ەرلىك مارشرۋتى: لۆوۆ – بەرلين – پراگا – التەنبۋرگ

رامازان قالي ۇلى بۇتاباەۆ 1925 جىلدىڭ 10 اقپانىندا قازىرگى شىعىس قازاقستان وب­لىسىنىڭ زايسان قالاسىندا دۇنيەگە كەلگەن. بۇتاباەۆتار وتباسىنىڭ ۇلكەن ۇلى بايعا­بىل «حالىق جاۋى» دەگەن جالامەن ۇستالىپ, اتۋ جازاسىنا كەسىلگەن سوڭ, وتباسى قازىرگى اباي وبلىسىنىڭ اقسۋات اۋدانىنا كوشىپ كەلگەن. مەكتەپتى جاستاي ۇزدىك بىتىرگەن, جاسى ءالى 18-گە تولماعان رامازاندى 1942 جىلى 3 جەلتوقساندا اسكەر قاتارىنا شاقىرعان. شىعىستىڭ قاقاعان ايازىندا اقسۋاتتان 323 شاقىرىم جەردەگى جالعىزتوبە تەمىرجول بەكەتىنە جاياۋ اتتانعان 255 ادامنىڭ دىتتەگەن جەرگە 152-ءسى عانا امان جەتكەن, قالعانى ورتا جولداعى بولشەۆيك اۋىلىنىڭ ماڭايىندا ءۇسىپ ولگەن ەكەن.

مايدانعا 1943 جىلدىڭ قاڭتار ايىندا جەتكەن توپتى سۇرىپتاۋ كەزىندە رامازان بۇتاباەۆتىڭ ورتا ءبىلىمى بار جانە ورىسشا جاقسى سويلەيتىنى انىقتالىپ, ونى ارتيللەريستەر دايىندايتىن اسكەري ۋچيليششەگە جىبەردى. سوعىستا ارتيللەريست بولعان سەرگەي ستوپالوۆتىڭ «ارتيللەريستىڭ مايدانداعى ءومىرى. گاۋبيتسامەن سوجدان ەل­باعا دەيىن. 1941–1945» دەگەن ­اتاۋمەن باسىلعان ەستەلىكتە­رىن­دە «ارتيللەريالىق ۋچيلي­ششە­گە قابىلدانۋ ءۇشىن ورتا ءبىلىم ­نەمەسە ورتاعا جاقىن دەڭگەي بولۋى جانە وتە جاقسى مىنەزدە­­مە بولۋى كەرەك ەدى» دەيدى. الاي­دا ارتيللەريستەردىڭ مىن­دەتى وتە اۋىر. اسكەر ءبولىمى ورنىن اۋىستىرعاندا ولار كىشىرەك زەڭبىرەكتەردى وزدەرى سۇيرەيدى, سناريادتار ءۇشىن جىرا قازادى, تاعىسىن-تاعى اۋىر جۇمىستارى جەتەرلىك.

ارتيللەريستەر شابۋىل­دىڭ الدىندا جاۋعا وق جاۋدىرادى, جاياۋ اسكەردىڭ باسىن كوتەرتپەي تۇرعان وق كوزدەرىن, پۋلەمەتتەردى, زەڭبىرەكتەردى جويادى. ەگەر اتقان سناريادى كوزدەگەن جەرگە تۇسپەسە, جاۋ بۇل زەڭبىرەكتىڭ تۇرعان جەرىن جىلدام انىقتاپ, قۇرتىپ جى­بەرۋى مۇمكىن. وسىعان وراي ماي­داندا كوپ قولدانىلعان 45 ميلليمەترلىك جەڭىل زەڭ­بى­رەكتى ارتيللەريستەر ءوزارا ءازىل-قالجىڭمەن «قوش بول, وتان» دەپ اتاعان ەكەن, دەمەك «نە سەن جاۋدى بىردەن جوياسىڭ, نە سەنى ول جويادى». مىنە, وسى ارتيللەريستەردىڭ قاتارىندا رامازان بۇتاباەۆ بولعان-دى.

