ەلدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا نەگىز بولادى
ءار مەملەكەتتىڭ جىلدار بويى قالىپتاسقان وزىندىك دامۋ جولى بار. وركەنيەتتى دەگەن سول ەلدەردىڭ باي تاجىريبەسىنە قاراپ, مەملەكەتتىك قىزمەت سالاسىنداعى عاسىرلاردان بەرى قالىپتاسىپ كەلە جاتقان شەنەۋنىكتىك ءداستۇردى انىق اڭعارامىز. ۇرپاقتان-ۇرپاققا جالعاسىن تاپقان بۇل ءۇردىس سانداعان «مەملەكەتشىل» اۋلەتتەردى ومىرگە الىپ كەلدى. ولاردىڭ حالىق قامىن ويلاۋعا دەگەن ىنتاسىن ارتتىرۋ ءۇشىن ءارتۇرلى الەۋمەتتىك پاكەتتەر مەن جەڭىلدىكتەر قاراستىرىلدى. سونىڭ ارقاسىندا كەيبىر ەلدەردە سىبايلاس جەمقورلىق ارەكەتتەرىنە توزبەستىك ورتا قالىپتاستىرىلدى جانە تۇرعىنداردىڭ پروبلەماسىن جەدەل شەشۋدىڭ سان تەتىكتەرى جۇزەگە اسىرىلدى. ەلىمىز دە «100 ناقتى قادام» – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ دامىعان مەملەكەتتەردىڭ وتىزدىعىنا كىرۋ جونىندەگى جوسپارى ارقىلى وركەنيەتتىڭ ورىنە كوتەرىلۋدى باستى ماقسات ەتىپ وتىر.
ارينە, مەملەكەتتىك قىزمەتكە ادەپ نورمالارىن قاتاڭ ساقتايتىن جانە دە مەملەكەت مۇددەسىن بارىنەن دە جوعارى قوياتىن ادامداردى تاربيەلەپ, ولاردى قىزمەتكە تارتۋ وڭاي شارۋا ەمەس. 5 ينستيتۋتتىق رەفورمانىڭ العاشقى 15 قادامىنىڭ كاسىبي مەملەكەتتىك اپپارات قۇرۋعا ارنالۋى دا سوندىقتان. مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ مانساپتىق مودەلىنە تۇسىنىك بەرگەن سوزىندە مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى جانە جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى س.احمەتجانوۆ بىلاي دەدى: «وسى رەفورمانىڭ ەڭ ماڭىزدى بولىگى – كاسىبي مەملەكەتتىك اپپارات قۇرۋ جانە اۆتونومدى مەملەكەتتىك قىزمەتتى جەتىلدىرۋ. سول سەبەپتەن, ءبىرىنشى ينستيتۋتتىق رەفورمانىڭ كاسىبي مەملەكەتتىك اپپارات قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعاندىعى كەزدەيسوقتىق ەمەس. ويتكەنى, كۇشتى دە ماڭىزدى مەملەكەتتىك قىزمەت ەلدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا سەبەپ بولادى». قازىرگى تاڭدا ەلىمىز يندۋستريالاندىرۋدىڭ ەكىنشى بەسجىلدىعىنا كوشتى. وندا جوسپارلانعان مەجەلى مىندەتتەردى ابىرويمەن اتقارۋ ءۇشىن دە مىقتى مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ قاجەتتىگى قازىردەن-اق سەزىلۋدە.
جاھاندىق قاۋىپ-قاتەرلەرگە جاۋاپ رەتىندە قازاقستان بىرقاتار ىرگەلى جوسپارلاردى كۇن تارتىبىنە شىعاردى. اتاپ ايتقاندا, «نۇرلى جول» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ جۇزەگە اسىرىلۋى, استانادا وڭىرلىك حالىقارالىق قارجى ورتالىعىن قۇرۋ, ەلىمىزدىڭ «جىبەك جولىنىڭ ەكونوميكالىق بەلدەۋى» جوباسىنا قوسىلۋى قازاقستاندى ينۆەستيتسيالىق حابقا اينالدىرۋى ءتيىس. ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ ءمينيسترى اسەت يسەكەشەۆ وسى تۋرالى «بيىلعى جىلى ءبىز 700-دەن استام شەتەلدىك ينۆەستورلارمەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزدىك. سونىڭ ناتيجەسىندە 100-دەن استام مەموراندۋمعا قول قويىلدى, 26 ءىرى ترانسۇلتتىق كورپوراتسيالارمەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزىلىپ, ولاردىڭ 10-ىمەن ناقتى كەلىسىمگە قول جەتتى. وسى جارتىجىلدىقتىڭ ىشىندە شەتەلدىك ينۆەستورلاردىڭ قاتىسۋىمەن 7 جوبا پايدالانۋعا بەرىلەدى», – دەگەن بولاتىن.
بۇدان بايقايتىنىمىز, قازاقستاننىڭ ەندىگى وركەندەۋ جولى شەتەلدىك ينۆەستورلارمەن تىكەلەي بايلانىستى. بۇل رەتتە حالىقارالىق دارەجەدە جۇمىس ىستەي بىلەتىن جانە بىرنەشە تىلدە ەركىن سويلەي الاتىن مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ قاجەتتىگى ەندى ايقىن سەزىلدى. ارينە, جالاقىسى تومەن بولعاندىقتان, مىقتى ماماندار ءالى دە جەكە سەكتورلارعا كەتىپ جاتقانى جاسىرىن ەمەس. ال «بولاشاق» باعدارلاماسىمەن وقىپ كەلگەندەر قىزمەتتى ءتومەنگى دەڭگەيدەن باستاعىسى جوق. ويتكەنى, تومەنگى دەڭگەيدەن باستاعان شەنەۋنىكتىڭ قىزمەت ساتىسىمەن وسۋگە ءمۇمكىندىگى بولمايتىنىن ولار دا جاقسى تۇيسىنەدى. سوندىقتان دا, ەلىمىزدە مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ مانساپتىق مودەلى قولعا الىنىپ وتىر.
الەمدە مەملەكەتتىك قىزمەتتى جاڭعىرتۋدىڭ ەكى مودەلى بار. قىزمەت تابالدىرىعىمەن ءوسۋ مودەلى نەگىزىنەن جاپونيا مەن گەرمانيادا جولعا قويىلعان. مۇندا مەملەكەتتىك قىزمەتكە تەك تومەنگى لاۋازىمدارعا عانا الىنىپ, ءوسىرۋ تەك ساتى بويىنشا جۇرگىزىلەدى. سىرتتان كەلگەن ادام جوعارى لاۋازىمدىق قىزمەتكە وتە المايتىنى وسىدان-اق كورىنىپ تۇر. سونىمەن قاتار, مۇندا ەڭبەكاقى تولەۋ جۇيەسى جولعا قويىلعان جانە دە اشىق جۇرگىزىلەدى. ال ەكىنشى مودەل مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ بارلىق پوزيتسياسىنىڭ (جوعارى, ورتا جانە تومەنگى) بارشاعا تۇسىنىكتى بولۋى جانە كەز كەلگەنىنە اشىق كونكۋرستىق تاڭداۋ ارقىلى جۇرگىزىلۋى ۇتىمدى كورىنەدى. مۇنداي جۇيە انگلوساكسوندىق قۇقىقتىق تيپتەگى ەلدەر – ۇلىبريتانيا, اقش, جاڭا زەلانديا جانە كاناداعا ءتان سانالادى.
تۇپتەپ كەلگەندە, «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا مەملەكەتتىك قىزمەت سالاسىن دامىتۋدا بىرقاتار باسىمدىقتاردى جۇزەگە اسىرماق. ولار – مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ كادر قۇرامىنىڭ ساپاسىن جاقسارتۋ, ىرىكتەۋ مەن كاسىبي دايىندىق ادىستەمەلەرىن جەتىلدىرۋ, «ا» كورپۋسىنىڭ جاڭا بۋىنىن قالىپتاستىرۋ, مەريتوكراتيا قاعيداتىن ەنگىزۋ جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى شارالاردى كۇشەيتۋ. رەتىنە قاراي, وتكەنگە شولۋ جاساعان دا دۇرىس شىعار. جالپى, مەملەكەتتىك قىزمەت سالاسىنداعى ءبىرتۇتاس ساياساتتى جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا 1999 جىلى پرەزيدەنت جارلىعىمەن پوستكەڭەستىك ەلدەر ىشىندە تۇڭعىش رەت مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى اگەنتتىگى قۇرىلعان-دى. ودان كەيىن 2000 جىلى «مەملەكەتتىك قىزمەت تۋرالى» زاڭى مەن 2005 جىلى مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردىڭ ار-نامىس كودەكسى قابىلداندى. بىراق, مەملەكەتتىك قىزمەتتەگى كاسىبي دەڭگەيدىڭ ءالى دە اقساپ جاتۋى كوڭىل قۇلازىتادى. بۇل جونىندە ەلباسى تالاي وتكىر سىنداردى العا تارتا وتىرىپ, ونى شەشۋدىڭ جولدارىن دا ۇسىنىپ كەلەدى.
نەگىزىنەن بۇل جەردەگى باستى كەمشىلىكتەر قىزمەتكە قابىلداۋدا جاتقان سياقتى. سونداي-اق, قىزمەت ساتىسىمەن ءوسۋ ءۇردىسى ساقتالمايتىندىعى, سونىڭ سالدارىنان كوپتەگەن بىلىكتى قىزمەتكەرلەر قىزمەت ساتىسىمەن وسپەي, ءبىر ورنىندا ۇزاق جىلدار بويى وتىرا بەرەتىندىگى جاسىرىن ەمەس. ونىڭ ەسەسىنە, باسقا سالادان كەلگەندەر بىردەن باسشىلىق قىزمەتكە ورنالاسىپ الادى. ارينە, بۇل جەردە تامىر-تانىستىق نەمەسە «كوز قىستى, تامىر باستىعا» سالىنۋ فاكتىلەرى دە جوق ەمەس. بۇدان باسقا جالاقى تولەۋ جۇيەسىنىڭ ءالى دە جەتىلمەگەندىگى جانە سىبايلاس جەمقورلىق ماسەلەسىنىڭ كۇردەلى بولىپ قالۋى دا ءوز شەشىمىن كۇتۋدە. اسىرەسە, پرەزيدەنت ۇنەمى سىنعا الىپ كەلە جاتقان «كوماندالىق» اۋىسۋ ءۇردىسى باسەڭسىگەنىمەن, ءالى دە تولىق توقتاي قويعان جوق. «ءبىر ادام تاققا وتىرسا, قىرىق ادام اتقا وتىرادى» دەگەندەي, ەگەر بىرەۋ جوعارى لاۋازىمدى قىزمەتكە تاعايىندالا قالسا, ارتىنشا «كومانداسى» دا بىرتىندەپ كەلە باستايتىنى جاسىرىن ەمەس. ارينە, ول كەزدە مەملەكەتتىك قىزمەتتە ساباقتاستىق ساقتالماي, ءىس قالاي بولسا سولاي جۇرگىزىلەتىنى ءوز الدىنا, ايتەۋىر, ءبىر كەتەتىنىن بىلەتىن «كوماندا» مۇشەلەرى وزدەرىنە بارىنشا جاعداي جاساپ قالۋعا تىرىساتىنى تاعى راس.
جالپى, مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ مانساپتىق ۇلگىسى مەريتوكراتيالىق جانە اشىقتىق قاعيداتىنىڭ ساقتالۋىنا وزىندىك ۇلەسىن قوسۋى ءتيىس. قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى جانىنداعى مەملەكەتتىك باسقارۋ اكادەمياسى رەكتورىنىڭ ورىنباسارى شولپان ەسىموۆانىڭ ايتۋىنشا, مەملەكەتتىك قىزمەتشى جۇمىسىن باعالاۋدى اۆتوماتتاندىرۋ جانە ولاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتۋ جايى جان-جاقتى پىسىقتالۋدا ەكەن. «قازىر مەملەكەتتىك باسقارۋ اكادەمياسى بۇل جوبامەن جۇمىس ىستەۋدە. ءناتيجەسىندە, مەملەكەتتىك ورگاننىڭ كەز كەلگەن قىزمەتشىسى نەمەسە ازامات مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردىڭ رەيتينگتەرىنە قول جەتكىزە الادى. شەنەۋنىك قالاي جۇمىس ىستەيتىن بولسا, كومپيۋتەر ونى ادامنىڭ قاتىسۋىنسىز سولاي باعالايتىن بولادى», – دەگەن ەدى رەكتوردىڭ ورىنباسارى وسى ماسەلە جونىندە.
مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ كەلۋ مەن كەتۋ ۋاقىتى تولىق باقىلاناتىنىن, الايدا, كىمنىڭ قانشا جۇمىس اتقارعانى ناقتى ولشەمدەرمەن بەلگىلەنە بەرمەيتىندىگى باسى اشىق نارسە. الگى رەيتينگتى ۇجىم قىزمەتكەرلەرى مە, جوق الدە باسشى انىقتاي ما؟ ەگەر ءبىرىنشىسى انىقتايتىن بولسا, وندا وعان سەنۋگە بولار. ال ەگەر قىزمەتكەردىڭ رەيتينگىسىن باسشىسى قوياتىن بولسا, وندا الگى باسشى وزىنە ۇناماعان قىزمەتكەردىڭ تاعدىرىنا زيانىن تيگىزۋى دە مۇمكىن عوي. وسى تۇرعىدان كەلگەندە, ونى كومپيۋتەرگە سىلتەي سالعان دا ورىنسىز سياقتى. دەگەنمەن, مەملەكەتتىك باسقارۋ اكادەمياسىنىڭ پروفەسسورى لەيلا اسىلبەكوۆا باسقاشا پىكىردە. پروفەسسوردىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا, ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك ورگاندارىندا مۇنداي قىزمەتكەرلەر ەڭبەگىنىڭ قارقىنىن باعالايتىن جارتىلاي اۆتوماتتاندىرىلعان جۇيە قالىپتاسقان. سوندىقتان دا, جيناقتالعان تاجىريبە مەن جاڭا باعالاۋ جۇيەسىنىڭ ەنگىزىلۋى مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ جۇمىسىن باعالاۋدا جوعارى تيىمدىلىككە قول جەتكىزۋى ءتيىس.
«مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ مانساپتىق ۇلگىسىندە ۆەدومستۆولار ىشىندەگى باسەكەلەستىك كۇشەيەدى. وسىعان وراي, جەكە جاۋاپكەرشىلىك تە ارتا تۇسەدى. جۇمىس جوسپارىن ورىنداماعان, العا قويىلعان ءمىندەتتەرگە قول جەتكىزبەگەن جاعدايدا, سول قىزمەتشىلەردى جۇمىستان شىعارۋعا دەيىن شارا قولدانىلادى. ال ناتيجەگە قول جەتكىزە الاتىن قىزمەتكەرلەر ءتيىمدى مەملەكەتتىك اپپاراتتى قۇرايتىن بولادى», – دەگەن ەدى اگەنتتىك توراعاسىنىڭ ورىنباسارى سايان احمەتجانوۆ.
قورىتا ايتقاندا, مەملەكەتتىك ورگاندارداعى مورالدىق-پسيحولوگيالىق احۋالدى جاقسارتۋدا جانە مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردىڭ كاسىبي دامۋىن ىنتالاندىرۋدا بۇكىل جۇيەنى باقىلاپ وتىراتىن ورتالىقتىڭ قۇزىرەتىن ءالى دە كۇشەيتۋ كەرەك سياقتى. ونىڭ جۇمىسى ءاربىر قىزمەتكەردىڭ ۇلەسىن باعالاۋى جانە ونىڭ قۇقىقتىق جاعىنان قورعالۋىن قامتاماسىز ەتۋى ءتيىس. ەگەر وسى ماسەلەلەر شەشىمىن تاپسا, وندا اۋىس-تۇيىستەر ءجيى ورىن الماعان بولار ەدى جانە سىبايلاستىق فاكتىلەرى دە ازاياتىن ەدى.
اسقار تۇراپباي ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان».
ەلدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا نەگىز بولادى
ءار مەملەكەتتىڭ جىلدار بويى قالىپتاسقان وزىندىك دامۋ جولى بار. وركەنيەتتى دەگەن سول ەلدەردىڭ باي تاجىريبەسىنە قاراپ, مەملەكەتتىك قىزمەت سالاسىنداعى عاسىرلاردان بەرى قالىپتاسىپ كەلە جاتقان شەنەۋنىكتىك ءداستۇردى انىق اڭعارامىز. ۇرپاقتان-ۇرپاققا جالعاسىن تاپقان بۇل ءۇردىس سانداعان «مەملەكەتشىل» اۋلەتتەردى ومىرگە الىپ كەلدى. ولاردىڭ حالىق قامىن ويلاۋعا دەگەن ىنتاسىن ارتتىرۋ ءۇشىن ءارتۇرلى الەۋمەتتىك پاكەتتەر مەن جەڭىلدىكتەر قاراستىرىلدى. سونىڭ ارقاسىندا كەيبىر ەلدەردە سىبايلاس جەمقورلىق ارەكەتتەرىنە توزبەستىك ورتا قالىپتاستىرىلدى جانە تۇرعىنداردىڭ پروبلەماسىن جەدەل شەشۋدىڭ سان تەتىكتەرى جۇزەگە اسىرىلدى. ەلىمىز دە «100 ناقتى قادام» – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ دامىعان مەملەكەتتەردىڭ وتىزدىعىنا كىرۋ جونىندەگى جوسپارى ارقىلى وركەنيەتتىڭ ورىنە كوتەرىلۋدى باستى ماقسات ەتىپ وتىر.
ارينە, مەملەكەتتىك قىزمەتكە ادەپ نورمالارىن قاتاڭ ساقتايتىن جانە دە مەملەكەت مۇددەسىن بارىنەن دە جوعارى قوياتىن ادامداردى تاربيەلەپ, ولاردى قىزمەتكە تارتۋ وڭاي شارۋا ەمەس. 5 ينستيتۋتتىق رەفورمانىڭ العاشقى 15 قادامىنىڭ كاسىبي مەملەكەتتىك اپپارات قۇرۋعا ارنالۋى دا سوندىقتان. مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ مانساپتىق مودەلىنە تۇسىنىك بەرگەن سوزىندە مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى جانە جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى س.احمەتجانوۆ بىلاي دەدى: «وسى رەفورمانىڭ ەڭ ماڭىزدى بولىگى – كاسىبي مەملەكەتتىك اپپارات قۇرۋ جانە اۆتونومدى مەملەكەتتىك قىزمەتتى جەتىلدىرۋ. سول سەبەپتەن, ءبىرىنشى ينستيتۋتتىق رەفورمانىڭ كاسىبي مەملەكەتتىك اپپارات قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعاندىعى كەزدەيسوقتىق ەمەس. ويتكەنى, كۇشتى دە ماڭىزدى مەملەكەتتىك قىزمەت ەلدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا سەبەپ بولادى». قازىرگى تاڭدا ەلىمىز يندۋستريالاندىرۋدىڭ ەكىنشى بەسجىلدىعىنا كوشتى. وندا جوسپارلانعان مەجەلى مىندەتتەردى ابىرويمەن اتقارۋ ءۇشىن دە مىقتى مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ قاجەتتىگى قازىردەن-اق سەزىلۋدە.
جاھاندىق قاۋىپ-قاتەرلەرگە جاۋاپ رەتىندە قازاقستان بىرقاتار ىرگەلى جوسپارلاردى كۇن تارتىبىنە شىعاردى. اتاپ ايتقاندا, «نۇرلى جول» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ جۇزەگە اسىرىلۋى, استانادا وڭىرلىك حالىقارالىق قارجى ورتالىعىن قۇرۋ, ەلىمىزدىڭ «جىبەك جولىنىڭ ەكونوميكالىق بەلدەۋى» جوباسىنا قوسىلۋى قازاقستاندى ينۆەستيتسيالىق حابقا اينالدىرۋى ءتيىس. ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ ءمينيسترى اسەت يسەكەشەۆ وسى تۋرالى «بيىلعى جىلى ءبىز 700-دەن استام شەتەلدىك ينۆەستورلارمەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزدىك. سونىڭ ناتيجەسىندە 100-دەن استام مەموراندۋمعا قول قويىلدى, 26 ءىرى ترانسۇلتتىق كورپوراتسيالارمەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزىلىپ, ولاردىڭ 10-ىمەن ناقتى كەلىسىمگە قول جەتتى. وسى جارتىجىلدىقتىڭ ىشىندە شەتەلدىك ينۆەستورلاردىڭ قاتىسۋىمەن 7 جوبا پايدالانۋعا بەرىلەدى», – دەگەن بولاتىن.
