ورتادان اۋىپ, بەيتاراپ ايماققا ەنە بەرگەندە الدارىنان پولۋتوركا ماشيناسى كورىندى. «كىم دە بولسا باستىقتاردىڭ بىرەۋى-اۋ, شاماسى», – دەپ ويلاعان ورازاق ۇزدىك-سوزدىق كەلە جاتقان جاۋىنگەرلەردىڭ باس-اياعىن جيناقتاي ساپقا تۇرعىزىپ, راپورت بەرۋگە بۇرىلعاندا اڭتارىلىپ تۇرىپ قالدى. ماشينادا ءوزىنىڭ پولك كومانديرى وتىر ەكەن. «جولداس, پولكوۆنيك...», دەي بەرگەندە: «ءجا... ءجا. سەن ءتىرى مە ەدىڭ لەيتەنانت... كورگەنىمە قۋانىشتىمىن!», – دەدى ول تولقي سويلەپ. ءسويتتى دە, ورازاق اقباۋوۆ باستاپ كەلە جاتقان جاۋىنگەرلەرگە: «تىك تۇرىڭدار!» دەپ بۇيرىق بەردى دە: «ەستىگەن جوق شىعارسىڭ. وسىدان ەكى اي بۇرىنعى دنەپردەن العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ وتكەن, جاعالاۋعا بەكىنىپ, جاۋدىڭ 14 شابۋىلىن قايتارعان جانە قارسىلاستاردىڭ ەكى تانكىسىن ىستەن شىعارعان ەرلىگىڭ ءۇشىن ءبىز سەنى كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسىنعانبىز. جوعارى ناگراداڭ قۇتتى بولسىن, لەيتەنانت! ەشقايدا مويىن بۇرماستان شتابقا بار. سويتكىن دە ءوز ۆزۆودىڭدى قابىلداپ ال», – دەدى قۇشاقتاپ. ...سوعىستان كەيىن ورازاق اقباۋوۆ اسكەر قاتارىنان بوساتىلدى. ءوزى تۋىپ-وسكەن ورىنبور وڭىرىندەگى نوۆوورسك قالاسىندا تۇردى. 1985 جىلدىڭ 20 تامىزىندا ومىردەن وزىپ, اتا-باباسى جاتقان باۋىزدا زيراتىنا جەرلەندى. قازىر نوۆوورسكىنىڭ ءبىر كوشەسى باتىردىڭ اتىمەن اتالادى. سونداي-اق, ول تۇرعان ۇيگە مەموريالدىق تاقتا ورناتىلعان. ورازاق اقباۋوۆتان داريعا اتتى قىز قالعان. ول بەلورۋسسيانىڭ گرودنو قالاسىندا تۇرادى. 2007 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا وسى ۇرپاعى نوۆوورسك اۋدانىنىڭ اكىمشىلىگىنە, گوركي, چاپاەۆ, كاراگانسك مۋنيتسيپالدىق ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىنىڭ باسشىلارىنا كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى ورازاق اقباۋوۆتىڭ تۋعانىنا 100 جىل تولۋ مەرەيتويىندا اكەسىنىڭ جاتقان جەرىنە ەسكەرتكىش ماۆزولەي جانە ستەلا ورناتقانى ءۇشىن العىس حات جولداعان. ەندى ورىنبور وڭىرىندەگى قازاقتاردىڭ اراسىنان شىققان ەكىنشى كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى يساتاي يششانوۆقا كەلەيىك. ول 1906 جىلى وسى ءوڭىردىڭ اداموۆ اۋدانىنداعى 7-ءشى اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. باستاۋىش مەكتەپتى وقىپ بىتىرگەن سوڭ, ءارتۇرلى جۇمىستار ىستەيدى. 1924-1929 جىلدارى اۋىلدىق كەڭەستىڭ حاتشىسى قىزمەتىن اتقارادى. 1936 جىلى قوستاناي وبلىسىنا جىبەرىلىپ, ونداعى امانقاراعاي شارۋاشىلىعىندا مال دارىگەرى بولىپ ەڭبەك ەتەدى. قىزىل ارميا قاتارىنا 1941 جىلى ماۋسىمدا شاقىرىلىپ, سودان ستالينگراد, ورتالىق, ءى بەلارۋس مايداندارىندا جاۋعا قارسى شايقاسادى. ونداعى كورسەتكەن ەرلىكتەرى ءۇشىن ءىى دارەجەلى وتان سوعىسى, ءىىى دارەجەلى داڭق جانە قىزىل جۇلدىز وردەندەرىمەن ماراپاتتالادى. 1943 جىلدىڭ كۇزىندە يساتاي يششانوۆ قىزمەت ەتەتىن 206-شى ارتپولكتىڭ جاۋىنگەرلەرىنە دنەپردەن ءوتىپ, ارعى بەتكە بەكىنۋ جونىندە تاپسىرما بەرىلەدى. ارعى شەتى مەن بەرگى بەتىنە ادام داۋسى جەتپەيتىن وزەننەن ءوتۋ بۇلارعا وڭايعا تۇسپەيدى. ايتسە دە, قارسى جاعالاۋعا اۋپىرىمدەپ بارىپ, تابان تىرەپ, مەدۆين مۇيىسىندە قيان-كەسكى شايقاس جۇرگىزەدى. ەرتەسىندە, ياعني 6 قازان كۇنى فاشيستەر قىزىل ارميا جاۋىنگەرلەرىنە قارسى 4 تانكپەن بىرگە 2 جاياۋ اسكەر باتالونىن قاپتاتىپ قويا بەرەدى. كوزدەۋشى يساتاي يششانوۆ قىزمەت ەتەتىن باتارەيا قارسىلاستاردىڭ بروندى باتالونىنا قارسى ۇرىسقا لايىقتى دايىندالىپ, ەش قورقىنىشسىز جۇرگىزەدى. قايسار قازاق جىگىتى ءوزىنىڭ زەڭبىرەگىمەن فاشيستەردىڭ جاقىنداپ كەلگەن 2 تانكىسىن وتقا وراپ, ودان كەيىن سناريادپەن جاۋدىڭ جاياۋ اسكەرلەرىن اياۋسىز تومپەشتەيدى. جاۋ وزدەرىنىڭ ادام شىعىندارىنا قاراماستان, شابۋىلدى جالعاستىرا بەرەدى. قيان-كەسكى ۇرىستا راسچەتتىڭ بارلىق جاۋىنگەرلەرى جارالانادى. جالعىز قالعان يساتاي ەت قىزۋىمەن وزىنە ەكى جەردەن وق تيگەنىن سەزبەيدى. قارسىلاستاردىڭ تاعى ءبىر تانكىن وتقا وراپ, ۇرىستى جالعاستىرا بەرەدى. قارسىلىققا توتەپ بەرە الماعان فاشيستەر كەيىن شەگىنۋگە ءماجبۇر بولادى. وقيعانىڭ ءبارىن باقىلاۋ شەبىنەن كورىپ تۇرعان اسكەري كەڭەس مۇشەلەرى راسچەتتىڭ تاباندىلىعىنا تاڭ قالادى. زەڭبىرەكشىنى انىقتاۋدى پولك كومانديرى مايور د.پ.تىكۆاچقا تاپسىرادى. ول كوزدەۋشىنىڭ قاتارداعى جاۋىنگەر يساتاي يششانوۆ ەكەنىن بىلەدى. سويتەدى دە, ناگرادالىق پاراقشاعا ەرجۇرەك قىزىل اسكەردىڭ جاۋدىڭ 3 تانكىن جايراتىپ, اسكەرلەرمەن قارۋ-جاراق تيەلگەن 7 اۆتوماشينانى جويعانىن كورسەتەدى. «نەمىس باسقىنشىلارىنا قارسى ۇرىستا اسقان ەرلىك پەن باتىلدىق كورسەتكەنى ءۇشىن يساتاي يششانوۆ جولداسقا كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىن بەرۋ لايىقتى», دەگەن قورىتىندى جازىلعان قۇجاتتا. دنەپر باتىرى ودان كەيىن باتىس بۋگ, ۆيسلا وزەندەرىنەن ءوتۋ ۇرىستارىنا قاتىسادى. 