تۇتاس كەشەننىڭ اۋماعىنداعى مەشىت پەن مەدرەسە ءۇيىن, شاكىرتتەر مەن وقىتۋشىلارعا ارنالعان جاتاقحانا, وعان جاپسارلاس سالىنعان شارۋاشىلىق جايىن اعارتۋشى دوسجان يشان قاشاق ۇلى (1815–1896) سالدىرعان. مەشىت جانىنداعى مەدرەسەدە 150-گە جۋىق شاكىرت وقىپتى. وقۋ جىلى ەرتە كوكتەمنەن باستالىپ, قىس تۇسكەنشە سوزىلعان. شاكىرتتەر قىستىڭ ءۇش ايىندا كانيكۋلعا كەتىپ, ناۋرىزدا ورالعان. مەدرەسەدە اراب ءتىلى, شاريعات قاعيدالارى, يسلام تاريحى, ماتەماتيكا, جازۋ-سىزۋ ساباقتارى ءوتتى. وقۋ بىتىرگەن شاكىرتتەرى ەل ىشىندە مولدا, ۇستاز, حات تانۋشى رەتىندە ەڭبەك ەتكەن. العاشقى جەرگىلىكتى كادرلار دايىنداعان وقۋ ورنى كەڭەس وكىمەتى جىلدارىندا قاجەتسىز قالىپ, دوسجان يشان ۇرپاقتارى اياۋسىز قۋدالاندى. توبەسىندە ءبىر-بىرىمەن جالعاسقان جەتى كۇمبەزى بار «جەلكەندى» مەشىتتى ءبىرمان كوشىمقۇل ۇلى تۇرعىزعان. ونىڭ زيراتى قازىرگى قوبدا اۋدانىنىڭ قۇمساي دەگەن جەرىندە. قابىرعالارى وتە قالىڭ, جەل وتپەيتىن ەتىپ سالىنعان, تومەن ورنالاستىرىلعان ۇلكەن تەرەزەلەرىنەن كۇن ساۋلەسى عيمارات ىشىنە مول تۇسكەن. سول زاماندا تەمىر ۋەزىندە قازاقى ءدىني جورالعىلار مەن كەلەلى كەڭەستەر وتكىزەتىن رۋحاني ورتالىققا اينالعان, ەكى مىڭ ادام سىياتىن مەشىتتە ناماز زالى, يمام بولمەسى, دارىستەرگە ارنالعان شاعىن حۇجرالار بولعان. شايىر ابۋباكىر كەردەرى 1896 جىلى دوسجان يشان ومىردەن وتكەندە جوقتاۋ ولەڭىن جازىپ, ءشيلىسۋ بويىندا تاماشا باق وتىرعىزىپ, ءتۇرلى جەمىس اعاشتارى مەن ءداندى داقىلدار ەگىپ, شارۋاشىلىقتا مال ۇستاعان ەڭبەگىن: «حۇجرا شاكىرت جاتقان ءجۇز ەلۋ, ءۇشبۋلارى جانە باسقا قوناقجايدان...», «مۇنارا جانە سالعان جاراستىرىپ...», ء«بىر ءتۇرلى سونداي فورما مۇناراسى...», دەپ سيپاتتايدى. سول كەزەڭنەن جەتكەن دەرەكتەرگە قاراعاندا, ەل ىشىندەگى تالاپتى دا قابىلەتتى, بىراق وقۋعا قاراجاتى جوق جاستاردى وسى جەردە تەگىن وقىتقان. ال اۋقاتتىلارى وقۋ اقىسىن ءتورت ت ۇلىكپەن وتەگەن. مال ءوسىرىپ, ونى ساتۋدان تۇسكەن قاراجاتقا مەدرەسە شاكىرتتەرىنە كيىم-كەشەك, قالام, كىتاپ الىنعان. ىرگەسىندەگى ءشيلىسۋ وزەنىنىڭ بويىنداعى باۋ-باقشادا ەگىلگەن جەمىستەر مەن ارپا-بيداي, تارى, كوكونىستەر جاتاقحانانىڭ قويماسىنا ءتۇسىرىلىپ, بالالاردىڭ اس-سۋىنا جۇمسالعان. وسىنداي ءتيىمدى شارۋاشىلىق ءادىسىن ۇيىمداستىرىپ, تەمىر ۋەزى مەن وعان ىرگەلەس اۋىلداردىڭ بالالارىن وقىتقان دوسجان يشان كەشەنىندە بىرنەشە جىلدان بەرى قازبا جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ, مەشىتتىڭ بەتكى بولىگى ۇيىندىلەردەن تازارتىلىپ, ىرگەتاسى اشىلدى. وبلىستىق مادەنيەت باسقارماسىنىڭ باسشىسى التىناي يۋنيسوۆانىڭ ايتۋىنشا, مەشىتتىڭ ىرگەتاستارى جاقسى ساقتالعان, قالىڭ ءارى بيىك. قازىر ىشكى بولىگىندە قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى جالعاسىپ جاتىر. «وسى جىلى كەشەن اۋماعىنان دوسجان يشاننىڭ سەگىز بولمەلى ءۇيىنىڭ ورنىن تاپتىق. كومىلىپ قالعان ۇيىندىلەردى ارشىعان ارحەولوگتەر وسى ءۇيدىڭ ۇزىندىعى 19,5 مەتر, ەنى – 16 مەتر دەپ انىقتاپ بەردى. بۇدان وزگە, مەشىتتىڭ الدىنان اۋماعى 8ح5 مەتر مۇنارانىڭ ىرگەتاسى انىقتالدى. يشاننىڭ ءۇيى كەلەسى جىلى قالپىنا كەلتىرىلەدى. بيىل تەك ىرگەتاسىن شىعارىپ قويدى. جۇمىس ءساتتى اياقتالسا, ءحىح عاسىردىڭ ەكىنشى شيرەگىندەگى تۇتاس كەشەندى تاماشالاپ, سول زاماننىڭ ءومىرىن كورگەندەي بولامىز. مۇنى اشىق اسپان استىنداعى مۋزەي دەۋگە بولادى», دەيدى التىناي يۋنيسوۆا.
«قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىنا ورىس زەرتتەۋشىسى, گەوبوتانيك ۆلاديمير دۋبيانسكيدىڭ 1904 جىلى تۇسىرگەن فوتوسۋرەتى نەگىز بولدى. ول ءشيلىسۋ بويىنا كەلگەن ساپارىندا «جەلكەندى» كۇمبەزدى دوسجان مەشىت-مەدرەسەسىنىڭ سىرتقى كورىنىسىن تۇسىرگەن. مۇراعاتتان تابىلعان وسى فوتوسۋرەت بىزگە مەشىت پەن مەدرەسە, تۇرعىن ۇيلەر مەن مۇنارا ورىندارىن انىقتاۋعا نەگىز بولدى. قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى كەزىندە مەشىتتىڭ ون بولمەدەن تۇراتىنى انىقتالدى. قابىرعالارى قالىڭ, سامان كىرپىشتەن قالانىپ, لاي قوسىلىپ يلەنگەن. ىرگەتاسى دا جاقسى ساقتالعان. ءدال قازىرگى ۋاقىتتا مەشىتتىڭ ىشكى قابىرعالارى تازارتىلىپ بولدى. ەندى ەسىك-تەرەزەلەرى مەن بولمەلەردى جالعاستىرعان ماڭدايشا ارقالىقتارىن قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى باستالدى. وسى شارۋامەن الماتىداعى «قىرىم ارالدارى» جشس-ءنىڭ ماماندارى اينالىسىپ جاتىر. ايتىپ وتەتىن ماڭىزدى جايت, مەشىت بولمەلەرىنىڭ قابىرعالارىن تازارتۋ كەزىندە قازاقى ويۋ-ورنەكتەر شىقتى. ولاردىڭ كەيبىرىندە قۇران اياتتارى جازىلىپ, قىزىل, كوك, جاسىل بوياۋلارمەن ورنەكتەر سالىنعان. رەستاۆراتورلار مۇنداعى بوياۋ قۇرامىنا ساراپتاما جۇرگىزۋدى باستاپ كەتتى. دوسجان قاشاق ۇلى مەشىتىنىڭ مۇناراسى 2026 جىلى قالپىنا كەلتىرىلىپ, يشان ءۇيىنىڭ ورنىنا كونسەرۆاتسيا جۇمىستارى جۇرگىزىلەدى. توپىراقتاردى ارشىعان كەزدە, يشان ءۇيىنىڭ ىرگەتاسىنىڭ بەرىكتىگى مەن بيىكتىگىنە قاراپ, ءوز زامانىندا تالاي جاقسىلار مەن جايساڭداردى قوناق ەتىپ كۇتكەن, كەلەلى كەڭەستەر وتكىزگەن ەڭسەلى شاڭىراق بولعانىن كورۋگە بولادى», دەيدى اقتوبە وبلىستىق تاريحي-مادەني مۇرانى زەرتتەۋ, قالپىنا كەلتىرۋ جانە قورعاۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى فارحاد دوسمۇراتوۆ.
«دوسجان يشان مەشىتى قابىرعاسىنداعى ويۋ-ورنەكتەر مەن جازبالارعا كونسەرۆاتسيا جۇرگىزۋ جانە قايتا قالپىنا كەلتىرۋدى باستادىق. بوياۋلار ۇزاق ۋاقىت جەردىڭ استىندا جاتىپ, ىلعال مەن سىزدىڭ اسەرىنەن ب ۇلىنگەن. سانكت-پەتەربۋرگتەگى ەرميتاجدىڭ عىلىمي-تەحنيكالىق ساراپتاما بولىمىنە بوياۋ قۇرامدارىن انىقتاۋعا جىبەرىپ, قورىتىندىسىن الدىق. ناتيجەسىندە بوياۋلاردىڭ مال سۇيەگى مەن تەرىسىنىڭ تىندەرىنەن جاسالعان جەلىمنەن ازىرلەنگەنى انىقتالدى. اراسىنان مينەرالدى داقتار تابىلدى. بۇل – سول زامانداعى جەلىم بوياۋىنىڭ كلاسسيكالىق نۇسقاسى. بوياۋلار گيپسكە اكتاس قوسىلىپ يلەنگەن قوسپانىڭ ۇستىنە جاپسىرىلعان. ونىڭ استى مايدالانعان قامىس قوسىلىپ سازبەن سىلانعان. ەندى ويۋ-ورنەكتەردىڭ كوشىرمەلەرىن ارنايى كەسكىندەمەگە ءتۇسىرىپ الىپ, سول قۇرامدا قايتا جاسايمىز», دەيدى مەشىتتى عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ جاتقان قىرىم التىنبەك ۇلى.
بىرنەشە قابىرعالارعا قىزىل, كوك, جاسىل, اق تۇستەرمەن جاپسىرىلعان ويۋ-ورنەكتەردىڭ بوياۋ قۇرامى ءارتۇرلى بولۋى مۇمكىن. قۇرامدارى تولىق انىقتالعان سوڭ ويۋ-ورنەكتەر كوشىرمەلەرى قالپىنا كەلتىرىلەدى. ءحىح عاسىردىڭ سوڭىنان بەرى قۇلاعان قابىرعالاردىڭ استىندا قالعان ورنەكتەردىڭ كەي تۇستارى وشىرىلسە دە, تۇتاستاي بەدەرى مەن ءتۇسىن جوعالتپاعان. ەندى قابىرعادان الىناتىن تۇپنۇسقاسى باسقا تاقتايشالارعا جابىستىرىلىپ, ورتالىق مۋزەيگە جونەلتىلەدى. مەشىتتىڭ ىشكى جۇمىستارى اياقتالعان سوڭ كوشىرمەلەر بۇرىنعى ورىندارىنا قايتا ورنالاستىرىلادى.
اقتوبە وبلىسى
