كاسىبي مەملەكەتتىك اپپارات قالىپتاستىرۋ

ەلدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا نەگىز بولادى ءار مەملەكەتتىڭ جىلدار بويى قالىپتاسقان وزىندىك دامۋ جولى بار. وركەنيەتتى دەگەن سول ەلدەردىڭ باي تاجىريبەسىنە قاراپ, مەملەكەتتىك قىزمەت سالاسىنداعى عاسىرلاردان بەرى قالىپتاسىپ كەلە جاتقان شەنەۋنىكتىك ءداستۇردى انىق اڭعارامىز. ۇرپاقتان-ۇرپاققا جالعاسىن تاپقان بۇل ءۇردىس سانداعان «مەملەكەتشىل» اۋلەتتەردى ومىرگە الىپ كەلدى. ولاردىڭ حالىق قامىن ويلاۋعا دەگەن ىنتاسىن ارتتىرۋ ءۇشىن ءارتۇرلى الەۋمەتتىك پاكەتتەر مەن جەڭىلدىكتەر قاراستىرىلدى. سونىڭ ارقاسىندا كەيبىر ەلدەردە سىبايلاس جەمقورلىق ارەكەتتەرىنە توزبەستىك ورتا قالىپتاستىرىلدى جانە تۇرعىنداردىڭ پروبلەماسىن جەدەل شەشۋدىڭ سان تەتىكتەرى جۇزەگە اسىرىلدى. ەلىمىز دە «100 ناقتى قادام» – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ دامىعان مەملەكەتتەردىڭ وتىزدىعىنا كىرۋ جونىندەگى جوسپارى ارقىلى وركەنيەتتىڭ ورىنە كوتەرىلۋدى ­باستى ماقسات ەتىپ وتىر. ارينە, مەملەكەتتىك قىزمەتكە ادەپ نورمالارىن قاتاڭ ساقتايتىن جانە دە مەملەكەت مۇددەسىن بارىنەن دە جوعارى قوياتىن ادامداردى تاربيەلەپ, ولاردى قىزمەتكە تارتۋ وڭاي شارۋا ەمەس. 5 ينستيتۋتتىق رەفورمانىڭ العاشقى 15 قادامى­نىڭ كاسىبي مەملەكەتتىك اپپارات قۇرۋعا ارنالۋى دا سوندىقتان. مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ مانساپتىق مودەلىنە تۇسىنىك بەرگەن سوزىندە مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى جانە جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى س.احمەتجانوۆ بىلاي دەدى: «وسى رەفورمانىڭ ەڭ ماڭىزدى بولىگى – كاسىبي مەملەكەتتىك اپپارات قۇرۋ جانە اۆتونومدى مەملەكەتتىك قىزمەتتى جەتىلدىرۋ. سول سەبەپتەن, ءبىرىنشى ينستيتۋتتىق رەفورمانىڭ كاسىبي مەملەكەتتىك اپپارات قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعاندىعى كەزدەيسوقتىق ەمەس. ويتكەنى, كۇشتى دە ماڭىزدى مەملەكەتتىك قىزمەت ەلدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا سەبەپ بولادى». قازىرگى تاڭدا ەلىمىز يندۋستريالاندىرۋدىڭ ەكىنشى بەسجىلدىعىنا كوشتى. وندا جوسپارلانعان مەجەلى مىندەتتەردى ابىرويمەن اتقارۋ ءۇشىن دە مىقتى مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ قاجەتتىگى قازىردەن-اق سەزىلۋدە. جاھاندىق قاۋىپ-قاتەرلەرگە جاۋاپ رەتىندە قازاقستان بىرقاتار ىرگەلى جوسپارلاردى كۇن تارتىبىنە شىعاردى. اتاپ ايتقاندا, «نۇرلى جول» مەملەكەتتىك باعدار­­لاما­سىنىڭ جۇزەگە اسىرىلۋى, استانادا وڭىرلىك حالىقارالىق قارجى ورتالىعىن قۇرۋ, ەلىمىزدىڭ «جىبەك جولىنىڭ ەكونوميكالىق بەلدەۋى» جوباسىنا قوسىلۋى قازاقستاندى ينۆەستيتسيالىق حابقا اينالدىرۋى ءتيىس. ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ ءمينيسترى اسەت يسەكەشەۆ وسى تۋرالى «بيىلعى جىلى ءبىز 700-دەن استام شەتەلدىك ينۆەستورلارمەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزدىك. سونىڭ ناتيجەسىندە 100-دەن استام مەموراندۋمعا قول قويىلدى, 26 ءىرى ترانسۇلتتىق كورپوراتسيالارمەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزىلىپ, ولاردىڭ 10-ىمەن ناقتى كەلىسىمگە قول جەتتى. وسى جارتىجىلدىقتىڭ ىشىندە شەتەلدىك ينۆەستورلاردىڭ قاتىسۋىمەن 7 جوبا پايدالانۋعا بەرىلەدى», – دەگەن بولاتىن. بۇدان بايقايتىنىمىز, قا­زاق­ستاننىڭ ەندىگى وركەندەۋ جولى شەتەلدىك ينۆەستورلارمەن تىكەلەي بايلانىستى. بۇل رەتتە حالىقارالىق دارەجەدە جۇمىس ىستەي بىلەتىن جانە بىرنەشە تىلدە ەركىن سويلەي الاتىن مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ قاجەتتىگى ەندى ايقىن سەزىلدى. ارينە, جالاقىسى تومەن بولعاندىقتان, مىقتى ماماندار ءالى دە جەكە سەكتورلارعا كەتىپ جاتقانى جاسىرىن ەمەس. ال «بولاشاق» باعدارلاماسىمەن وقىپ كەلگەندەر قىزمەتتى ءتو­مەنگى دەڭگەيدەن باستاعىسى جوق. ويتكەنى, تومەنگى دەڭگەيدەن باستاعان شەنەۋ­نىكتىڭ قىزمەت ساتىسىمەن وسۋگە ءمۇم­كىندىگى بولمايتىنىن ولار دا جاقسى تۇيسىنەدى. سوندىقتان دا, ەلى­مىز­دە مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ مان­ساپتىق مودەلى قولعا الىنىپ وتىر. الەمدە مەملەكەتتىك قىزمەتتى جاڭعىرتۋدىڭ ەكى مودەلى بار. قىز­مەت تابالدىرىعىمەن ءوسۋ مودەلى نەگىزىنەن جاپونيا مەن گەرمانيادا جولعا قويىلعان. مۇندا مەملەكەتتىك قىزمەتكە تەك تومەنگى لاۋازىمدارعا عانا الىنىپ, ءوسىرۋ تەك ساتى بويىنشا جۇرگىزىلەدى. سىرتتان كەلگەن ادام جوعارى لاۋازىمدىق قىزمەتكە وتە المايتىنى وسىدان-اق كورىنىپ تۇر. سونىمەن قاتار, مۇندا ەڭبەكاقى تولەۋ جۇيەسى جولعا قويىلعان جانە دە اشىق جۇرگىزىلەدى. ال ەكىنشى مودەل مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ بارلىق پوزيتسياسىنىڭ (جوعارى, ورتا جانە تومەنگى) بار­شاعا تۇسىنىكتى بولۋى جانە كەز كەلگەنىنە اشىق كونكۋرستىق تاڭداۋ ارقىلى جۇرگىزىلۋى ۇتىمدى كورىنەدى. مۇنداي جۇيە انگلو­ساك­سون­دىق قۇقىقتىق تيپتەگى ەلدەر – ۇلى­بريتانيا, اقش, جاڭا زەلانديا جانە كاناداعا ءتان ­سانالادى. تۇپتەپ كەلگەندە, «قازاق­ستان-2050» ستراتەگياسىندا مەملەكەتتىك قىزمەت سالاسىن دامىتۋدا بىرقاتار باسىمدىقتاردى جۇزەگە اسىرماق. ولار – مەملە­كەتتىك قىزمەتتىڭ كادر قۇرامىنىڭ ساپاسىن جاقسارتۋ, ىرىكتەۋ مەن كاسىبي دايىندىق ادىستەمەلەرىن جەتىلدىرۋ, «ا» كورپۋسىنىڭ جاڭا بۋىنىن قالىپتاستىرۋ, مەريتوكراتيا قاعيداتىن ەنگىزۋ جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى شارالاردى كۇشەيتۋ. رەتىنە قاراي, وتكەنگە شولۋ جاساعان دا دۇرىس شىعار. جالپى, مەملەكەتتىك قىزمەت سالاسىنداعى ءبىرتۇتاس ساياساتتى جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا 1999 جىلى پرەزيدەنت جارلىعىمەن پوستكەڭەستىك ەلدەر ىشىندە تۇڭعىش رەت مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى اگەنتتىگى قۇرىلعان-دى. ودان كەيىن 2000 جىلى «مەملەكەتتىك قىزمەت تۋرالى» زاڭى مەن 2005 جىلى مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردىڭ ار-نامىس كودەكسى قابىلداندى. بىراق, مەملەكەتتىك قىزمەتتەگى كاسىبي دەڭگەيدىڭ ءالى دە اقساپ جاتۋى كوڭىل قۇلازىتادى. بۇل جونىندە ەلباسى تالاي وتكىر سىنداردى العا تارتا وتىرىپ, ونى شەشۋدىڭ جولدارىن دا ۇسىنىپ كەلەدى. نەگىزىنەن بۇل جەردەگى باس­تى كەمشىلىكتەر قىزمەتكە قابىل­داۋدا جاتقان سياقتى. سونداي-اق, قىزمەت ساتىسىمەن ءوسۋ ءۇردىسى ساقتالمايتىندىعى, سونىڭ سالدا­رىنان كوپتەگەن بىلىكتى قىزمەت­كەرلەر قىزمەت ساتىسىمەن وسپەي, ءبىر ورنىندا ۇزاق جىلدار بويى وتىرا بەرەتىندىگى جاسىرىن ەمەس. ونىڭ ەسەسىنە, باسقا سالادان كەلگەندەر بىردەن باسشىلىق قىزمەتكە ورنالاسىپ الادى. ارينە, بۇل جەردە تامىر-تانىستىق نەمەسە «كوز قىستى, تامىر باستىعا» سالىنۋ فاكتىلەرى دە جوق ەمەس. بۇدان باسقا جالاقى تولەۋ جۇيەسىنىڭ ءالى دە جەتىلمەگەندىگى جانە سىبايلاس جەمقورلىق ماسەلەسىنىڭ كۇردەلى بولىپ قالۋى دا ءوز شەشىمىن كۇتۋدە. اسىرەسە, پرەزيدەنت ۇنەمى سىنعا الىپ كەلە جاتقان «كوماندالىق» اۋىسۋ ءۇردىسى باسەڭسىگەنىمەن, ءالى دە تولىق توقتاي قويعان جوق. «ءبىر ادام تاققا وتىرسا, قىرىق ادام اتقا وتىرادى» دەگەندەي, ەگەر بىرەۋ جوعارى لاۋازىمدى قىزمەتكە تاعايىندالا قالسا, ارتىنشا «كومانداسى» دا بىرتىندەپ كەلە باس­تايتىنى جاسىرىن ەمەس. ارينە, ول كەزدە مەملەكەتتىك قىزمەتتە ساباقتاستىق ساقتالماي, ءىس قالاي بولسا سولاي جۇرگىزىلەتىنى ءوز الدىنا, ايتەۋىر, ءبىر كەتەتىنىن بىلەتىن «كوماندا» مۇشەلەرى وزدەرىنە بارىنشا جاعداي جاساپ قالۋعا تىرىساتىنى تاعى راس. جالپى, مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ مانساپتىق ۇلگىسى مەريتوكراتيالىق جانە اشىقتىق قاعيداتىنىڭ ساق­تالۋىنا وزىندىك ۇلەسىن قوسۋى ءتيىس. قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرە­زيدەنتى جانىنداعى مەملە­كەتتىك باسقارۋ اكادەمياسى رەك­تورىنىڭ ورىنباسارى شولپان ەسىمو­ۆا­نىڭ ايتۋىنشا, مەملە­كەتتىك قىزمەت­شى جۇمىسىن باعا­لاۋدى اۆتومات­تاندىرۋ جانە ولاردىڭ جاۋاپ­كەرشىلىگىن كۇشەيتۋ جايى جان-جاقتى پىسىقتالۋدا ەكەن. «قازىر مەم­لەكەتتىك باسقارۋ اكادەمياسى بۇل جوبامەن جۇمىس