1944 جىلى ۆيسلانىڭ تەرىسكەيىندەگى ساندومير پلاتسدارمىنا جاقىنداپ قالعاندا كەسكىلەسكەن ۇرىس بولادى. ءۇش كۇنگە سوزىلعان وسى شايقاستا يساتاي يششانوۆ 50-دەن استام ءفاشيستىڭ كوزىن جويىپ, اۋىر جارالانادى. گوسپيتالعا جەتكىزىلىپ, دارىگەرلەر قولدارىنان كەلگەننىڭ ءبارىن جاسايدى. بىراق اجالعا ايلا تابىلماي, ەسىل ەر وسىندا كوز جۇمادى. باتىرعا اسكەري قۇرمەت كورسەتىپ, پولشانىڭ ساندومير ۆوەۆوداسىنداعى زاگوجيتتسە دەرەۆنياسىنا جەرلەنەدى. ءسوز ورايىندا ەندى: «ورىنبور ءوڭىرىنىڭ تۇرعىندارى باتىر جەرلەستەرى تۋرالى بىلە مە؟ قاھارمان قازاقتى ەل ەسىندە قالدىرۋ ءۇشىن مۇندا نەندەي شارالار قولعا الىنىپ, جۇزەگە اسىرىلعان؟» دەگەن سۇراقتارعا دا قادەري-حالىمىزشە جاۋاپ بەرە كەتەيىك. ورىنبور وبلىستىق ن.ك.كرۋپسكايا اتىنداعى كىتاپحانانىڭ «ولكەتانۋ» بولىمىندە « ۇلى وتان» سوعىسى. ورىنبورلىقتار» دەپ اتالاتىن كارتوتەكا ءمۇيىسى بار ەكەن. ءبىز سودان «ورەنبۋرگسكايا بيوگرافيچەسكايا ەنتسيكلوپەديا», «زولوتىە زۆەزدى ورەنبۋرجيا», «پاميات ي دوبلەست» دەگەن انىقتامالىقتار مەن فوتوالبومداردى تاپتىق. وسى ەڭبەكتەردە قاھارمان قازاق يساتاي يششانوۆ تۋرالى ەگجەي-تەگجەيلى جازىلعان. سودان سوڭ... ءيا, سودان سوڭ ورىنبور قالاسىنىڭ ورتالىعىنداعى اللەيادا ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە وسى وڭىردەن شىققان 27 كەڭەس وداعى باتىرىنىڭ ءبيۋستى ورناتىلعان. سولاردىڭ باس جاعىندا قازاقتار: ورازاق اقباۋوۆ پەن يساتاي يششانوۆتىڭ كەۋدە مۇسىندەرى تۇر. سونداي-اق, كىتاپحاناداعى «گەروي ورەنبۋرجيا» جيناعىنان يساتاي يششانوۆ ومىرگە كەلگەن اداموۆ اۋدانىنىڭ ورتالىعىندا ونىڭ اتىندا كوشە بار ەكەنىن, سونداعى ءوزى تۋعان بۇرىنعى 7-ءشى اۋىل, كەيىنگى كومسومول ەلدى مەكەنىندەگى كامەنەتس سەگىز جىلدىق مەكتەبىندە باتىرعا ارنالعان مۋزەي جۇمىس ىستەيتىنىن وقىپ بىلدىك. رەسەيدىڭ ءوزىمىز ءسوز ەتىپ وتىرعان وڭىرىندەگى قازاقتار اراسىنان شىققان ەكى كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى دەگەن جوعارى اتاق يەسىمەن قاتار جوعارى دارەجەمەن تەڭەستىرىلەتىن ماراپات – داڭق وردەنىنىڭ تولىق يەگەرى اتانعان قانداستارىمىز دا بار ەكەن. ولار دا ەكى ادام بولىپ شىقتى. ەندى سول اسىل اعالار تۋرالى ايتايىق. ورىنبور ءوڭىرىنىڭ اقبۇلاق اۋدانىنان مايدانعا 5 مىڭ ادام اتتانىپتى. ولاردىڭ 3 مىڭنان استامى تۋعان جەرگە ورالماعان. ال جوعارىداعى ءوز اۋىلىنا امان كەلگەندەردىڭ ءبىرى قاھارمان قازاق حايروللا ابدەشەۆ ەكەن. ول 1925 جىلى ءوزىمىز جوعارىدا ايتقان اۋدان ورتالىعىنان ونشا الىس ەمەس اقوبا سەلوسىندا تۋىپتى. جاسى 16-عا تولىپ تۋعان جەرىندەگى اۋىل شارۋاشىلىعى جۇمىسىنا ارالاسا بەرگەندە, سۇراپىل سوعىس باستالادى. 1942 جىلى اسكەر قاتارىنا الىنىپ, كوپپەن بىرگە مايدانعا اتتانادى. بارلاۋشىلار دايىندايتىن كىشى كومانديرلەر كۋرسىنا قابىلدانادى. ءبىر جىلدان سوڭ ول اسكەري بولىمدەگى بارلاۋشىلار وتريادىنا كەلەدى. ءسويتىپ, ۋكراينانى ازات ەتۋ ۇرىستارىنا قاتىسادى. كيەۆ ماڭىنداعى شايقاستاردىڭ بىرىندە حايروللا ابدەشەۆتىڭ بولىمشەسىنە قارسىلاستاردىڭ ورنالاسقان جەرىن انىقتاپ, وعان قوسا «ءتىل» الىپ كەلۋگە تاپسىرما بەرىلەدى. قازان ايىنىڭ قاراڭعى تۇنىندە ولار ەپپەن ءجۇرىپ وتىرىپ, جاۋدىڭ الدىڭعى شەبىنە جەتەدى. بۇل براۆارى دەگەن ەلدى مەكەن ەدى. وسى جەردە فاشيستەر ترانشەياسى مەن بلينداج بار بولىپ شىقتى. ۋاقىتتى تەككە وزدىرماۋعا تىرىسقان بارلاۋشىلار تاڭ الدىندا قارسىلاستاردىڭ كۇزەت ورنىنا جاقىنداپ, گراناتا لاقتىرادى. ەشتەڭەگە تۇسىنبەگەن جاۋ سولداتتارى ۋ-شۋ بولىپ جاتقاندا ابجىلدىك تانىتقان حايروللا العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ ترانشەياعا سەكىرىپ تۇسەدى دە بلينداجداعى بەيقام وتىرعان وفيتسەردى تۇتقىنداپ, قالعاندارىنىڭ كوزىن جويادى. شەپتەن سىتىلىپ شىعا بەرگەندە ارتتارىنان قۋعىن تۇسەدى. بۇل قاۋىپتەن ولارعا ءساتىن سالىپ, كولبەگەن قالىڭ تۇمان كومەكتەسەدى. سونىڭ ناتيجەسىندە بارلاۋشىلار ەشبىر شىعىنسىز پولككە امان-ەسەن جەتىپ, «ولجانى» ارنايى بولىمگە تابىس ەتەدى. وسى تاپسىرمادان كەيىن قارشاداي قازاق جىگىتى العاشقى ناگراداسىن الادى. ول «ەرلىگى ءۇشىن» مەدالى ەدى. ... 1944 جىلدىڭ تامىزى. حايروللا ابدەشەۆتىڭ توبىنا ءتورت ساعات ىشىندە تەزدەتىپ, «ءتىل» الىپ كەلۋگە بۇيرىق بەرىلەدى. ونى بۇلار ورىندايدى. سونىڭ ارتىنشا تاعى ءبىر جاڭا تاپسىرما جۇكتەلەدى. وعان اتتانعان بارلاۋشىلار تۇندە جاۋدىڭ قورعانىس شەبىنەن ءوتىپ, «ءتىل» العانىمەن, تاڭ اتىپ كەتۋىنە بايلانىستى بەلگىلەنگەن ۋاقىتتا ءتيىستى جەرگە جەتە المايدى. ورماندا جاسىرىنعان ولار ءبىر كۇندى سول جەردە وتكىزۋلەرىنە تۋرا كەلەدى. ابىرجىپ شتابقا كەلگەندە بۇلار اكەلگەن نەمىستەن تەزدەتىپ جاۋاپ العان