الداعان كىم؟ الدانعان كىم؟

ادالدىڭ مۇلكىنە كوز سالىپ, ونى يەلەنۋ ماقساتىندا سان ءتۇرلى قيتۇرقىلىقتارعا باراتىن قارا نيەتتىلەردىڭ قاتارى ازايماي تۇر. ءتىپتى, جەتىم مەن جەسىردى دە «جەمتىك» كورەتىن الاياقتار ادامدىق سەزىمىنەن مۇلدە ادا ما دەپ قالاسىڭ. مىنە, سوعان ناقتى ءبىر مىسال.  الماتى قالاسىنىڭ تۇرعىندارى بەكسۇلتانوۆتاردىڭ الداۋعا ءتۇسىپ, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ تابالدىرىعىن توزدىرعالى ءبىرتالاي ۋاقىت ءوتىپتى. جابىرلەنۋشى رەتىندە ءتيىستى ورىندارعا جازعان ارىز-شاعىمدارىنىڭ سانى دا, بۇگىنگى تاڭدا, جۇزگە جۋىقتاعان. ماسەلە تۇسىنىكتى بولۋ ءۇشىن اڭگىمەنى الماتى قالاسى المالى اۋداندىق سوتىنىڭ سوت زالىنان باستاساق. جابىرلەنۋشى تاراپ – اعايىندى ايبەك, ادىلەت بەكسۇلتانوۆتار. ال سوت زالىنداعى ايىپتالۋشىنىڭ ورنىندا سەرىك كوكەنوۆ دەگەن جاس جىگىت جالعىز وتىردى. ايبەك پەن ادىلەتتىڭ اكەسى ايدىن بەكسۇلتانوۆتىڭ سوت زالىندا ايتقان سوزىنەن ۇققانىمىز, ادال ەڭبەگىمەن تاپقان قاراجاتىنا قوس ۇلىنا ساتىپ العان لەكسۋس GS-300 جانە كاماز 65115 جۇك كولىگىن الدىن الا ءسوز بايلاسقان ەكى جىگىت ايلالارىن اسىرىپ, ولاردان الىپ قويعان. ايىپتالۋشى س.كوكەنوۆ الدىمەن بالالارىنىڭ سەنىمىنە كىرىپ, كەيىننەن كولىكتەردى نوتاريۋس ر.تاۋاساروۆا ارقىلى تارازدىق كاسىپكەر اسقار كوشەرباەۆتان 10 ملن. تەڭگە الامىن دەگەندى جەلەۋ ەتىپ, «سەندەر ماعان كەپىل بولىڭدارشى», دەپ كەپىلگە قويۋعا ۇگىتتەيدى. بۇگىندە كوكەنوۆتىڭ دەگەنىنە كونگەن بەكسۇلتانوۆتار ۋادە ەتىلگەن اقشانى دا, كەپىلگە قويعان ءوز كولىكتەرىن دە قايتارا الماي ءجۇر. دەگەنمەن, بۇل داۋدى, الدىمەن, بۇگىندە «الاياقتارعا الدانىپ قالدىق» دەپ شىرىلداپ جۇرگەن بەكسۇلتانوۆتار ەمەس, اسقار كوشەرباەۆ باستاپتى. ءوزىن جابىرلەنۋشى رەتىندە كور­سەت­كەن كوشەرباەۆ «اعايىندى بەكسۇل­تانوۆتار مەنەن 10 ملن. تەڭگە قارىز الىپ, قايتارماي ءجۇر», دەپ شاعىم­دانعان. بىراق, ەش نەگىزسىز جازىلعان ارىز جايلى ەستىگەن بەكسۇل­تانوۆ­تار ماسەلەنىڭ ءمان-جايى مۇلدە باسقاشا ەكەندىگىن ايتىپ, جوعارى­داعى ا.كوشەرباەۆ پەن ايىپتالۋشى س.كوكەنوۆتىڭ ۇستىنەن قارسى ارىز جازادى. وسىلايشا, بەكسۇلتانوۆتار اقيقاتىندا ايىپتالۋشى ەمەس, كەرىسىنشە, جابىرلەنۋشى ەكەنى انىق­تالادى. بىراق بەكسۇلتانوۆتار وزدەرى­نىڭ ادال ەكەندىكتەرىن دالەلدەسە دە, تەگەۋرىنى مىقتى تەرگەۋشىنىڭ الدىندا دارمەنسىز كۇيگە تۇسكەن. ولار ەندى وزدەرىن تاقىرعا وتىرعىزعان الاياق­تىق توپتىڭ تولىق قۇرامىن قۇرىق­تال­عانىن كورسەك دەگەن ۇمىتپەن ال­ماتى قالاسى المالى اۋدانى تەرگەۋ بولىمىنە ءجيى-ءجيى باس سۇعاتىن بول­عان. بۇل تۋرالى ايدىن بەكسۇلتانوۆ: «شىن مانىندە اسقار كوشەرباەۆ پەن سەرىك كوكەنوۆ بالالارىمدى الداپ, كولىكتەرىمىزدى كەپىلگە قويعىزعان. بۇل جالعىز كوكەنوۆتىڭ قولىنان كەلەتىن ءىس ەمەس. سول سەبەپتى, ءبىز المالى اۋداندىق ءىىب-نە كوشەرباەۆ پەن كوكەنوۆتى جاۋاپقا تارتۋ تۋرالى مەملەكەتتىك تىلدە قارسى ارىز جازدىق. ءبىزدىڭ ارىز بويىنشا قىلمىستىق ءىس قوزعالدى. بىراق, ءبىر ەمەس, ەكى رەت قازاقشا جازىلعان ارىزىمىزدى المالى اۋداندىق ءىىب-ءنىڭ تەرگەۋشىسى ماقسات قۇرمانباەۆ ورىس تىلىندە قايتا جازۋعا ءماجبۇر ەتتى. مۇنىسى ازداي, ەڭ باستى كۇدىكتى اسقار كوشەرباەۆتى ارىزدان مۇلدە الىپ تاستاۋعا ۇگىتتەپ, ءتىپتى, وسىنى تالاپ ەتتى. ءبىز كونبەدىك. تەرگەۋشىنىڭ بۇعان دەيىن بىرنەشە رەت سوتتى بولعان جانە شارتتى جازاسىن وتەۋ مەرزىمى ءالى اياقتالماعان اسقاردى قىزعىشتاي قورعاۋى ءبىزدىڭ ماسەلەمىزدىڭ كۇنى بۇگىنگە دەيىن زاڭدى شەشىلۋىنە كەدەرگى كەلتىرۋدە. ال سوتقا تارتىلعان سەرىك كوكەنوۆ تىم جاس, بۇرىن ءىستى بولماعان. ال ا.كوشەرباەۆ – مەشىت توناپ, اتى شىققان الاياق. ول بالام ايبەكتى وسى اسقار مەن ونىڭ سىبايلاسى ماقسات مولداشەۆ دەگەن جىگىت قورقىتىپ, «لەكسۋس GS-300 كولىگىڭدى تىركەۋدەن دەرەۋ شىعارىپ بەرمەسەڭ, ءوزىڭدى باۋىزداپ, وتباسىڭدى قىرىپ سالامىز» دەپ ايتقاندارىن ىستەۋگە كوندىرىپتى. ەندى, وسىنداي قىلمىسكەردىڭ بوستاندىقتا ءجۇرۋى قوعامىمىزعا قانشالىقتى قاۋىپتى ەكەنىن ويلاپ كورىڭىزدەرشى!», – دەيدى. جابىرلەنۋشىگە «اسقار كوشەرباەۆتى  ارىزدان الىپ تاستا دەپ» ءامىر بەرگەن تەرگەۋشى ءوزىنىڭ بۇل ارەكەتىن ا.كوشەرباەۆتىڭ بەكسۇلتانوۆتاردىڭ ۇستىنەن جازعان ارىزىن كەرى قايتارىپ الۋىمەن ءتۇسىندىرىپتى. وسى جەردە تۇسىنىكسىز ءبىر جاعداي قىلاڭ بەرەدى. جارايدى, بەكسۇلتانوۆتار جوعارىدا اتال­عان كولىكتەرىن كەپىلگە قويىپ, ا.