ىستەۋدە. ءنا­تيجەسىندە, مەملەكەتتىك ورگان­نىڭ كەز كەلگەن قىزمەتشىسى نەمەسە ازامات مەملەكەتتىك قىز­مەتكەر­لەردىڭ رەيتينگتەرىنە قول جەت­كىزە الادى. شەنەۋنىك قالاي جۇمىس ىستەيتىن بولسا, كومپيۋتەر ونى ادام­نىڭ قاتىسۋىنسىز سولاي باعالاي­تىن بولادى», – دەگەن ەدى رەكتور­دىڭ ورىنباسارى وسى ماسەلە جونىندە. مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ كەلۋ مەن كەتۋ ۋاقىتى تولىق باقى­لاناتىنىن, الايدا, كىمنىڭ قانشا جۇمىس اتقارعانى ناق­تى ولشەمدەرمەن بەلگىلەنە بەرمەيتىندىگى باسى اشىق نارسە. الگى رەيتينگتى ۇجىم قىزمەت­كەرلەرى مە, جوق الدە باسشى انىق­تاي ما؟ ەگەر ءبىرىنشىسى انىق­تايتىن بولسا, وندا وعان سەنۋگە بولار. ال ەگەر قىزمەتكەردىڭ رەيتينگىسىن باسشىسى قوياتىن بولسا, وندا الگى باسشى وزىنە ۇناماعان قىزمەتكەردىڭ تاعدىرىنا زيانىن تيگىزۋى دە مۇمكىن عوي. وسى تۇرعىدان كەلگەندە, ونى كومپيۋتەرگە سىلتەي سالعان دا ورىنسىز سياقتى. دەگەنمەن, مەملەكەتتىك باسقارۋ اكادەمياسىنىڭ پروفەسسورى لەيلا اسىلبەكوۆا باسقاشا پىكىردە. پروفەسسوردىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا, ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك ورگاندارىندا مۇنداي قىزمەتكەرلەر ەڭبەگىنىڭ قارقى­نىن باعالايتىن جارتىلاي اۆتو­ماتتاندىرىلعان جۇيە قالىپ­تاسقان. سوندىقتان دا, جيناقتالعان تاجىريبە مەن جاڭا باعالاۋ جۇيە­سىنىڭ ەنگىزىلۋى مەملەكەتتىك قىزمەت­شىلەردىڭ جۇمىسىن باعالاۋدا جو­عارى تيىمدىلىككە قول جەتكىزۋى ءتيىس. «مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ مانساپتىق ۇلگىسىندە ۆەدومستۆولار ىشىندەگى باسەكەلەستىك كۇشەيەدى. وسىعان وراي, جەكە جاۋاپكەرشىلىك تە ارتا تۇسەدى. جۇمىس جوسپارىن ورىنداماعان, العا قويىلعان ءمىن­دەتتەرگە قول جەتكىزبەگەن جاع­دايدا, سول قىز­مەتشىلەردى جۇمىس­تان شىعارۋعا دەيىن شارا قولدا­نىلادى. ال ناتيجەگە قول جەتكىزە الاتىن قىز­مەتكەرلەر ءتيىمدى مەملەكەت­تىك اپپاراتتى قۇرايتىن بولادى», – دەگەن ەدى اگەنتتىك توراعاسىنىڭ ورىنباسارى سايان احمەتجانوۆ. قورىتا ايتقاندا, مەملەكەتتىك ورگاندارداعى مورالدىق-پسيحو­لوگيالىق احۋالدى جاقسارتۋدا جانە مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردىڭ كاسىبي دامۋىن ىنتالاندىرۋدا بۇكىل جۇيەنى باقىلاپ وتىراتىن ورتالىقتىڭ قۇزىرەتىن ءالى دە كۇشەيتۋ كەرەك سياقتى. ونىڭ جۇمى­سى ءاربىر قىزمەتكەردىڭ ۇلەسىن باعالاۋى جانە ونىڭ قۇقىقتىق جاعىنان قورعالۋىن قامتاماسىز ەتۋى ءتيىس. ەگەر وسى ماسەلەلەر شەشى­مىن تاپسا, وندا اۋىس-تۇيىستەر ءجيى ورىن الماعان بولار ەدى جانە سى­باي­لاستىق فاكتىلەرى دە ازاياتىن ەدى. اسقار تۇراپباي ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان».