ەلباسى «نۇرلى جول – بولاشاققا باستار جول» اتتى جولداۋىندا «ماڭگىلىك ەل» بولۋدىڭ ماڭىزدىلىعىنا توقتالدى. 2015 جىلى ەلىمىزدە رەسمي تۇردە ءتورت مەرەكەنىڭ وتكىزىلەتىنىن اتاپ ءوتتى. ءار مەرەكەنىڭ ەل تاريحىندا الاتىن ورنى ەرەكشە.
سولاردىڭ ءبىرى – قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ 20 جىلدىعى.
كونستيتۋتسيا ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق ساياسي-قۇقىقتىق جۇيەسىنىڭ مايەگى, ونىڭ مەملەكەتتىلىگى مەن ەگەمەندىگىنىڭ زاڭدىق نەگىزى. رەسپۋبليكانىڭ ءسوزسىز جەتىستىكتەرى مەن ەلباسى كورسەتىپ بەرگەن ءورشىل ماقسات – قازاقستاننىڭ الەمدەگى ەڭ دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا كىرۋ جولىندا ودان ءارى ۇدەمەلى دامۋ ۇدەرىسى ارقا تىرەيتىن ىرگەتاس بولىپ تابىلادى.
بۇگىنگى ءبىزدىڭ اتا زاڭ – «قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى», «ەسىم حاننىڭ ەسكى جولى», ءاز تاۋكەنىڭ «جەتى جارعىسىنىڭ» زاڭدى جالعاسى. اتا زاڭ – تاۋەلسىز ەل ەكەندىگىن تانىتاتىن, ازاتتىعىڭدى بىلدىرەتىن, قۇقىعىڭدى ساقتايتىن قۇجات. ۇلى دالانىڭ توبە بيلەرى بولىپ تانىلعان ءۇش بي: ۇلى ءجۇزدە – تولە بي, ورتا جۇزدە – قازىبەك بي, كىشى جۇزدە – ايتەكە بي حالىقتىڭ سوت بيلىگى مەن دانالىعىنىڭ, تۇراقتىلىعى مەن تاباندىلىعىنىڭ, تۇتاستىعى مەن تەڭدىگىنىڭ ناقتى نىشانى بولا ءبىلدى.
كونستيتۋتسيا – قازاقستاننىڭ تۇراقتى دامۋى مەن گۇلدەنۋىنىڭ بەرىك نەگىزى. سوندىقتان, بۇگىندە قولدانىستاعى كونستيتۋتسيانىڭ الەۋەتىن بارىنشا پايدالانۋ قاجەتتىگىنە ەرەكشە نازار اۋدارىلىپ وتىر. وسى ارقىلى ەلباسىنىڭ دۇرىس دەموكراتيالىق مەملەكەت قۇرۋداعى ءرولى ايقىندالا تۇسۋدە. ويتكەنى, قازاقستاننىڭ جەتىستىكتەرى – ەلباسىنىڭ ەڭبەگى.
كونستيتۋتسيا – بابالاردىڭ دانالىعى مەن قازىرگى زاماننىڭ رۋحىن بىرلەستىرىپ, ۇيلەستىرگەن, جۇزدەن اسا ۇلتتار مەن ۇلىستاردىڭ تەڭدىگىن تەگىنە قاراماستان بەكىتكەن ۇلى قۇجات بولدى.
پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ ءوزىنىڭ «قازاقستان جولى» اتتى كىتابىندا: «كونستيتۋتسيانى قابىلداۋ قارساڭىندا ۇزاق مەرزىمدى قىزۋ جۇمىستار اتقارىلدى. كوپتەگەن كونستيتۋتسيالار, اسىرەسە حح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا قابىلداعاندارى مۇقيات ساراپتاۋدان وتكىزىلدى. 1995 جىلعى كونستيتۋتسيا تاقىر جەردە پايدا بولعان جوق. ەگەمەن قازاقستاندا كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىس ورناتۋ ءۇشىن بۇرىننان جيناقتالعان تاجىريبەلەر, سونداي-اق ءبىزدىڭ جاعدايىمىزعا سايكەس كەلەتىن ەڭ پروگرەسشىل شەتەلدىك تاجىريبەلەر بارىنشا تولىق پايدالانىلعان ەدى», – دەپ كورسەتتى.
قازىرگى كۇردەلى دە قايشىلىققا تولى جاھاندانعان الەمدە ءتۇبىرىنەن جاڭا تاۋەلسىز جانە كۇشتى كاسىبي مەملەكەت بۇل بۇكىل حالىقتىڭ جانە ونىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆتىڭ كوپقىرلى جەمىستى ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسى. ءسويتىپ, كۇشتى پرەزيدەنتتىك باسقارۋ فورماسى تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ساياسي جۇيەسىنىڭ شىنايى وزەگى بولىپ تابىلادى. «ءبىزدىڭ كونستيتۋتسيامىز, – دەدى پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ, – بۇل قازاقستان حالقىنىڭ ءوز قالاۋى. باعالاۋعا جانە قۇرمەتتەۋگە تۇرارلىق تاڭداۋ. كونستيتۋتسيا بويىنشا ءومىر ءسۇرۋ – بۇل بارلىعىمىز يگەرۋگە مىندەتتى دەموكراتيانىڭ جوعارى مەكتەبى, ال بۇل مەكتەپتى يگەرۋگە ءبىز مىندەتتىمىز». كونستيتۋتسيانىڭ 1-بابىندا ەڭ قىمبات قازىنا – ادام جانە ادامنىڭ ءومىرى, قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى دەپ بەلگىلەنگەن. سونىمەن قاتار, ادامنىڭ ءومىرى, قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى, حالىق بىرلىگى جانە ورتاق تاريحى تاعدىرلاس بارلىق ۇلت وكىلدەرىن قازاق جەرىندە بىرىكتىرۋ بولىپ تانىلعان. كونستيتۋتسيانىڭ «بiز, ورتاق تاريحي تاعدىر بiرiكتiرگەن قازاقستان حالقى…» دەپ باستالۋى تەگىن ەمەس. بۇگىنگى تاڭدا قوعامدىق كەلىسىم مەن حالىقتىڭ بىرلىگى – ەلىمىزدىڭ باس بايلىعى جانە وزگەلەرگە ۇلگى بولارلىق ەڭ قىمبات قازىناسى.
اتا زاڭدا بارلىق قازاقستاندىقتارعا ورتاق قۇندىلىقتار بەكىتىلگەن. بۇل – جۇزدەگەن ەتنوس, ءارتۇرلى ءدىني قاۋىم وكىلدەرى تاتۋ-ءتاتتى, دوستىق پەن كەلىسىمدە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان قازاق جەرىنىڭ قاسيەتتىلىگى مەن بىرتۇتاستىعى. سونىمەن قاتار, ازاماتتاردى ۇلتى, تiلi, ءدiنى نەمەسە كەز كەلگەن وزگە جاعدايلار بويىنشا كەمسiتۋگە قاتاڭ تىيىم سالىنعان. وسى قۇندىلىقتاردىڭ نەگىزىندە باستى كونستيتۋتسيالىق قاعيداتتار – بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىق, بۇكiل حالىقتىڭ يگiلiگiن كوزدەيتiن ەكونوميكالىق دامۋ قامتاماسىز ەتىلەدى.
ۇلتتىق قۇقىقتىق جۇيەنىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2010 جىلدان 2020 جىلعا دەيىنگى كەزەڭگە ارنالعان قۇقىقتىق ساياسات تۇجىرىمداماسىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلدى. ولار الەمدىك قۇقىقتىق كەڭىستىكتە بولىپ جاتقان زاماناۋي قۇبىلىستار مەن ۇدەرىستەرگە ساي كەلەتىن ۇلتتىق زاڭنامانىڭ جاڭا بۋىنىن قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان. بۇگىنگى قازاقستان «دەموكراتيا», «نارىق», «قۇقىقتىق مەملەكەت» دەگەن ۇعىمدار داستۇرىنە اينالعان مەملەكەت بولىپ تابىلادى. سونىڭ ناتيجەسىندە جاڭا ساياسي-قۇقىقتىق جانە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق قۇرىلىم, مەملەكەتتىك ساياسات جانە ەگەمەندى مەملەكەتتىڭ قىزمەتى مەن دامۋىنىڭ ستراتەگيالىق باعىتتارى قالىپتاستى.
ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىنىڭ العاشقى كۇندەرىنەن-اق مەملەكەت باسشىسى – ەلباسى ن.نازارباەۆ جۇرگىزىپ وتىرعان كونستيتۋتسيالىق ساياسات ارقاسىندا قازاقستان بۇگىنگىدەي جەتىستىكتەرگە جەتكەنى بارشاعا ايان. وسى جىلدار ىشىندە قازاقستاندا جاسالعان يگى ىستەردىڭ ءبارى دە كونستيتۋتسيا قاعيدالارى ساقتالا وتىرىپ جاسالدى.
مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ ءبىر ءتۇرى رەتىندە قۇقىقتىق ساياسات مەملەكەتتىك ورگاندار مەن ازاماتتىق قوعامنىڭ ەلدىڭ كونستيتۋتسيالىق دامۋىن كونستيتۋتسيالىق-قۇقىقتىق رەتتەۋدىڭ, وڭتايلاندىرۋدىڭ ءتيىمدى تەتىگىن قۇرۋ جونىندەگى عىلىمي نەگىزدەلگەن, دايەكتى جانە جۇيەلى تۇردەگى قىزمەتى بولىپ تابىلادى. ول ستراتەگيالىق جوسپاردىڭ زاڭدىق يدەيالارى مەن پرينتسيپتەرىن ازىرلەۋ مەن ىسكە اسىرۋدان, كونستيتۋتسيا مەن كونستيتۋتسيالىق زاڭنامانى قابىلداۋدان, جەتىلدىرۋدەن جانە جۇزەگە اسىرۋدان تۇرادى. مەملەكەتتىڭ اتا زاڭى مەملەكەتتىڭ كونستيتۋتسيالىق ساياساتىن جۇزەگە اسىرۋ قۇرالى بولىپ تابىلادى. ءوز كەزەگىندە, كونستيتۋتسيالىق رەتتەۋ مەن ونىڭ ادىستەرىنىڭ ەرەكشەلىگىنە قاراي كونستيتۋتسيا نورمالارى تىكەلەي جانە جانامالاي قولدانىلادى. ەگەر كونستيتۋتسيالىق رەتتەۋدىڭ جوعارى دەڭگەيىندە, ادەتتە, كونستيتۋتسيالىق نورمالار جەتكىلىكتى بولىپ جاتسا, مەملەكەتتىك ورگاندار مەن ازاماتتار اراسىنداعى كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتىق قاتىناستاردا ولاردىڭ قۇقىقتارى مەن مىندەتتەرى كوبىرەك ايقىندالىپ, بەلگىلەنۋى قاجەت. كونستيتۋتسيالىق نورمالار كونستيتۋتسيادا كوزدەلگەن زاڭنامالىق اكتىلەردى شىعارۋ تۇرىندە دە قولدانىلۋى مۇمكىن.
اتا زاڭ قۇندىلىقتار جۇيەسىن بەكىتىپ, ولاردى قۇقىقتىق رەتتەۋدى, ىسكە اسىرۋ جانە قورعاۋ كەپىلدىكتەرىن بەلگىلەۋدى زاڭ شىعارۋشىنىڭ ايرىقشا قۇزىرەتىنە جاتقىزادى. بۇل كونستيتۋتسيالىق جاڭاشىلدىق جوسپارلى تۇردە ىسكە اسىرىلۋدا, قازاقستاننىڭ تاريحىندا العاش رەت اۋداندىق ماڭىزى بار قالالار مەن اۋىلداردىڭ اكىمدەرىن سايلاۋ ءوتتى. ەلدەگى اكىمدەردىڭ 91 پايىزى بالامالى تۇردە سايلانادى. جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك باسقارۋ مەن جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋعا قاتىستى زاڭ ولاردىڭ ءوز فۋنكتسيالارىن ءتيىمدى اتقارۋى ءۇشىن ولارعا قوسىمشا وكىلەتتىك پەن قاجەتتى قارجىلىق جانە وزگە دە رەسۋرستار بەرەدى, سونداي-اق حالىقتىڭ جەرگىلىكتى مەملەكەت باسقارۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتىنە باقىلاۋ جاساۋىن كوزدەيدى.
مەملەكەت پەن قوعامنىڭ قىزمەتى سىبايلاستىقپەن كۇرەسۋگە جۇمىلدىرىلعان, بۇل باعىتتا سىبايلاستىققا قارسى زاڭناما ۇنەمى جەتىلدىرىلىپ, مەملەكەتتىك قىزمەتتى قايتا ىسكە قوسۋ جۇرگىزىلۋدە. دايەكتىلىكپەن جۇرگىزىلىپ وتىرعان جانە الدىن الا بولجاۋعا كەلەتىن سىرتقى ساياسات –ۇلتتىق مۇددەنى ىلگەرىلەتۋ, وڭىرلىك جانە جاھاندىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ – ستراتەگيانىڭ ماڭىزدى باسىمدىلىعى بولىپ تابىلادى.
قازىر قولدانىلىپ جۇرگەن, 2020 جىلعا دەيىنگى كەزەڭگە ارنالعان قۇقىقتىق ساياسات تۇجىرىمداماسىندا قۇقىقتىق قۇندىلىقتاردى, كونستيتۋتسيانىڭ يدەيالارى مەن قاعيداتتارىن, ەڭ الدىمەن, مەملەكەتتىك بيلىك ورگاندارى مەن ونىڭ لاۋازىمدى ادامدارىنىڭ قىزمەتىندە تولىققاندى ىسكە اسىرۋ, بۇل رەتتە كونستيتۋتسيانى تىكەلەي قولدانۋمەن قاتار, ونىڭ الەۋەتىن قامتاماسىز ەتۋ قۇقىقتىق نەگىزگى مىندەت رەتىندە ايقىندالعان.
جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامى يدەياسىنىڭ ءتۇپ نەگىزىندە كونستيتۋتسيادا اركىمنىڭ ەڭبەك ەتۋ بوستاندىعى, قىزمەت ءتۇرى مەن ماماندىعىن ەركىن تاڭداۋ قۇقىعى, كاسىپكەرلىك بوستاندىق پەن ءوز مۇلكىن كەز كەلگەن زاڭدى كاسىپكەرلىك قىزمەت ءۇشىن پايدالانۋ قۇقىعى جانە تاعى باسقالار جاتادى. كونستيتۋتسيا ادامداردىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ قاينار كوزى جاسامپاز ەڭبەكتەن باستالادى دەپ ەسەپتەيدى.
ۇلتتىق قۇقىقتىق جۇيەنى ودان ءارى جاڭعىرتۋدىڭ ستراتەگيالىق ماقساتى كونستيتۋتسيامەن ۇندەس جانە ولاردىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ, قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ, كونستيتۋتسيانىڭ قۇقىق قورعاۋشىلىق الەۋەتىن ودان ءارى جۇزەگە اسىرۋعا باعىتتالعان شارالار كەشەنى جۇزەگە اسۋدا. اتا زاڭىمىزدىڭ ايبىنىن اسقاقتاتىپ, قوعامداعى ءرولىن ايقىنداۋدا وسى سالاداعى ماماندارعا كوپ جۇك ارتىلارى ءسوزسىز. زاڭ سالاسىنىڭ ماماندارىن دايىنداۋدا م.وتەمىسوۆ اتىنداعى باتىس قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى دە وزىندىك ۇلەس قوسىپ كەلەدى. وقۋ ورنىندا «قۇقىقتانۋ» ماماندىعى بويىنشا ماماندار دايارلانادى. كافەدرا جانىندا «كريميناليست» عىلىمي ۇيىرمەسى مەن «زاڭ كلينيكاسى» جۇمىس جاسايدى. زاڭ كلينيكاسى نەگىزىندە ستۋدەنتتەر حالىققا قۇقىقتىق سۇراقتار بويىنشا تەگىن كومەك كورسەتەدى. كافەدرا جانىندا «كريميناليستيكا» وقۋ كابينەتى, سوت ءماجىلىسىنىڭ وقۋ زالى جانە سوت پروتسەستەرى ويىندارىن وتكىزۋگە ارنالعان قاجەتتى اتريبۋتتار دا بار. ايتا كەتسەك, ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ 20 جىلدىعىنا ارنالعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ قالىپتاسۋ كەزەڭدەرى مەن قۇقىقتىق مارتەبەسى» اتتى ايماقتىق عىلىمي-ءتاجىريبەلىك كونفەرەنتسيا وتكىزىلدى. وعان اتىراۋ, اقتوبە جانە رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ ورىنبور قالالارىنان عالىمدار مەن بارلىق قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ وكىلدەرى كەلىپ قاتىسىپ, ۇتىمدى ويلارىمەن ءبولىستى. ورىنبور مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمى, پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ەلەنا ماكسەمەنكو: «ەكى ەل اراسىنداعى ەكونوميكالىق-ساياسي بايلانىستاردىڭ نەگىزى كونستيتۋتسيا نەگىزدەرىنەن باستاۋ الادى. قازىرگى تاڭداعى ەۋرازيالىق وداق شەڭبەرىندە جاسالىنىپ جاتقان بىرقاتار شارالاردىڭ جۇزەگە اسۋى بۇل قر اتا زاڭىنىڭ بەدەلدىگى. ەركىن ەكونوميكالىق ايماقتا تۇراقتى جۇمىس جاساپ جاتقان شەتەل كومپانيالارىنىڭ بارلىق قۇقىقتىق جاعىنان قورعالۋىنا دا نەگىز بولعان وسى كونستيتۋتسيا. بۇگىندە بۇرىنعى كسرو-دان ءبولىنىپ شىققان مەملەكەتتەر اراسىندا قازاقستاننىڭ ساياسي ارەنادا بەدەلى زور», – دەپ اتاپ وتكەن بولاتىن. كونستيتۋتسيا كۇنىنە وراي وسىنداي شارالار وتكىزۋ ۋنيۆەرسيتەتىمىزدە داستۇرگە اينالىپ وتىر. مەملەكەتىمىزدىڭ كونستيتۋتسياسى – ءبىزدىڭ بىرلىگىمىز بەن تاتۋلىعىمىزدىڭ كەپىلدىگى.
اسحات يمانعاليەۆ,
م.وتەمىسوۆ اتىنداعى باتىس قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى.
