كوللاجدى جاساعان – قونىسباي شەجىمباي, «ەQ»
مەملەكەت باسشىسى 2021 جىلى اكك-لەردىڭ قۇزىرەتىنە جاتپايتىن ءارى ماڭىزى تومەن اكتيۆتەردى الىپ تاستاۋ جانە ولاردى جەرگىلىكتى بيزنەستىڭ باسەكەلەسىنە ەمەس, سەنىمدى سەرىكتەسىنە اينالدىرۋ جونىندە ناقتى مىندەت قويعان ەدى. سوعان سايكەس ۇكىمەت اكك-لەردى دامىتۋدىڭ 2025 جىلعا دەيىنگى كەشەندى جوسپارىن ازىرلەپ, ونى 2021 جىلعى 4 تامىزداعى №520 قاۋلىسىمەن بەكىتكەن بولاتىن. وسى قۇجاتتا اكك-لەردىڭ كوبىنىڭ قىزمەتى ۇنەمى شىعىندى بولعانى, كەيدە ولاردىڭ تاراپىنان بيزنەسكە باسەكەلەستىك جاساماۋ تۋرالى باستى قاعيدات بۇزىلىپ, مۇنىڭ اياعى نارىقتاعى بۇرمالاۋلارعا الىپ كەلگەنى ايتىلعان. سول سەبەپتى كاسىپكەرلەر اكك-لەردى وڭىرلىك بيلىك تاراپىنان جاسالاتىن ارتىقشىلىقتارى بار, ءارى ادال باسەكەلەستىككە كەدەرگى كەلتىرەتىن قۇرىلىمدار دەپ سانايتىنىن بىلدىرگەن.
اتالعان كەشەندى جوسپاردا اكك-لەردى وڭىرلىك دامۋ ينستيتۋتتارى ەتىپ ترانسفورماتسيالاۋعا, ولاردىڭ قىزمەتى وڭىرلەر ەكونوميكاسىنىڭ ورنىقتى جۇمىس ىستەۋىنە قولداۋ كورسەتۋگە, وزدەرىنە باسقارۋعا بەرىلگەن اكتيۆتەردى ءتيىمدى باسقارۋعا, جۇمىسى اشىق بولۋىنا باعىتتالعان ءىس-شارالاردى جۇزەگە اسىرۋ كوزدەلگەن ەدى. وكىنىشكە قاراي, «ۇلتتىق كومپانيا» دەگەن دارداي اتاۋى بار اكك-لەر وزدەرىنىڭ قۇرىلتايشىسى سانالاتىن ۇكىمەتتىڭ كەشەندى جوسپارىن ورىنداپ جارىتقانى شامالى.
ءتىپتى زاڭدى بەلدەن باسىپ, سىبايلاس جەمقورلىققا ۇرىنعان اكك-لەر دە بار. مىسالى, 2022 جىلعى جازدا ەلىمىزدە قانت باعاسى كۇرت قىمباتتاپ, تۇتىنۋشىلار نارازىلىعى تۋىنداعان كەزدە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى قىزمەت قوستاناي وبلىسىندا باعانى تۇراقتاندىرۋعا ارنالعان قانتتى ءبولۋدىڭ قىلمىستىق سحەماسىن اشكەرەلەگەن. ناقتى ايتساق, وبلىستىق اكىمدىك پەن «توبىل» الەۋمەتتىك-كاسىپكەرلىك كورپوراتسياسى» ۇلتتىق كومپانياسى» اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ قىزمەتكەرلەرى تۇراقتاندىرۋ قورىنان قانتتىڭ كيلوسىن وزدەرى تاڭداعان كاسىپكەرلەرگە 420 تەڭگەدەن بەرگەن. سول ءۇشىن كاسىپكەرلەر وبلىستىق اكىمدىك پەن اكك قىزمەتكەرلەرىنە سىياقى رەتىندە 100-دەن 500 كيلوعا دەيىن قانت ۇلەستىرگەن. ال قاراپايىم حالىققا قانتتى بەكىتىلگەن 10 پايىزدىڭ ورنىنا, 100 پايىز ۇستەمە باعامەن ساتىپ, وڭاي پايدا تاپقان. سول جىلعى كۇزدە انتيكور استانا قالاسىنىڭ جانە جامبىل, قاراعاندى, سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارىنىڭ «Astana», «تاراز», «سارىارقا», «سولتۇستىك» اكك-لەرى زاڭدى تۇلعالارعا 33 جەر تەلىمىن باسىم قىزمەت تۇرلەرىنىڭ تىزبەسىنە ەنگىزىلمەگەن ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن قولدانىستاعى زاڭنامانى بۇزا وتىرىپ, راسىمدەپ بەرگەنىن انىقتاعان. ناتيجەسىندە, زاڭسىز بەرىلگەن جەر تەلىمدەرىنىڭ بارلىعى مەملەكەت مەنشىگىنە قايتارىلعان.
بيىل جوعارى اۋديتورلىق پالاتا (جاپ) جۇرگىزگەن مەملەكەتتىك اۋديت اكك-لەر جۇمىسىنداعى ەلەۋلى كەمشىلىكتەر ءالى جويىلماعاندىعىن كورسەتتى. جاپ توراعاسى ءاليحان سمايىلوۆتىڭ پىكىرىنشە, ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى اكك-لەر جۇمىسىندا ءتارتىپ ورناتۋعا ءتيىس. ولاردىڭ ناقتى نەمەن اينالىسۋى كەرەك ەكەنىن انىقتاپ, بىرىڭعاي ۇستانىم ازىرلەۋ قاجەت. «اكك-لەر وڭىرلەردە وزدەرى دۇرىس دەپ تاپقاننىڭ ءبارىن ىستەپ جاتىر. كوپ جاعدايدا بۇل ءتىپتى كاسىپكەرلىك كودەكسكە قايشى كەلەدى», دەپ مالىمدەدى ءا.سمايىلوۆ.
كەيىنگى 5 جىلدا اكك-لەرگە جالپى سوماسى 528 ملرد تەڭگەدەن استام بيۋدجەت قاراجاتى بەرىلگەن, سونىڭ ىشىندە 288 ملرد تەڭگەدەن استامى كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىن كرەديتتەۋگە ارنالعان. الايدا اكك-لەر وڭىرلەردىڭ دامۋىنا اسەر ەتەتىن ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋدىڭ ورنىنا وزدەرىنە تۇسكەن قاراجاتتى بانكتەگى دەپوزيتتەرگە سالىپ, وڭاي جولمەن پايدا تابۋعا تىرىسقان. بۇعان قوسا, مەملەكەتتىك قارجىلاندىرۋ جىلدان-جىلعا ۇلعايتىلعانىنا قاراماستان, اكك-لەر شىعىنمەن جۇمىس ىستەيدى. ونىڭ جالپى سوماسى 2020 جىلمەن سالىستىرعاندا 2025 جىلدىڭ باسىندا 7 ەسە كوبەيىپ, 209 ملرد تەڭگەدەن اسىپ تۇسكەن.