بۇدان بايقايتىنىمىز, قازاقستاننىڭ ەندىگى وركەندەۋ جولى شەتەلدىك ينۆەستورلارمەن تىكەلەي بايلانىستى. بۇل رەتتە حالىقارالىق دارەجەدە جۇمىس ىستەي بىلەتىن جانە بىرنەشە تىلدە ەركىن سويلەي الاتىن مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ قاجەتتىگى ەندى ايقىن سەزىلدى. ارينە, جالاقىسى تومەن بولعاندىقتان, مىقتى ماماندار ءالى دە جەكە سەكتورلارعا كەتىپ جاتقانى جاسىرىن ەمەس. ال «بولاشاق» باعدارلاماسىمەن وقىپ كەلگەندەر قىزمەتتى ءتومەنگى دەڭگەيدەن باستاعىسى جوق. ويتكەنى, تومەنگى دەڭگەيدەن باستاعان شەنەۋنىكتىڭ قىزمەت ساتىسىمەن وسۋگە ءمۇمكىندىگى بولمايتىنىن ولار دا جاقسى تۇيسىنەدى. سوندىقتان دا, ەلىمىزدە مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ مانساپتىق مودەلى قولعا الىنىپ وتىر.
الەمدە مەملەكەتتىك قىزمەتتى جاڭعىرتۋدىڭ ەكى مودەلى بار. قىزمەت تابالدىرىعىمەن ءوسۋ مودەلى نەگىزىنەن جاپونيا مەن گەرمانيادا جولعا قويىلعان. مۇندا مەملەكەتتىك قىزمەتكە تەك تومەنگى لاۋازىمدارعا عانا الىنىپ, ءوسىرۋ تەك ساتى بويىنشا جۇرگىزىلەدى. سىرتتان كەلگەن ادام جوعارى لاۋازىمدىق قىزمەتكە وتە المايتىنى وسىدان-اق كورىنىپ تۇر. سونىمەن قاتار, مۇندا ەڭبەكاقى تولەۋ جۇيەسى جولعا قويىلعان جانە دە اشىق جۇرگىزىلەدى. ال ەكىنشى مودەل مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ بارلىق پوزيتسياسىنىڭ (جوعارى, ورتا جانە تومەنگى) بارشاعا تۇسىنىكتى بولۋى جانە كەز كەلگەنىنە اشىق كونكۋرستىق تاڭداۋ ارقىلى جۇرگىزىلۋى ۇتىمدى كورىنەدى. مۇنداي جۇيە انگلوساكسوندىق قۇقىقتىق تيپتەگى ەلدەر – ۇلىبريتانيا, اقش, جاڭا زەلانديا جانە كاناداعا ءتان سانالادى.
تۇپتەپ كەلگەندە, «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا مەملەكەتتىك قىزمەت سالاسىن دامىتۋدا بىرقاتار باسىمدىقتاردى جۇزەگە اسىرماق. ولار – مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ كادر قۇرامىنىڭ ساپاسىن جاقسارتۋ, ىرىكتەۋ مەن كاسىبي دايىندىق ادىستەمەلەرىن جەتىلدىرۋ, «ا» كورپۋسىنىڭ جاڭا بۋىنىن قالىپتاستىرۋ, مەريتوكراتيا قاعيداتىن ەنگىزۋ جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى شارالاردى كۇشەيتۋ. رەتىنە قاراي, وتكەنگە شولۋ جاساعان دا دۇرىس شىعار. جالپى, مەملەكەتتىك قىزمەت سالاسىنداعى ءبىرتۇتاس ساياساتتى جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا 1999 جىلى پرەزيدەنت جارلىعىمەن پوستكەڭەستىك ەلدەر ىشىندە تۇڭعىش رەت مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى اگەنتتىگى قۇرىلعان-دى. ودان كەيىن 2000 جىلى «مەملەكەتتىك قىزمەت تۋرالى» زاڭى مەن 2005 جىلى مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردىڭ ار-نامىس كودەكسى قابىلداندى. بىراق, مەملەكەتتىك قىزمەتتەگى كاسىبي دەڭگەيدىڭ ءالى دە اقساپ جاتۋى كوڭىل قۇلازىتادى. بۇل جونىندە ەلباسى تالاي وتكىر سىنداردى العا تارتا وتىرىپ, ونى شەشۋدىڭ جولدارىن دا ۇسىنىپ كەلەدى.