ۋچيليششەنىڭ قىسقارتىل­عان وقۋىن بىتىرگەن سوڭ راما­زان قالي ۇلى سەرجانت اس­كەري دارەجەسىمەن زەڭبىرەك كومانداسىنىڭ قولباسشىسى رەتىندە تىكەلەي مايدانعا جىبە­رىلگەن. العاشقى شاي­قاستارعا 1-ۋكراينا مايدا­نى­نىڭ 13-اتقىشتار كورپۋسى قۇرامىنداعى 58-اتقىش­تار ديۆيزياسىنىڭ 244 ارتيل­لەريالىق پولكىنىڭ زەڭبىرەك توبىنىڭ قولباسشىسى بولىپ قاتىستى.

1944 جىلدىڭ شىلدەسىندە 1-ۋكراينا مايدانىنىڭ اسكەر­لەرى جاۋ قورعانىسىن لۆوۆ باعىتىندا بۇزىپ ءوتۋ شابۋىلىن باستادى. 13 شىلدەدەن 29 تامىزعا دەيىن سوزىلعان لۆوۆ-ساندومير وپەراتسياسى سوعىس تاريحىنا كەڭەس اسكەرلەرىنىڭ ءساتتى شابۋىلى رەتىندە ەندى. شابۋىل باستالعاننان بەس كۇن ىشىندە كەڭەس اسكەرلەرى لۆوۆ جاۋ قورعانىسىن بۇزىپ ءوتىپ, 50 شاقىرىمعا ىلگەرىلەپ, پوريتسك, گوروحوۆ, كراسنوە جانە باسقا سەكسەن قالا مەن ەلدى مەكەندى ازات ەتتى. 27 شىلدەدە لۆوۆتى ازات ەتكەنى ءۇشىن 1-ۋكراينا ماي­دانىنىڭ اسكەرلەرىنە ماس­كەۋدە وتشاشۋمەن قۇرمەت كور­سەتىلدى. وسى وپەراتسياعا 5-گۆارديالىق ارميانىڭ قۇرا­مىنداعى 244-گاۋبيتسالىق ار­تيل­لەريالىق پولكى قاتارىن­دا قاتىسىپ, 18 شىلدەدە ءوزى باس­قارعان زەڭبىرەك كومانداسى­مەن جاۋدىڭ قاۋىپتى وق كوزدەرىن جويعانى ءۇشىن رامازان بۇتا­باەۆقا باس قولباسشى ءستاليننىڭ بۇيرىعىمەن العىس جاريالاندى. بۇل كەزدە رامازان قالي ۇلى 19 جاستا ەدى.

رامازان بۇتاباەۆ كەڭەس اس­كەرلەرىنىڭ ۆيسلادان شابۋىل­مەن ءوتىپ, ءساندوميردى ازات ەتۋ جولىنداعى شايقاستارى­نا دا قاتىستى. ۆيسلاداعى جاۋ قور­عانىسىن بۇزۋدا ايرىقشا ما­ڭىزدى كۇش ارتيللەريا بولدى. ارتيللەريستەردىڭ وسى شاي­قاستارداعى ەرەكشە ارەكەتىن وداقتاستار دا بايقاعان, 1945 جىلدىڭ 21 قاڭتارىندا بري­تان گازەتى «ساندي ەكسپرەسس» كە­ڭەس اسكەرلەرى شابۋىلدارى­نىڭ ساتتىلىگى ارتيللەريانىڭ با­سىم­دىلىعىمەن بايلانىس­تى دەپ جازعان. ساندومير وپە­راتسياسىنا قاتىسقان كوپتەگەن اس­كەر بولىمدەرىنە «ساندومير­لىك دي­ۆيزيا», «ساندوميرلىك پولك» سياقتى اتاقتار بەرىلدى. قاتارىندا رامازان بۇتاباەۆ بولعان پولك وسى شايقاستار­دان كەيىن «244-گاۋبيتسالىق ارتيللەريالىق ساندوميرلىك پولك» دەپ اتالاتىن بولدى. وسى شايقاستاردا ەرلىگىمەن كوزگە تۇسكەن بىرقاتار ارتيللەريسكە باس قولباسشى ءستالين­نىڭ بۇيرىعىمەن العىس جاريا­لاندى, ولاردىڭ قاتارىندا بۇتاباەۆ تا بار ەدى.