كومانديرلەرىنىڭ ءوڭى جىلىپ قويا بەرەدى. سويتسە, تۇتقىنعا الىنعان جاۋ وفيتسەرى ماڭىزدى مالىمەتتەر بەرگەن ەكەن. بۇل ۋجگورود ماڭىندا بولعان وقيعا ەدى. وسى ەرلىگى ءۇشىن قانداسىمىز ءىىى دارەجەلى «داڭق» وردەنىمەن ناگرادتالادى. كۇنى ءبىتىپ بارا جاتقانىن بىلگەن جاۋ جانتالاسا قارسىلىق تانىتۋمەن بولادى. ءار ەلدى مەكەن, ءار ءۇي كەسكىلەسكەن ۇرىس جاعدايىندا ازات ەتىلەدى. 1944 جىلدىڭ قازانىندا IV ۋكراين مايدانى شەشۋشى شابۋىلعا كوشەدى. ولاردىڭ الدىنا زاكارپاتەگە بەكىنگەن نەمىس اسكەرلەرىن تالقانداۋ مىندەتى قويىلادى. حايروللا ابدەشەۆ توبىنا تاۋلى ورماندى جەر جاعدايىندا بارلاۋ جۇمىستارىن بەلسەندى جۇرگىزۋ مىندەتتەلەدى. دۇرىس ويلاستىرىلعان وپەراتسيالار ناتيجەسىندە ۋجگورود فاشيستەردەن ازات ەتىلەدى. ۇرىسقا قاتىسقان كوپتەگەن جاۋىنگەرلەر مەن كومانديرلەر جوعارى ماراپاتتارعا يە بولادى. سوندا «تىلدەردەن» الىنعان مول مالىمەتتەردىڭ ماڭىزدىلىعى ءۇشىن داڭق وردەنىنىڭ II دارەجەلىسى بارلاۋشى حايروللا ابدەشەۆكە بەرىلەدى. بىراق ونى قانداسىمىز بىلمەيدى. قاعىلەز قازاق جىگىتىنىڭ الدىندا جاڭا شايقاستار مەن ۇرىستار تۇرعان ەدى. سول سىنداردا قانداسىمىز ءوزىنىڭ ەرەن ەرلىگىمەن وزگە جاۋىنگەرلەرگە ۇلگى كورسەتۋمەن بولادى. وعان ءبىر مىسال رەتىندە موراۆيا ماڭىنداعى ۇرىستى ايتساق تا جەتكىلىكتى. سوندا العا وزىپ كەتكەن بارلاۋشىلار ۆزۆودى فاشيستەرمەن كۇشى تەڭ ەمەس شايقاس جۇرگىزىپ, باتالون كەلىپ جەتكەنشە, وزدەرى باسىپ العان قاجەتتى نۇكتەنى قورعاپ تۇرادى. فاشيستەر ابايسىزدا ايىرىلىپ قالعان اتالمىش بيىكتىككە بىرنەشە رەت شابۋىل جاسايدى. بىراق ونى الا المايدى. وسى ارپالىستا حايروللا ابدەشەۆ اۋىر جارالانادى. بىراق ۇرىس الاڭىن تاستاپ كەتپەي, ۆزۆودىمەن بىرگە شايقاسا بەرەدى. سونداعى ەرلىگى ءۇشىن قانداسىمىز ومىراۋىنا ءى دارەجەلى داڭق وردەنىن تاعادى. بارلاۋشى حايروللا ابدەشەۆ 1945 جىلعى 9 مامىرداعى جەڭىس كۇنىن گوسپيتالدا قارسى الادى. اۋرۋحانادان ساۋىعىپ شىققاننان كەيىن اسكەر قاتارىنان بوساپ, ءوزىنىڭ تۋعان ولكەسىنە كەلەدى. اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا ۇلگىلى ەڭبەك ەتەدى. 