كو­شەر­باەۆتان 10 ملن. تەڭگە الدى دەلىك, الايدا, بەكسۇلتانوۆتاردىڭ كەپىل زاتىنىڭ قۇنى قارىز سوماسىنا تاتىمايدى عوي. ونىڭ ۇستىنە ەشقانداي تانىس-ءبىلىسى جوق ادامداردىڭ اراسىندا وسىنداي كەلىسىم بولۋى مۇمكىن بە؟ ءتىپتى, مۇنداي كەلىسىم بولعان كۇننىڭ وزىندە ەكى كولىكتىڭ قۇنىن قوسقاندا سول كەزدە 45 مىڭ دوللار بولادى ەكەن. ال 10 ميلليون تەڭگەمىز بۇرىنعى ۆاليۋتا باعامىمەن ەسەپتەگەندە 70 مىڭ دوللاردى شامالايدى. زاڭ ءتارتىبى بويىنشا قارىز الۋ ماقساتىندا كەپىلگە قويىلعان م ۇلىكتىڭ نارىقتاعى باعاسى الىنعان قارىز كولەمىنىڭ كەمى 50 پايى­زىن جاباتىنداي بولۋى ءتيىس. شىنى كەرەك, الاياقتىققا قاتىس­تى قىلمىستاردىڭ قاي-قايسى ادام­نىڭ اقىلىنا قونىمسىز وسىنداي سۇراقتارعا تولى كەلەدى. قيتۇرقى اركەتتەردىڭ استارىندا نە جاتقانىن ۇعۋ قيىننىڭ قيىنى. مىسالى, جو­عارىدا ءسوز بولعان سوت وتىرىسىندا ايىپتالۋشى س.كوكەنوۆتىڭ ۇستىنەن قوزعالعان قىلمىستىق ىسكە بايلانىس­تى بۇگىندە المالى اۋداندىق سوتى­نىڭ ۇكىمى شىعىپ, كوكەنوۆ التى جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرىلدى. ءبىر ەمەس, بىرنەشە ادامدى الداپ سوق­قان س.كوكەنوۆ ءوز كىناسىن مويىن­داپ, الاياقتىق جولمەن (بەكسۇل­تا­نوۆتاردان باسقالارىنا) جابىرلە­نۋشى­لەردەن العان اقشالارىن قايتار­دى. ال بەكسۇلتانوۆتاردىڭ كەپىل­دەگى كولىكتەرىنە قاتىستى داۋ اقىرى شەشىلمەدى. سەبەبى, كوكەنوۆ قىلمىس­تىق ارەكەتتىڭ بۇل ەپيزودىن مويىن­دامادى. سوت زالىندا 10 ملن. تەڭگەنى الماعانىن ايتىپ, ازار دا بەزەر بولدى. الايدا, داۋ باسىندا بىرنە­شە كۇن ءىز-ءتۇزسىز جوعالىپ كەتكەن كوكە­نوۆ بەكسۇلتانوۆتاردىڭ المالى اۋداندىق ءىىب-نە جازعان ارىزىنان كەيىن ۇستالىپتى. ءبىراز ۋاقىت قاماۋدا وتىرىپ, كەپىلدىكپەن بوستاندىققا شىعىسىمەن دەرەۋ اناسى جانار ەكەۋى بەكسۇلتانوۆتاردىڭ وتباسىنا بارىپ, بولعان جايتقا بايلانىستى كەشىرىم سۇراپ, بۇكىل قىلمىستارىن مويىنداعان. بەكسۇلتانوۆتار بۇل وقيعانى تۇگەلدەي ۇنتاسپاعا جازىپ الادى. ياعني, كوكەنوۆ بەكسۇلتانوۆتاردىڭ ۇيىنە ءوز اياعىمەن بارىپ, ايبەك پەن ادىلەتتىڭ اقشانى كورمەگەنىن, ولاردى الداپ كەلىسىمشارتقا قول قويدىرعانىن, ا.