1945 جىلى قاڭتاردا 1-ۋكراينا مايدانىنىڭ اسكەر­لەرى ودەر وزەنى بويىندا تاس­تاي بەكىنىپ, بەرىلمەي جاتقان نەمىس بولىمدەرىن شەگىندىرىپ, ودەر وزەنىنەن شابۋىلمەن ءوتىپ كەتتى, ءارى قاراي بەرلينگە بارار جولداعى نەمىس قالالارىن الا باستادى. ارتيللەريستىك توپ­تىڭ قولباسشىسى رامازان بۇتاباەۆتىڭ وسى شايقاس­تار­داعى, سونىڭ ىشىندە ودەر وزە­نىنەن ءوتۋ, فرايشتادت, نەيش­تادتەل, گريۋنبەرگ قالالارىن الۋداعى ەرلىگىنە دە العىس جاريالاندى.

26 ساۋىردەن باستاپ باتىس پومەرانيادا قورشاۋعا تۇسكەن نەمىس بولىمدەرىن تالقانداۋ تىكەلەي بەرلينگە كىرىپ, قالا كوشەلەرىندە شايقاسۋعا جول اشتى. 26 ساۋىردەگى شايقاس كەزىندە سەرجانت رامازان بۇتاباەۆتىڭ زەڭبىرەك كومانداسى كلەين-كەرەسس اۋدانىندا جاۋدىڭ بەرليندەگى اسكەرلەرگە بارا جاتقان قارۋ-جاراق پەن وق-ءدارى تيەلگەن ەكى جۇك ماشيناسىن جويىپ جىبەردى.

28 ساۋىردە رامازان بۇ­تا­­­­باەۆ كومانداسىنىڭ زەڭ­­­­­بى­­رەگى بەرليننىڭ وڭتۇس­تىك-شىعىسىنداعى ماس­سوۆ اۋدانىندا جاۋعا قارسى باعىتتالىپ ورنالاستىرىلدى. بەرلين قورشاۋىن بۇزىپ ءوتۋ ءۇشىن وسى اۋدانعا ورشەلەنە ۇم­تىلعان جاۋ اسكەرلەرى بۇتا­باەۆ زەڭبىرەگىنىڭ وت-جالىندى وعىنا تاپ بولدى. سول جەردە زەڭبىرەك كوزدەۋشىسىنە جاۋ وعى ءتيىپ, جارالانىپ قالدى دا, ونىڭ ورنىنا وفيتسەر بۇتا­باەۆ ءوزى تۇرىپ, جاۋعا وقتى قار­داي بوراتتى. ارتيللەريانىڭ قىسىمىنا شىداماعان جاۋ كەرى شەگىندى. وسى شايقاستا بۇتاباەۆتىڭ زەڭبىرەگى 30 شاق­تى جاۋدىڭ كوزىن جويىپ, قور­شاۋ شەبىن بۇزىپ وتۋىنە جول بەرمەدى. 2 مامىردا بەرلين­دەگى نەمىس اسكەرلەرى تىزە بۇك­تى, بەرليندى الۋداعى ەرلىكتەرى ءۇشىن بىرقاتار جاۋىنگەرلەر مەن وفيتسەرلەرگە ءستاليننىڭ بۇيرىعىمەن العىس جاريالاندى, العىس العاندار قاتارىندا 20 جاسار جاس قازاق رامازان بۇتاباەۆ تا بولدى.

بەرليندى الىپ, گەرمانيا­نىڭ ءسوزسىز تىزە بۇگۋى تۋرالى اكتىگە قول قويىلعان سوڭ وسى شايقاستاردا ەرلىك كورسەت­كەن­دەردى ءارتۇرلى دەڭگەيدەگى ما­راپاتتارعا ۇسىنۋ باستالدى. 244-گاۋبيتسالىق ارتيللەريا­لىق پولكتىڭ قولباسشىسى راما­زان بۇتاباەۆتىڭ 26 ساۋىردەگى جانە 28 ساۋىردەگى ەرلىكتەرىن ­سيپاتتاپ جازىپ, 15-گۆارديا­لىق اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ باسشىلىعىنا قازاق جىگىتىن قىزىل جۇلدىز وردەنىنە ۇسىنۋ تۋرالى پىكىرىن ءبىلدىردى. 9 مامىردا بۇكىل كەڭەس اسكەرلەرى جەڭىستى تويلاپ جاتقان كەزدە 244-گاۋبيتسالىق ارتيللەريالىق پولك 1-ۋكراينا مايدانى اس­كەرلەرىنىڭ قۇرامىندا پراگادا بەكىنىپ الىپ, بەرىلمەي جاتقان نەمىس بولىمدەرىنە قارسى جو­رىققا اتتاندى.

پراگادا بەكىنىپ العان جاۋ­دىڭ «ورتالىق» توبىنىڭ بىر­قاتار بولىمدەرى جانە «اۆستريا» دەپ اتالعان اسكەر بولىمدەرى بەر­ليندەگى نەمىس بولىمدەرى تالقاندالعان سوڭ دا تىزە بۇگۋدەن باس تارتىپ, بەرىلمەدى. 5 مامىردا پراگانىڭ جەرگىلىكتى حالقى كوتەرىلىس باستاپ, نەمىستەردىڭ باتىسقا قاراي شەگىنەتىن جولىن جاۋىپ تاستادى. «ورتالىق» توبىنىڭ قولباسشىسى گەنەرال-فەلدمارشال ف.شەرنەر كوتەرىلىستى كۇشپەن باسىپ-جان­شۋعا بۇيرىق بەردى. پراگا كوتەرىلىسشىلەرى راديودان ۇندەۋ تاستاپ, باتىستاعى وداقتاستاردى كومەككە شاقىردى. 6 مامىردا 1-ۋكراينا مايدانىنىڭ اس­كەرلەرى پراگادا بەكىنگەن نە­مىس بولىمدەرىنە قارسى شابۋىل­ باس­تادى. بۇل شايقاستارعا 5-گۆار­ديالىق ارميا قۇرامىندا رامازان بۇتاباەۆتىڭ زەڭبىرەك كومانداسى دا قاتىستى. سول كۇنى 1-ۋكراينا مايدانىنىڭ اسكەر­لەرى برەسلاۋداعى 40 مىڭ­دىق نەمىس اسكەرىن قورشاپ الىپ, ­تىزە بۇكتىردى.

1925 جىلى تۋعان, جاس بولسا دا, سوعىستا وت كەشىپ, وققا كەۋدەسىن توسقان جىگىتتەردى, سو­نىڭ ىشىندە جاس وفيتسەرلەردى ەۋروپاداعى سوعىستىڭ سوڭ­عى وعى اتىلعاننان كەيىن دە اسكەردەن بىردەن قايتارعان جوق. ولاردى اۋەلى جاپوندىق كۆانتۋن اسكەرىن تالقانداۋعا باعىتتالعان كەڭەس اسكەرلەرى توبىنا قوسۋ ءۇشىن كەڭەس-قىتاي شەكاراسىنا اكەلدى, بۇل كەزدە لەيتەنانت اتاعىن العان راما­زان بۇتاباەۆ ارتيللەريالىق باتارەيا قولباسشىسى بولىپ تاعايىندالعان ەدى. جاپونيا 1945 جىلدىڭ 2 قىركۇيەگىندە جەڭىلگەنىن مويىنداپ, تىزە بۇگۋ اكتىسىنە قول قويعان سوڭ, ءبىلىمدى, تاجىريبەلى جاس وفي­تسەرلەردى قايتادان گەرمانياعا اكەلىپ, شىعىس گەرمانيا قالا­لارىنداعى كەڭەس كومەن­داتۋراسى جانىنداعى اسكەر­لەرگە ءارتۇرلى دەڭگەيدەگى قول­باسشىلار قىزمەتىنە تاعا­يىندادى. رامازان بۇتاباەۆ التەنبۋرگ قالاسىنا جىبەرىلدى. سول جەردە باتارەيا قولباسشى­سى رەتىندە قىزمەتىن اتقارىپ, ­1949 جىلى شىعىس گەرمانيادا كە­ڭەس وداعىنا تاۋەلدى سوتسياليس­تىك مەملەكەت قۇرىلعان سوڭ عانا ەلگە قايتتى.

رامازان بۇتاباەۆ بۇل كەزدە «قىزىل جۇلدىز» وردەنى, ءبىرىنشى دارەجەلى «وتان سو­عىسى» وردەنى, «بەرليندى العانى ءۇشىن» مەدالى, «پراگانى ازات ەتكەنى ءۇشىن» مەدالى, «1941–1945 ج. ۇلى وتان سوعى­سىندا گەرمانيانى جەڭ­گەنى ءۇشىن» مەدالى سياقتى بىر­قاتار جاۋىن­گەرلىك ماراپاتتار­دىڭ يەگەرى بولعان ەدى.

ەلگە قايتقان سوڭ 1950 جى­لى بۇتاباەۆ سەمەي پەدا­گو­گيكالىق ينستيتۋتىنىڭ تاريح فاكۋلتەتىنە ءتۇسىپ, وتە جاقسى وقىپ, لەنيندىك ستيپەنديات بولىپ, بىتىرگەندە ۇزدىك ديپلوم الدى. ينستيتۋتتا قا­لىپ, مۇعالىم بولۋ نەمەسە اسپي­رانتۋراعا ءتۇسىپ, عىلىممەن اينا­لىسۋ مۇمكىندىگى بولا تۇر­سا دا, رامازان بۇتاباەۆ اتا-انا­سىنىڭ وتىنىشىمەن اۋىلى­نا قايتىپ كەلىپ, اۋداندىق ءبىلىم ءبولىمىنىڭ ينسپەكتورى, ودان كەيىن باسشىسى بولىپ 20 جىلداي قىزمەت اتقاردى, كەيىن­نەن اۋدانداعى الدىڭعى قاتارلى مۇحتار اۋەزوۆ اتىنداعى مەك­تەپتىڭ ديرەكتورى بولدى, تاريح پانىنەن ساباق بەردى. سول قىزمەت جولىنىڭ بارلىعىندا ەلدىڭ ەسىندە قالاتىن ۇلگىلى, بىل­گىر باسشى جانە ۇستاز اتاندى. شاكىرتتەرى اراسىنان ەكى تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, ءبىر تاريح عىلىمىنىڭ كانديدا­تى شىقتى. ولار «بۇتاباەۆ­تىڭ شاكىرتىمىز» دەپ ماقتان تۇتادى.

رامازان بۇتاباەۆتىڭ بەي­بىت ەڭبەك جولىنداعى تابىس­تارى دا ەسكەرۋسىز قالماي, ۇنە­مى ماراپاتتالىپ وتىردى, 2005 جىلى تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ «قۇرمەت» وردەنىمەن مارا­پاتتالدى. سۇيىكتى جار رەتىندە سەگىز بالادان 25 نەمەرە كورىپ, 90 جاسىندا الماتى قالاسىندا دۇنيە سالدى. ءومىرى مەن وتانىنا قىزمەتى رامازان بۇتاباەۆ­تى ەرەكشە تۇلعا رەتىندە ەستە ساقتاۋعا جەتەلەيدى.

گۇلجاۋحار كوكەباەۆا,

تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور