كورمەگە قويىلعان كونە جادىگەرلەردىڭ نەگىزگى بولىگىن ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسيالاردان, «كومبەلەردەن» تابىلعان بۇيىمدارمەن قاتار, كەزدەيسوق تابىلعان ولجالار قۇرايدى. ەكسپوزيتسيالىق ماتەريالدار بىرنەشە اقپاراتتىق كەشەن تۇرىندە ۇسىنىلعان. سونىڭ العاشقىسى قولا كەزەڭىندەگى (ب.ز.د. XIII–Xعع.) ساندىك مەتال بۇيىمدار. بۇل بولىمدە قىز-كەلىنشەكتەردىڭ اشەكەي بۇيىمدارى: بىلەزىكتەر, سىرعالار, القا جانە سوليارلىق بەلگىمەن بەزەندىرىلگەن شىتىرالار, اينالار ەرەكشە كوزگە تۇسەدى.
مۇنداعى «كۇن بەينەلەرى» (لۋنارنىە) ەجەلگى كەزەڭنەن باستاپ الەم مايەگى جانە كوسموستىق جوعارعى الەم دەگەن تۇسىنىكتەرمەن ساباقتاس. ارحەولوگتار قولا كەزەڭىندەگى شەڭبەر ىشىندەگى سۆاستيكالار كۇنگە قاتىستى سيمۆولدار, ءداستۇرلى تۇردە وت (جەرلىك جانە اسپاندىق) بەلگىلەرىمەن بايلانىستىرىلعانىن ايتادى.
ۇلتتىق ورتالىق مۋزەيدىڭ عالىم-حاتشىسى ەرسىن مارالبەك ۇلى, كورمە مەتالل ونەرىنىڭ ءار الۋان ۇلگىلەرىن كورسەتۋ ارقىلى مادەني مۇرانىڭ ساباقتاستىعىن تانىتۋعا, مەتالل وڭدەۋ تەحنيكاسى مەن ونەرىنىڭ تاريحي دامۋىن عىلىمي تۇرعىدان جۇيەلەۋگە جانە كورەرمەندى مەتالل-ساندىك داستۇرلەرىنىڭ مادەني, ءدىني جانە الەۋمەتتىك قۇرىلىمدارمەن ءوزارا بايلانىسىن تۇسىنۋگە جەتەلەيتىنىن اتاپ ءوتتى.
عالىمدار ەرتە تەمىر داۋىرىندەگى كوركەم مەتالل بۇيىمدار ب.ز.د. VIII – ب.ز. V ع. ساق تايپالارى سكيف-ءسىبىر «اڭ ءستيلىنىڭ» قالىپتاسۋىندا شەشۋشى ءرول اتقارعانىن ايتادى. بۇل ستيل الەمدىك ونەر تاريحىنداعى ەڭ جارقىن قۇبىلىستاردىڭ ءبىرى سانالادى. اتالعان قۇبىلىس بەينەلەنبەيتىن ستيليزاتسيانىڭ دامۋىنا مۇمكىندىك اشتى. سەبەبى «اڭ ءستيلى» ەجەلگى كوشپەلىلەردىڭ دۇنيەتانىمدىق يدەولوگياسىنا باعىنعان ميفتىك جانە ماگيالىق جۇيەمەن ساباقتاس. ەكسپوزيتسياداعى عۇرىپتىق بۇيىمدار, قازان اشەكەيلەرى, بەلدىك اشەكەيلەرى كورەرمەن نازارىن اۋدارادى.
كورمەنىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا ءا.مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا ينستيتۋتى «تاس جانە مەتالل ءداۋىرى» ءبولىمىنىڭ جەتەكشى عىلىمي قىزمەتكەرى سەرگەي زاحاروۆ, ولكەتانۋشى ءارى تاۋەلسىز زەرتتەۋشى انتون شاتوحين ءسوز الىپ, مەتالل بۇيىمدارىنداعى بەينەلەۋ موتيۆتەرى مەن سەميوتيكالىق ەلەمەنتتەردىڭ تاريحي-مادەني كەزەڭدەردەگى يدەولوگيالىق جانە مادەني ترانسفورماتسيالارعا سايكەس وزگەرگەنىن, سول ارقىلى تاريحي ەۆوليۋتسياسىن قالىپتاستىرعانىن ايتىپ, وسى سالاداعى قىزىقتى زەرتتەۋلەرىمەن ءبولىستى.
«مەتال بۇيىمدارداعى ورنەكتەر ءار كەزەڭدە ارقيلى كورىنىس تاپقان. ولاردىڭ ءستيلى, جاسالۋ تەحنيكاسى مادەني مۇرانىڭ ءبىر-بىرىنە ۇلاسىپ دامىپ, ورىستەپ وتىرعانىن كورسەتەدى. ارحەولوگيادا وبالاردى قازعان كەزدە مۇنداي بۇيىمدار وتە از شىعادى. سەبەبى كوپشىلىگى تونالىپ كەتكەن. سول ءۇشىن دە مۋزەيلەردە ولاردىڭ ءبارىنىڭ باسىن بىرىكتىرۋ قيىن. مۇنداعى جادىگەرلەردىڭ باسىم بولىگى كەيىنگى ءۇش جىلدا شىققان بۇيىمدار. ورتاعاسىرلىق ساندىك مەتالل بۇيىمدار VI–XIV عاسىرلارعا ءتان. ورتا عاسىرداعى كوركەمدەلگەن مەتالل ورتالىق ازيا كوشپەلىلەرىنىڭ رۋحاني دۇنيەتانىمى مەن الەۋمەتتىك مارتەبەسىنىڭ كورىنىسى; ول ميفولوگيا, ەپوس, ءدىني نانىم-سەنىمدىك ۇعىمنىڭ, تۇركى مادەنيەتىنىڭ VI–XIII عع. ونەرىن زەرتتەۋدەگى ماڭىزدى دەرەك كوزى. مەتالدان ساندەلىپ جاسالعان بۇيىمدار ءوزىنىڭ كوركەم بەزەندىرىلۋىمەن ەرەكشە. ەكسپوزيتسيانىڭ بۇل بولىگىندە زەۆاكينو, بوبروۆ وبالارىنان تابىلعان بەلدىك اشەكەيلەرى, سونداي اق, ات ابزەلدەرى, ىدىس اياق, شىراعداندار, قولا اينالار جانە ت.ب. بۇيىمداردى كورۋگە بولادى. سول سەكىلدى جەكە كوللەكتسيالاردان الىنعان جادىگەرلەردەن جەتىسۋ ايماعىنداعى ەجەلگى جانە ورتاعاسىرلىق تۇرعىنداردىڭ مادەني داستۇرلەرى, ەستەتيكالىق تالعامدارى مەن ءدىني دۇنيەتانىمى تۋرالى تۇسىنىك بەرەتىن بىرەگەي ارتەفاكتىلەر (جەردىڭ جوعارعى بەتىنەن الىنعان ماتەريالدار) ۇسىنىلىپ وتىر. اتالعان ماتەريالداردى ولكەتانۋشى, تاۋەلسىز زەرتتەۋشى, كاسىبي ارحەولوگتارمەن بىرگە ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن انتون شاتوحين جيناعان. ولار ەرتە تەمىر ءداۋىرى (ب.ز.د. VIII – ب.ز. V ع.), ورتاعاسىرلارعا (VII–XII عع.) جاتاتىن كوركەمدەلىپ بەزەندىرىلگەن مەتالل بۇيىمدار», دەيدى ۇلتتىق ورتالىق مۋزەيى ارحەولوگيا ءبولىمىنىڭ جەتەكشىسى ءنابيرا تورەجانوۆا.