اۋديتورلار اكك-لەر جەكە كاسىپكەرلەرگە قولداۋ كورسەتۋ ارقىلى تازا كوممەرتسيالىق جوبالارعا ءجيى قاتىساتىنىن اتاپ كورسەتكەن. ماسەلەن, «ەرتىس» اكك ينۆەستيتسيالىق جوبالار دەگەن اتاۋمەن 16,6 ملرد تەڭگەگە كوممەرتسيالىق تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن ىسكە اسىرىپ جاتىر. مۇندا 3,3 ملرد تەڭگەنىڭ بۇزۋشىلىقتارى انىقتالدى. «Aqjaiyq» اكك-گە ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن جەر ۋچاسكەلەرى بەرىلگەن. الايدا ولار يگەرىلمەگەن نەمەسە باسقا كوممەرتسيالىق ماقساتتارعا قايتا باعدارلانعان. «اقتوبە» اكك كەيىنگى 3 جىلدا جالعىز جەكە كومپانيانىڭ عانا ءوندىرىسىن كەڭەيتۋ ءۇشىن نەسيە بەرگەن. ول مەملەكەتتەن جالپى سوماسى 11,2 ملرد تەڭگەگە قارىز جانە سۋبسيديا العان. قاراجات بۇزۋشىلىقتارمەن ءارى كەپىل الماستان بەرىلگەن. «باقسام, باقا ەكەن» دەمەكشى, اكك قارجىلاندىراتىن جوبالاردى ىرىكتەۋ جونىندەگى كوميسسيانىڭ قۇرامىندا سول كومپانياعا قاتىسى بار تۇلعا بار بولىپ شىققان. «سەمەي» اكك جوبالاردى قاراجاتتى تەز يگەرۋ ءۇشىن ءتيىستى باعالاۋسىز جانە تالداۋسىز ىرىكتەگەن. «سولتۇستىك» اكك-ءنىڭ بىرلەسكەن كاسىپورىندار قۇرۋ جۇمىسى ءتيىستى ناتيجە بەرمەي, شامامەن 1 ملرد تەڭگە مەملەكەت قارجىسى جەلگە ۇشقان. مۇندا بەيىندى ەمەس اكتيۆتەردى ۇستاۋدان عانا 610 ملن تەڭگە كولەمىندە شىعىن كەلگەن. سونىڭ ىشىندە بۇدان بىرنەشە جىل بۇرىن جەكەمەنشىكتەن ساتىپ الىنعان جەرگىلىكتى «پەرۆىي سەۆەرنىي» تەلەارناسى دا بار. كەيىن اكك ونى اۋكتسيونعا سالسا دا وتكىزە الماي نەمەسە سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى (سقو) اكىمدىگىنىڭ مۋنيتسيپيالدىق تەلەراديوكومپانياسىمەن بىرىكتىرمەي, ءالى كۇنگە بيۋدجەت ەسەبىنەن قارجىلاندىرۋدى قۇپ كورىپ وتىر. بۇل رەتتە سقو اكىمدىگى «قازاقستان» رەسپۋبليكالىق تەلەراديوكورپوراتسياسىنىڭ وبلىستىق فيليالىنا قاراستى «قىزىلجار» تەلەارناسىنا دا مەملەكەتتىك تاپسىرىس بەرىپ, ءۇش بىردەي تەلەارنانى ۇستاۋعا جۇزدەگەن ميلليون تەڭگە بيۋدجەت قارجىسىن جۇمساپ وتىرعانىن ايتا كەتۋ كەرەك. مۇنداي «پيارشىلدىق» وزگە وڭىرلەردىڭ ەشقايسىسىندا جوق.
مەملەكەتتىك اۋديت بارىسىندا اكك-لەردىڭ جالپى سوماسى 138 ملرد تەڭگە قارجىلىق بۇزۋشىلىقتارعا جول بەرگەنى, 33,6 ملرد تەڭگە بيۋدجەت قاراجاتى مەن اكتيۆتەرىن ءتيىمسىز پايدالانعانى انىقتالدى. جاپ 14 فاكت بويىنشا ماتەريالداردى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا جولداۋدى ۇيعاردى.
دەگەنمەن وسى سالادا سەڭ قوزعالعان سىڭايلى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس ۇكىمەت قازىر «مەملەكەتتىك م ۇلىك تۋرالى» زاڭعا اكك-لەردىڭ اكتيۆتەردى باسقارۋ, جەكە بيزنەسپەن ارىپتەستىك بويىنشا جوبالاردى ىسكە اسىرۋعا قاتىستى فۋنكتسيالارىنىڭ تولىق تىزبەسىن جاساۋ, جوبالاردى ىرىكتەۋ جانە ىسكە اسىرۋ قاعيدالارىن, كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىمەن ءوزارا ءىس-قيمىل تەتىگىن ايقىنداۋ ارقىلى ولاردىڭ قىزمەتىن جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ازىرلەپ جاتىر. ولار اكك-لەردى قايتا فورماتتاپ, تولىققاندى دامۋ ينستيتۋتتارىنا اينالدىرۋ ماقساتىن كوزدەيدى.