نەگىزىنەن بۇل جەردەگى باستى كەمشىلىكتەر قىزمەتكە قابىلداۋدا جاتقان سياقتى. سونداي-اق, قىزمەت ساتىسىمەن ءوسۋ ءۇردىسى ساقتالمايتىندىعى, سونىڭ سالدارىنان كوپتەگەن بىلىكتى قىزمەتكەرلەر قىزمەت ساتىسىمەن وسپەي, ءبىر ورنىندا ۇزاق جىلدار بويى وتىرا بەرەتىندىگى جاسىرىن ەمەس. ونىڭ ەسەسىنە, باسقا سالادان كەلگەندەر بىردەن باسشىلىق قىزمەتكە ورنالاسىپ الادى. ارينە, بۇل جەردە تامىر-تانىستىق نەمەسە «كوز قىستى, تامىر باستىعا» سالىنۋ فاكتىلەرى دە جوق ەمەس. بۇدان باسقا جالاقى تولەۋ جۇيەسىنىڭ ءالى دە جەتىلمەگەندىگى جانە سىبايلاس جەمقورلىق ماسەلەسىنىڭ كۇردەلى بولىپ قالۋى دا ءوز شەشىمىن كۇتۋدە. اسىرەسە, پرەزيدەنت ۇنەمى سىنعا الىپ كەلە جاتقان «كوماندالىق» اۋىسۋ ءۇردىسى باسەڭسىگەنىمەن, ءالى دە تولىق توقتاي قويعان جوق. «ءبىر ادام تاققا وتىرسا, قىرىق ادام اتقا وتىرادى» دەگەندەي, ەگەر بىرەۋ جوعارى لاۋازىمدى قىزمەتكە تاعايىندالا قالسا, ارتىنشا «كومانداسى» دا بىرتىندەپ كەلە باستايتىنى جاسىرىن ەمەس. ارينە, ول كەزدە مەملەكەتتىك قىزمەتتە ساباقتاستىق ساقتالماي, ءىس قالاي بولسا سولاي جۇرگىزىلەتىنى ءوز الدىنا, ايتەۋىر, ءبىر كەتەتىنىن بىلەتىن «كوماندا» مۇشەلەرى وزدەرىنە بارىنشا جاعداي جاساپ قالۋعا تىرىساتىنى تاعى راس.
جالپى, مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ مانساپتىق ۇلگىسى مەريتوكراتيالىق جانە اشىقتىق قاعيداتىنىڭ ساقتالۋىنا وزىندىك ۇلەسىن قوسۋى ءتيىس. قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى جانىنداعى مەملەكەتتىك باسقارۋ اكادەمياسى رەكتورىنىڭ ورىنباسارى شولپان ەسىموۆانىڭ ايتۋىنشا, مەملەكەتتىك قىزمەتشى جۇمىسىن باعالاۋدى اۆتوماتتاندىرۋ جانە ولاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتۋ جايى جان-جاقتى پىسىقتالۋدا ەكەن. «قازىر مەملەكەتتىك باسقارۋ اكادەمياسى بۇل جوبامەن جۇمىس ىستەۋدە. ءناتيجەسىندە, مەملەكەتتىك ورگاننىڭ كەز كەلگەن قىزمەتشىسى نەمەسە ازامات مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردىڭ رەيتينگتەرىنە قول جەتكىزە الادى. شەنەۋنىك قالاي جۇمىس ىستەيتىن بولسا, كومپيۋتەر ونى ادامنىڭ قاتىسۋىنسىز سولاي باعالايتىن بولادى», – دەگەن ەدى رەكتوردىڭ ورىنباسارى وسى ماسەلە جونىندە.
مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ كەلۋ مەن كەتۋ ۋاقىتى تولىق باقىلاناتىنىن, الايدا, كىمنىڭ قانشا جۇمىس اتقارعانى ناقتى ولشەمدەرمەن بەلگىلەنە بەرمەيتىندىگى باسى اشىق نارسە. الگى رەيتينگتى ۇجىم قىزمەتكەرلەرى مە, جوق الدە باسشى انىقتاي ما؟ ەگەر ءبىرىنشىسى انىقتايتىن بولسا, وندا وعان سەنۋگە بولار. ال ەگەر قىزمەتكەردىڭ رەيتينگىسىن باسشىسى قوياتىن بولسا, وندا الگى باسشى وزىنە ۇناماعان قىزمەتكەردىڭ تاعدىرىنا زيانىن تيگىزۋى دە مۇمكىن عوي. وسى تۇرعىدان كەلگەندە, ونى كومپيۋتەرگە سىلتەي سالعان دا ورىنسىز سياقتى. دەگەنمەن, مەملەكەتتىك باسقارۋ اكادەمياسىنىڭ پروفەسسورى لەيلا اسىلبەكوۆا باسقاشا پىكىردە. پروفەسسوردىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا, ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك ورگاندارىندا مۇنداي قىزمەتكەرلەر ەڭبەگىنىڭ قارقىنىن باعالايتىن جارتىلاي اۆتوماتتاندىرىلعان جۇيە قالىپتاسقان. سوندىقتان دا, جيناقتالعان تاجىريبە مەن جاڭا باعالاۋ جۇيەسىنىڭ ەنگىزىلۋى مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ جۇمىسىن باعالاۋدا جوعارى تيىمدىلىككە قول جەتكىزۋى ءتيىس.
«مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ مانساپتىق ۇلگىسىندە ۆەدومستۆولار ىشىندەگى باسەكەلەستىك كۇشەيەدى. وسىعان وراي, جەكە جاۋاپكەرشىلىك تە ارتا تۇسەدى. جۇمىس جوسپارىن ورىنداماعان, العا قويىلعان ءمىندەتتەرگە قول جەتكىزبەگەن جاعدايدا, سول قىزمەتشىلەردى جۇمىستان شىعارۋعا دەيىن شارا قولدانىلادى. ال ناتيجەگە قول جەتكىزە الاتىن قىزمەتكەرلەر ءتيىمدى مەملەكەتتىك اپپاراتتى قۇرايتىن بولادى», – دەگەن ەدى اگەنتتىك توراعاسىنىڭ ورىنباسارى سايان احمەتجانوۆ.
قورىتا ايتقاندا, مەملەكەتتىك ورگاندارداعى مورالدىق-پسيحولوگيالىق احۋالدى جاقسارتۋدا جانە مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردىڭ كاسىبي دامۋىن ىنتالاندىرۋدا بۇكىل جۇيەنى باقىلاپ وتىراتىن ورتالىقتىڭ قۇزىرەتىن ءالى دە كۇشەيتۋ كەرەك سياقتى. ونىڭ جۇمىسى ءاربىر قىزمەتكەردىڭ ۇلەسىن باعالاۋى جانە ونىڭ قۇقىقتىق جاعىنان قورعالۋىن قامتاماسىز ەتۋى ءتيىس. ەگەر وسى ماسەلەلەر شەشىمىن تاپسا, وندا اۋىس-تۇيىستەر ءجيى ورىن الماعان بولار ەدى جانە سىبايلاستىق فاكتىلەرى دە ازاياتىن ەدى.
اسقار تۇراپباي ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان».
سوڭعى جاڭالىقتار
پاۆلوداردا سالىنىپ جاتقان ەرتىس كوپىرىندە ەكىنشى رەت ءورت شىقتى
ايماقتار • كەشە
كادردىڭ قادىرىن كەتىرمەسەك يگى...
قوعام • كەشە
مەملەكەت باسشىسى تاجىكستان پرەزيدەنتى ەمومالي راحمونمەن كەزدەستى
پرەزيدەنت • كەشە
قازاقستان موڭعوليانى بيدايمەن قامتاماسىز ەتەدى
قازاقستان • كەشە
اقتاۋداعى ساۋدا ورتالىعىندا بومبا قويىلعانى راس پا؟
ايماقتار • كەشە
مەملەكەت باسشىسى بىرقاتار ماڭىزدى زاڭعا قول قويدى
پرەزيدەنت • كەشە
