ەڭبەك ادامى – قوعامنىڭ قۋاتى

ەڭبەك ادامى قانداي سى­ي-­قۇرمەتكە بولسىن لا­­يىق. سول تۇر­عىدا مەم­لە­كەت باس­­­شى­سى قاسىم-جومارت توقاەۆ جاريالاعان جۇمىس­شى ماماندىقتار جىلى ەلىمىز­­دىڭ ەڭبەك نارىعى مەن ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن­دەگى بەت­بۇرىس كەزەڭى بولدى, مەملەكەتتىك ساياسات سالا­سىن­داعى ىرگەلى ينس­تيتۋ­تسيونالدىق رەفو­رما­لارعا جول اشتى.

بيىل ەلىمىز ءۇشىن تابىستى جىل بولدى. ەكونوميكا سالاسى 6,4% ءوسىم كور­سەتتى. وتاندىق زاۋىتتاردا 147 مىڭ اۆتو­كولىك قۇراستىرىلدى. 17 ملن شارشى مەترگە جۋىق تۇرعىن ءۇي سالىندى. دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا 219 جاڭا نىسان بوي كوتەردى. 130 جاڭا مەكتەپ پايدالانۋعا بەرىلدى. جاڭادان 173 ءوندىرىس ىسكە قوسىلىپ, 22 مىڭ جۇمىس ورنى اشىلدى. ديقاندارىمىز ەكىنشى جىل قاتارىنان رەكوردتىق كولەمدە – 27 ملن توننا استىق جينادى. 13 مىڭ شاقىرىم جول رەكونسترۋكتسيالانىپ, جوندەۋدەن ءوتتى. مىنە, وسى تولا­يىم تابىستاردىڭ ارتىندا مىڭداعان ادامنىڭ ماڭداي تەرى, ەرىك-جىگەرى, ەسەپسىز ەڭبەگى تۇر. ولار – قاتارداعى قاراپايىم جۇمىسشىلار, ماماندار, قۇرىلىسشىلار, مەحانيزاتورلار, تەحنولوگتەر, ديقاندار, باقىتىن ادال كاسىپتەن تاپقان باسقا دا قايىڭ قاپتال ازاماتتار.

اتاۋلى جىل اياسىندا جۇمىسشى ما­ماندىقتاردىڭ بەدەلىن كوتەرۋ تەك ۇرانمەن ەمەس, ناقتى قارجىلىق قولداۋمەن جۇزەگە استى. كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق, سۋ, جىلۋ ەنەرگەتيكاسى سالا­سىنداعى جۇمىسشىلاردىڭ جالا­قىسى جىل باسىنان بەرى ورتا ەسەپپەن 25-30%-عا ءوستى. بۇل بۇرىن كادر­لاردىڭ كەلىم-كەتىمى وتە جوعارى بول­عان سالالاردا تۇراقتىلىقتى قام­تا­ماسىز ەتتى.

وڭىرلەردە «ەڭبەك جاستارى», ارنايى يپوتەكالىق باعدارلامالار اياسىندا وندىرىستە جۇرگەن جاس ماماندارعا جەڭىلدەتىلگەن نەسيەمەن باسپانا الۋعا كۆوتالار ءبولىندى.

ەڭبەك ادامىن قۇرمەتتەۋ – ەلدىڭ رۋحاني كەمەلدىگىن كورسەتەتىن ۇلى قاسيەت. ادال ەڭبەك – ادامزاتتىڭ ار­قا سۇيەر تىرەگى, قوعامنىڭ قۋات كۇشى. قاي زاماندا دا ەل دامۋىنىڭ نەگىزى ماڭداي تەرىمەن, قول كۇشىمەن, اقىل-پاراساتىمەن ەسەلەپ ەڭبەك ەتكەن اقجۇرەك ادامداردىڭ قاجىرلى قىز­مەتى ارقىلى قالىپتاسقان. وسى وراي­دا بيىل ەڭبەك ادامىنىڭ مارتە­بە­سىنە, قوعامداعى ورنىنا ەرەكشە نازار اۋدارىلدى. جىل بارىسىنداعى ماراپاتتاۋ شارالارىندا قاراپايىم ەڭبەك ادامدارى – كەنشىلەر, مەحانيزاتورلار, قۇرىلىسشىلار, مالشىلار, ءوندىرىس وزاتتارى «قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى», باسقا دا جوعارى ناگرادالارعا كوپتەپ يە بولدى. بۇل قوعامدىق ساناعا قاتتى اسەر ەتتى.

«جۇمىسشى ماماندىقتارى جىلى» اياسىندا نەگىزىنەن قول كۇشىمەن اتقا­رى­لاتىن اۋىل شارۋاشىلىعى مەن ءوندىرىس سەكتورلارى كەڭ اۋقىمدى مەملەكەتتىك قولداۋعا يە بولدى. سونىڭ ارقاسىندا سالاداعى كادر تاپشىلىعىن جويۋ, ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋعا قاتىستى ناقتى ناتيجەلەرگە قول جەتكىزىلدى.

ينفوگرافيكانى جاساعان – زاۋرەش سماعۇل ,«EQ»

اگروونەركاسىپ كەشەنىندەگى باستى ماقسات اۋىل ەڭبەگىن تسيفرلاندىرۋ, جاستاردى اۋىلعا تارتۋ بولدى. «اۋىل اماناتى», باسقا دا باعدارلامالار اياسىندا اۋىلدىق جەرلەردە 18 مىڭنان استام جاڭا شاعىن كاسىپكەرلىك سۋبەكتىسى اشىلدى. ناتيجەسىندە, اۋىل­دا 45 مىڭعا جۋىق ادام تۇراقتى جۇمىسپەن قامتىلدى. بۇل ماۋسىمدىق جۇمىسسىزدىقتى 12%-عا قىسقارتتى.

ەلدەگى سۋ تاپشىلىعى ماسەلەسىن شەشۋ ماقساتىندا «سۋ رەسۋرستارى جانە يرريگاتسيا» ماماندىعىنا بولىنگەن گرانت­تار سانى ءۇش ەسە ءوستى. بيىل سۋ ۇنەم­دەۋ تەحنولوگيالارىن ەنگىزگەن فەر­مالاردىڭ ۇلەسى 30%-عا جەتتى. وسى قوندىرعىلاردى كۇتىپ ۇستايتىن گيدروتەحنيكتەر مەن ينجەنەر-مەليوراتورلاردىڭ جالاقىسى ورتا ەسەپپەن 450-500 مىڭ تەڭگەگە دەيىن كوتەرىلدى.

ۆەتەرينارلاردىڭ جالاقىسى بيۋدجەتتىك سالا قىزمەتكەرلەرىمەن تەڭەستىرىلىپ, قوسىمشا 50% ۇستەمەاقى تولەنە باستادى. تسيفرلىق ۆەتەريناريا جۇيەسى تولىق ىسكە قوسىلىپ, مال دارىگەرلەرىنىڭ قاعازباستىلىعى 70%-عا
ازايدى. ليزينگتىك باعدارلامالار ارقىلى شارۋالار 5 مىڭنان استام وزىق ۇلگىلى John Deere, Claas, سونداي-اق وزىمىزدە قۇراستىرىلعان جاڭا اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكالارىن الدى. زاماناۋي باسقارۋ تەتىگى, GPS-ناۆيگاتسيا, كليمات-باقىلاۋ سىندى تەحنيكا جەتىستىكتەرى مەحانيزاتور, كوم­باينشى ماماندىعىنىڭ تارتىم­دى­لىعىن ارتتىردى.

ءوندىرىس سالاسىنداعى شيكىزاتتىق ەكونوميكادان وڭدەۋشى ەكونوميكاعا كوشۋ ۇدەرىسىندە جۇمىسشى مامان­دار­­دىڭ ءرولى كۇشەيدى. جىل قورىتىن­دى­سىن­دا وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ ءوسىمى تاۋ-كەن وندىرىسىنەن دە اسىپ ءتۇستى (+6.5% ءوسىم). بۇل زاۋىت-فابريكالارداعى تۇ­راقتى جۇمىس ورىندارىنىڭ كوبەي­گەنىن بىلدىرەدى. قاراعاندى ايماعىن­داعى مەتاللۋرگيالىق كومبينات پەن شاحتالاردا ەڭبەك قاۋىپسىزدىگىن تسيفر­لان­دىرۋعا قاتىستى اۋقىمدى جوبا اياق­تالدى. وندىرىستىك جاراقات الۋ كورسەت­كىشى 2024 جىلمەن سالىستىرعاندا 25%-عا تومەندەدى. شاحتالاردا «اقىلدى داتچيك­تەردى» باقىلايتىن وپەراتورلار مەن IT-ينجەنەرلەردىڭ جاڭا بۋىنى قالىپتاستى.

قوستاناي مەن الماتىداعى اۆتوزاۋىتتاردا دانەكەرلەۋ, بوياۋ تسەحتارى تو­لىقتاي اۆتوماتتاندىرىلعان جەلىگە كوشتى. وسى سالاداعى بىلىكتى جۇمىس­شىلاردىڭ ورتاشا جالاقىسى 600 مىڭ تەڭگەدەن استى. سوعان قاراماس­تان, اۆتومەحانيكتەر, مەحاترونيكتەر, ەلەكتر جابدىقتارىن جوندەۋشىلەرگە سۇرانىس ەسەلەپ ارتىپ وتىر.

باتىس وڭىرلەردە پوليپروپيلەن, پوليەتيلەن شىعاراتىن ءىرى كەشەندەردىڭ ەكىنشى كەزەگى ىسكە قوسىلدى. جوبالارعا 3000-عا جۋىق جەرگىلىكتى جاس مامان تەحنولوگتەر, اپپاراتشىلار جۇمىسقا قابىلداندى. شەتەلدىك جۇمىس كۇشىن الماستىرۋ كورسەتكىشى 90%-عا جەتتى.

بيىلعى جىلدىڭ باستى جەتىستىگى اۋىل شارۋاشىلىعى مەن وندىرىستەگى مامان-كادرلاردىڭ «جاسارۋى» بولدى. بۇرىن بۇل سالالاردا ورتا بۋىن وكىل­دەرى, زەينەت الدى جاسىنداعى ادام­دار باسىم بولسا, قازىر دروندار, اۆتوماتتاندىرىلعان ستانوكتار سىندى جاڭا تەحنولوگيالاردىڭ كوپتەپ ىسكە قوسىلۋىمەن 25-35 جاس ارالىعىنداعى جاستاردىڭ ۇلەسى 20%-عا ارتتى.

اتاۋلى جىلدىڭ ستراتەگيالىق ءمان-ماڭىزى, مۇرات-ماقساتى قوعام­داعى قول ەڭبەگىنە قاتىستى كەرى تۇسىنىكتى, قالىپتاسىپ قالعان قاساڭ قاعي­دالاردى جويۋ, تەحنيكالىق, كا­سىپ­تىك ءبىلىم جۇيەسىن ناقتى ەكونوميكا سۇرانىسىنا بەيىمدەۋ بولدى. پرەزيدەنت باستاماسى ەڭ الدىمەن ەڭبەك نارىعىنداعى تەڭگەرىمسىزدىكتى رەتتەۋگە نەگىزدەلدى. ايتالىق, ەلىمىزدە ديپلومدى زاڭگەرلەر مەن مەنەدجەرلەر قانشالىقتى كوپ بولسا, وندىرىسكە قاجەت دانەكەرلەۋشىلەر مەن ەنەرگەتيكتەر سونشالىقتى تاپشى. وسىنداي ولقىلىقتاردىڭ ورنىن تولتىرۋعا باعىتتالعان ورالىمدى شارالار ءوز جەمىسىن بەردى.

ەڭ باستى ناتيجە – جاستار ساناسىندا قاتارداعى جۇمىسشى ماماندىق­تا­رىنىڭ كەڭسە قىزمەتكەرلەرىنەن كەم ەمەس, كەرىسىنشە, تابىستى ءارى قۇرمەتتى ەكەندىگى تۋرالى تۇسىنىك ورنىعا باستادى. بولاشاقتا بۇل قارقىندى باسەڭدەتپەي, جۇمىسشىلاردىڭ الەۋمەتتىك پاكەتىن ودان ءارى كەڭەيتۋ, ەڭبەك جاعدايىن بارىنشا جاقسارتۋ باستى نازاردا بولۋعا ءتيىس.

بيىل تەحنيكالىق, كاسىپتىك ءبىلىم سالاسىنداعى تۇبەگەيلى وزگەرىستەر, رەفور­مالار ساندىق, ساپالىق كورسەت­كىش­تەرمەن ەرەكشەلەندى. رەسمي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, تەحنيكالىق ماماندىقتارعا بولىنەتىن گرانتتار سانى رەكوردتىق دەڭگەيگە جەتتى. مەملەكەتتىك تاپسىرىستىڭ 70%-ى مەتاللۋرگيا, IT, ەنەرگەتيكا, قۇرىلىس سىندى جۇمىسشى ماماندىقتارىنا باعىتتالدى. كول­لەدج ستۋدەنتتەرىنىڭ شاكىرتاقىسى 2024 جىلمەن سالىستىرعاندا ورتا ەسەپپەن 50%-عا ءوستى. بۇل جاستاردىڭ كاسىپتىك بىلىمگە دەگەن قىزىعۋشىلىعىن ارتتىردى.

ەلىمىزدە 20-دان استام شەتەلدىك جەتەكشى وقۋ ورىندارىنىڭ (گەرمانيا, وڭتۇستىك كورەيا, قىتاي, ت.ب.) فيليالدارى مەن بىرلەسكەن باعدارلامالارى ىسكە قوسىلدى. مىسالى, نەمىس دۋالدى وقىتۋ ستاندارتتارى بىرقاتار تەحنيكالىق كوللەدجگە ەنگىزىلدى. ەلىمىزدىڭ قۇراما كومانداسى حالىقارالىق WorldSkills چەمپيوناتىندا تاريحي ناتيجە كورسەتىپ, تەحنيكالىق ماماندىقتاردىڭ بەدەلىن حالىقارالىق دەڭگەيدە دالەلدەدى.

بۇرىنعى «تەوريالىق وقىتۋدان» «ون­دىرىس­تىك پراكتيكاعا» كوشۋ ۇدەرىسى كەڭ ءورىس الدى. ءىرى وندىرىستىك كاسىپ­ورىندار (Kazakhmys, ERG, قازاتوم­ونەر­كاسىپ, ت.ب.) وزدەرىنە قاجەتتى كادر­لاردى دايارلايتىن 400-دەن استام كول­لەدجدى قامقورلىققا الدى. دۋال­دى وقىتۋ جۇيەسىمەن ءبىلىم العان تۇلەكتەردىڭ 95%-ى وقۋ بىتىرگەن بويدا جۇمىسقا ورنالاستى. بۇل كەيىنگى 10 جىلداعى ەڭ جوعارى كورسەتكىش.

بيىل ەل كولەمىندەگى 100-گە جۋىق كوللەدجدىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسى تولىق جاڭارتىلدى. ولار زا­ما­ناۋي قۇرىلعىلارمەن, VR-ترەنا­جەر­لارمەن, زەرتحانالارمەن جاب­دىق­تالدى. ستۋدەنتتەرگە ارنالعان جاڭا جاتاقحانا عيماراتتارىن سالۋ جوسپارى 100% ورىندالىپ, ءىرى قالالار­داعى تاپشىلىق ايتارلىقتاي ازايدى.

قول جەتكەن تابىستارعا قاراماستان, كاسىپتىك, تەحنيكالىق ءبىلىم سالاسىندا شەشىمىن كۇتكەن ماسەلەلەر دە بار. ايتالىق, اۋىلدىق جەرلەردەگى كوللەدجدەردىڭ دەڭگەيى ءالى دە قالالىق وقۋ ورىندارىنان تومەن. ارنايى پاندەردەن ساباق بەرەتىن, وندىرىستىك تاجىريبەسى بار وقىتۋشىلاردىڭ تاپشىلىعى سەزىلەدى. وندىرىستەگى جالاقى كوللەدجدەن جوعارى بولعاندىقتان, مىقتى ماماندار وقىتۋشىلىققا بارعىسى كەلمەيدى. جاساندى ينتەل­لەكت پەن روبوتتاندىرۋدىڭ دامۋى كەيبىر قاراپايىم جۇمىسشى ما­ماندىقتارىنىڭ جويىلۋ قاۋپىن تۋدىرىپ وتىر, بۇل قايتا دايارلاۋ جۇيەسىن شيراتۋدى تالاپ ەتەدى.

قورىتا كەلگەندە, جۇمىسشى مامان­­دىق­تارى جىلى اياسىندا كوپتە­گەن يگى ءىس, باتالى باعدارلاما قولعا الىنىپ, ويداعىداي ورىندالدى. تەگىندە, ەڭبەكتىڭ قادىرىن ءبىلىپ, جۇمىسشىنى ۇلىقتاۋ – تەك ءبىر كۇندىك ءراسىم ەمەس, ول ۇلتتىق سانادا مىقتاپ ورنىققان تۇراقتى ۇستانىمعا اينالۋعا ءتيىس. بۇل – جاستاردى ادال جولعا باعىتتايتىن تاربيە, ۇلتتى ەڭبەككە باۋليتىن ۇلگى. حالقىمىز «ەڭبەك – ەر ساناتى», «ەڭبەك ءتۇبى – بەرەكە», «ەڭبەكتىڭ نانى ءتاتتى» دەپ بەكەر ايتپاعان. بۇگىندە بۇل ۇعىم ەل دامۋى مەن الەۋمەتتىك ادىلەتتىلىكتىڭ تىرەگى. ەڭبەك ادامىنىڭ مارتەبەسىن ارتتىرۋ, الەۋمەتتىك قولداۋ, قوعامدا ولاردىڭ ءرولىن ناسيحاتتاۋ – ەلدىڭ تۇراقتى دامۋىنىڭ كەپىلى, مەملەكەت پەن قوعامنىڭ مىندەتى. ەڭبەك ادامدى تاربيەلەيدى, ەلدى وركەندەتەدى. ەڭبەك ادامىن قۇرمەتتەۋ – ۇرپاق بويىنا ىزەتتىلىك پەن جاۋاپكەرشىلىك ءسىڭىرۋ. ەڭبەك ادامىنا تاعزىم ەتۋ – ەلگە قىزمەت ەتۋدىڭ ەڭ اسىل جولى.