1950 جىلى ول اسكەري كوميسسارياتقا شاقىرىلادى. ونى قابىلداعان بەيتانىس وفيتسەر ءوزىنىڭ قاي جەردە سوعىسقانىن, قانداي ناگراداعا يە ەكەنىن تاپتىشتەپ سۇراۋمەن بولادى. ناتيجەسىندە بىرنەشە كۇننەن كەيىن بۇكىل اۋدان جۇرتشىلىعى كەيىپكەرىمىزدىڭ جاڭا ناگراداسى – ءىى دارەجەلى داڭق وردەنى كەزىندە تاپسىرىلماي ۇمىت قالىپ, ەندى ماراپاتتىڭ مايدانگەردى ءوزى ىزدەپ كەلىپ تاپقانىنىڭ كۋاسى بولادى. سودان 25 جىلدان سوڭ, ياعني 1975 جىلى داڭق وردەنىنىڭ تولىق يەگەرى حايروللا ابدەشەۆ ومىردەن وزادى. بۇگىندە ونىڭ ءىسى مەن ويلاعان ارمان-مۇراتىن زايىبى الما مەن سەگىز ۇل-قىزى لايىقتى جالعاستىرىپ كەلەدى ەكەن. ءبىز جوعارىدا وسى وڭىردەگى داڭق وردەنىنىڭ تولىق يەگەرى اتانعان ەكى قانداسىمىزدىڭ ءبىرى حايروللا ابدەشەۆ تۋرالى ايتتىق. ال ەكىنشىسى – باقتىباي شوشاەۆ. ول كىسى 1916 جىلى ورىنبور ايماعىنداعى نوۆوورسك اۋدانىنىڭ قۇماق اۋىلىندا تۋعان. اسكەر قاتارىنا ەرتەرەك الىنعان سياقتى. سەبەبى, جەرگىلىكتى ولكەتانۋشى ي.ساپوجنيكوۆتىڭ «دوبروي پامياتي ۆەرنى» اتتى انىقتامالىعىندا باقتىباي شوشاەۆتىڭ قيىر شىعىستاعى جاپون ميليتاريستەرىنە قارسى 1939 جىلعى حاسان كولىندەگى شايقاسقا قاتىسقانى ايتىلادى. سودان سوڭ ۇلى وتان سوعىسى باستالعاندا باتىس, كالينين, لەنينگراد باعىتتارىنداعى سوعىس قيمىلدارىنا قاتىسادى. 1944-1945 جىلدارى ءىى پريبالتيكا, ءى بەلارۋس مايداندارىندا بولادى. سونداعى كورسەتكەن ەرەكشە ەرلىكتەرى ءۇشىن ول داڭق وردەنىنىڭ ءىىى, ءىى دارەجەلەرىنە قول جەتكىزەدى. ال ەڭ قۇرمەتتى ءى دارەجەسىنە... بۇل تۋرالى تولىق دەرەكتى ورىنبوردا 1985 جىلى شىققان «ورەنبۋرجتسى – پولنىە كاۆالەرى سلاۆى» دەگەن پلاكاتتار سەرياسىنان تاپتىق. وندا بىلاي دەلىنگەن: «باقتىباي شوشاەۆ كەڭەس اسكەرلەرى بەرلينگە شابۋىل جاساپ جاتقاندا 207-اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ 598-پولكى قۇرامىندا ەدى. 1 مامىر مەرەكەسى قارساڭىندا ديۆيزيا شپرەە وزەنىن كەسىپ ءوتىپ, قالانى الۋ ۇرىستارىنا بەل شەشە كىرىسكەن بولاتىن. جاۋىنگەرلەردىڭ بار ارمانى مەن ويى براندەنبۋرگ قاقپاسىنا العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ جەتىپ, رەيحستاگ قابىرعاسىنا جەڭىمپاز قارۋلاستارىمەن بىرگە وزدەرىنىڭ ەسىمدەرىن جازۋ ەدى. راتۋشا مەن رەيحستاگ ماڭى وق نوسەرىنەن كوز اشپاي تۇر. بارلىق جەردە كەسكىلەسكەن ۇرىستار ءجۇرىپ جاتىر. الاڭدا دا, عيمارات توبەسىندە دە, جەرتولەدە دە جاۋ جاعى قارسىلىق كورسەتىپ باعۋدا. وسىنداي قىم-قۋىت ساتتە: «شوشاەۆ, تەز كومباتقا!» – دەگەن داۋىس ەستىلدى. بۇل كەلگەندە كوماندير جارالانىپ قالعان ەكەن. ول: «بار كۇشتەرىڭمەن اناۋ كورىنىپ تۇرعان تەاتر عيماراتىنا قاراي جىلجىڭدار. ونداعى وتتى نۇكتەنى وشىرىڭدەر. سەندەردەن وسىنى وتىنەمىن, سەرجانت!» – دەدى السىرەگەن ۇنمەن. بۇلار وسى تاپسىرمانى الىپ بولا بەرگەندە ءبىزدىڭ ارتيللەريا قايتا «سويلەي» جونەلدى. باقتىباي شوشاەۆ ءتۇتىن مەن شاڭعا قاراماستان بولىمشەنى العا باستادى. بۇل كەزدە راتۋشا مەن رەيحستاگ عيماراتتارىنىڭ ءار جەرىنەن قىزىل جالاۋشا كورىنە باستاعان-تىن. ول سول ماڭداعى ۇرىستاردىڭ اياقتالعانىن بىلدىرەتىن بەلگى ەدى. ال تەاتر جاقتاعى شابۋىل ەندى عانا ورىستەپ كەلەدى. باقتىباي قارسى الدىنداعى سۇرعىلت عيماراتتى كوردى. سىرتتا شامالى جەل ەسىپ تۇر. تەاتردىڭ بارلىق قاباتتارىنىڭ تەرەزەلەرىنەن پۋلەمەتتەن ۇزدىكسىز وق جاۋدىرىلۋدا. مينومەتتەر مەن فاۋست پاتروندى قۇرىلعىلاردان دا وق اتىلىپ جاتىر. – جىگىتتەر, العا! – دەپ ايعايلادى باقتىباي. العاشقى ساتتە بايقاماعان ەكەن, تەاتردىڭ ءىشى عانا ەمەس, وعان جەتە بەرىستەگى قالقالارعا جاسىرىنعان فاشيستەر بولىمشە جاۋىنگەرلەرىنە كۇتپەگەن جەردەن وق جاۋدىردى. قارۋلاستارىنىڭ كوبى وسى جەردە وققا ۇشىپ, جارالاندى. بىراق ۇرىس توقتاعان جوق. وسىنداي جانكەشتىلىكپەن عيمارات ىشىنە كىردى-اۋ... ناعىز قىرعىن مىنە, وسى جەردە بولدى. اقىرى بۇل باسقارعان بولىمشە مۇنداعى قالعان جاۋدى ىشتەن قول كوتەرتە ايداپ شىقتى. – ءبىز تەاتر عيماراتىنان شىققاندا اينالا تىپ-تىنىش بولا قالدى. ءوزىمىز ەشتەڭەنى تۇسىنبەي, وعان تاڭعالدىق, – دەپ ەسكە الىپتى ارداگەر كوزى تىرىسىندە جۋرناليستەرگە بەرگەن ينتەرۆيۋلەرىندە. – سويتسەك, سۇراپىل سوعىس اياقتالىپتى. تىنىشتىق سونىڭ بەلگىسى ەكەن. ونى بىلگەن سوڭ, دوستارىممەن بىرگە رەيحستاگقا بارىپ, ونىڭ قابىرعاسىنا قولتاڭبامدى قالدىردىم. سول شايقاستاعى ەرلىگى ءۇشىن سەرجانت باقتىباي شوشاەۆ داڭق وردەنىنىڭ ءى دارەجەسىنە ۇسىنىلادى. ماراپات قاعازى قۇجاتىندا ول مىناداي فاكتىلەر ارقىلى كورىنىس تاپقان: «...1945 جىلدىڭ 1 مامىرىندا ۆزۆود بەرلين ورتالىعىندا ۇرىس جۇرگىزىپ جاتتى. وسى كەزدە اعا سەرجانت ب.شوشاەۆ تەاتر عيماراتىنا قاراي جىلجۋ جونىندە تاپسىرما الدى. بۇيرىق بۇل باسقارعان بولىمشە باتالونىنىڭ نەگىزگى كۇشى كەلگەنشە جاۋدى ۇستاپ تۇرۋ جونىندە ەدى. تاپسىرمانى ورىنداۋعا كىرىسكەن ب.شوشاەۆ تەاتر عيماراتىنا جەتىپ, شايقاسپەن ونىڭ ىشىنە كىردى. وسى جەردە اعا سەرجانتتىڭ ءوزى 15 ءفاشيستىڭ كوزىن جويدى جانە نەگىزگى كۇش كەلگەنشە, سول جەردى ۇستاپ تۇردى. ول وسى جەردەگى ۇرىس بارىسىندا, تەاتردىڭ تولىق ازات ەتىلۋىنە جانە جاۋدىڭ 219 اسكەرى مەن وفيتسەرىنىڭ تۇتقىندالۋىنا تىكەلەي قاتىستى». وسىنداي جاۋىنگەرلىك جانە جانقيارلىق ەرلىگى ءۇشىن قايسار قازاق ءى دارەجەلى داڭق وردەنىمەن ناگرادتالدى. سوعىستان كەيىن ول ءوزىنىڭ تۋعان ءوڭىرى نوۆوورسك اۋدانىنىڭ قۇماق اۋىلىنا كەلىپ, ءارتۇرلى جۇمىستار اتقاردى. ور كەڭشارىندا شوپان بولدى. شارۋاشىلىقتىڭ ماۋسىمدىق جۇمىستارىنا ەگىنشى, مەحانيزاتور رەتىندە اتسالىسىپ, ون ساۋساعىمەن ءتۇيىن تۇيگەن اعاش شەبەرى اتاندى. ءسويتىپ, 1980 جىلى ومىردەن وتكەنشە ادال دا ابىرويلى ەڭبەك ەتتى. جەرلەستەرىنىڭ ەسىندە جومارت جۇرەك, جىلى ءجۇزدى جايساڭ جان رەتىندە قالدى. جانبولات اۋپباەۆ, «ەگەمەن قازاقستان». رەسەي فەدەراتسياسى, ورىنبور. P.S. ورىنبورداعى وبلىستىق مەملەكەتتىك ارحيۆ پەن ن.ك.كرۋپسكايا اتىنداعى وڭىرلىك كىتاپحانا زالدارىندا وتىرىپ بايقاعانىمىز – مۇنداعى ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىسقان قازاقتار تۋرالى جازىلاتىن دا, تابىلاتىن دا تاقىرىپ كوپ. ءبىز جوعارىدا سولاردىڭ ىشىندەگى ءبىر باعىتتى عانا الىپ, سونى سىزدەرگە بايان ەتتىك, قۇرمەتتى وقىرمان. ال باسقالارى شە؟ ماسەلەن, رەسەيدىڭ وڭتۇستىك ۋرال دەپ اتالاتىن بۇل ولكەسىندە 1941-1943 جىلدارى بىرنەشە ديۆيزيا مەن بريگادا جاساقتالسا, سولاردا مۇنداعى اداموۆ, ور, ەلەك, دومباروۆ ايماقتارىنان شاقىرىلعان قانداستارىمىز كوپ بولعان. ءسوزىمىز قۇرعاق بولماس ءۇشىن وعان وسى ساپاردا ءوزىمىز تاۋىپ, كوز جەتكىزىپ قايتقان مىنا فاكتىلەردى كەلتىرەيىك. زەرتتەۋشى ا.پ.ارتەمەۆتىڭ دەرەگىنە قاراعاندا 1942 جىلى ورىنبور ماڭىندا جاساقتالعان 196-اتقىشتار ديۆيزياسىنداعى جاۋىنگەرلىك قۇرامنىڭ 80 پايىزى قازاقتار بولعان. ەندى عالىم يۋ.ي.شپينەۆانىڭ فاكتىلەرىنە زەر سالايىق. ول وسىنداعى سول جىلى قۇرىلعان تاعى ءبىر قۇرىلىم – 195-ديۆيزيانىڭ 50 پايىزىن ءبىزدىڭ قانداستارىمىز قۇراعانىن ايتادى. وكىنىشكە قاراي, ءبىز وسىنداي دەرەكتەردى ءالى بىلمەيمىز. سول 80 نەمەسە 50 پايىزدىڭ ار جاعىنداعى اعالار تاعدىرىنان حابارسىزبىز. رەسەيدىڭ ءوزىمىز ءسوز ەتىپ وتىرعان جالعىز ورىنبور ولكەسى ەمەس, ەلىمىزبەن شەكارالاس تاۋلى التاي, توم, ومبى, چەليابى, استراحان وڭىرلەرىنەن سوعىسقا اتتانعان اتا-اعالارىمىزدىڭ ءومىرى – قازاقستان تاريحشىلارى ءۇشىن تىڭ تاقىرىپ. اڭگىمەمىزدىڭ سوڭىندا وسى ماسەلەنى زەرتتەپ, قولعا الۋدىڭ قاجەت ەكەنىن اتاپ ايتقىمىز كەلەدى.