كوشەرباەۆتى ءوزى تاۋىپ كەلىسكەنىن, 10 ملن. تەڭگەنى دە ءوزى العانىن مويىنداعان. سول مەزەتتە سىبايلاسى اسقار كوشەرباەۆ ەكەۋىنىڭ تەلەفون ارقىلى تىلدەسكەنى دە ۇنتاسپاعا جازىلعان. كورگەن, ەستىگەن كۋاگەرلەرى دە بار كورىنەدى. سوعان قاراماستان, تاسپاعا جازىلعان جازبالارعا دا, كورگەن, ەستىگەن كۋاگەرلەردىڭ سوزدەرىنە دە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قۇلاق تۇرمەپتى. بەكسۇلتانوۆتار: «ەگەر ءتيىستى ورىندار تاسپامىزدى ايعاق رەتىندە قابىلداسا, وسى قىلمىستىق توپ اشىلار ەدى. المالى اۋداندىق سوتىندا سۋديانىڭ كوكەنوۆتىڭ سىبايلاسى «كوشەرباەۆ سوت زالىندا وتىرسىن», دەگەنى دە جاۋاپسىز قالدى. كوشەرباەۆ سوتقا تاراز قالاسىنىڭ اۋرۋحاناسىندا وتا جاسالعانى تۋرالى دارىگەردىڭ انىقتاماسىن جىبەرىپتى. نە ءمورى, نە سىرقاتى تۋرالى دارىگەر قورىتىندىسى جازىلماعان تۇسىنىكسىز ءبىر بەت قاعاز. وسىنىڭ ءبارىن ەسكەرە كەلە, سوت ءبىزدىڭ ءىسىمىزدى المالى اۋداندىق پروكۋرورىنا قوسىمشا تەرگەۋگە جىبەرىپ, 10.09.2014 جىلى قاۋلى شىعاردى», دەيدى بەكسۇلتانوۆ المالى اۋداندىق سوتىنىڭ كوكەنوۆكە قاتىستى شىققان سوت ۇكىمىن كورسەتىپ. جوعارىدا المالى اۋداندىق ءىىب-ءنىڭ تەرگەۋشىسى قۇرمانباەۆتىڭ مەملەكەتتىك تىلدە جازىلعان ارىزدى رەسمي تىلدە قايتا جازعىزدىرعانى, كو­شەرباەۆتى قالاي قورعاشتاپ ءجۇر­گەنى تۋرالى ايتىلدى. ەندى, ءدال وسى تەرگەۋشىنىڭ كومەگىمەن بەكسۇل­تا­نوۆ­تارعا تيەسىلى ەكى كولىكتىڭ ءبىرى لەك­سۋستىڭ قالاي ساتىلىپ كەتكەندىگى تۋ­را­لى ايدىن مىرزا: «تەرگەۋشى قۇر­مانباەۆ الماتى قالاسى ءىىد-ءنىڭ پود­پولكوۆنيگى گ.دۇيسەماليەۆانىڭ اتىنا المالى اۋداندىق ءىىب تەرگەۋ ءبولىمىنىڭ باسشىسى پودپولكوۆنيك د.نۇرمۇحانوۆتىڭ اتىنان تەرگەۋ قاجەتتىلىگىنە بايلانىستى توقتامدا تۇرعان, كريمينالدى كولىكتەردى ارەس­تەن شىعارۋ جونىندە جالعان راپورت جازىپ, ءوزى قول قويىپ, داۋلى كولىكتەرگە قاتىستى تەرگەۋ ءىسىنىڭ ءالى اياقتالماعانىنا قاراماستان, رەيموۆا دەگەن حانىمعا لەكسۋستى شىعارىپ بەرگەن. وسىلايشا, توقتامدا تۇرعان كولىگىمىز قولدان-قولعا  ساتىلىپ كەتتى», – دەدى. ايتپاقشى, «قورىققان بۇرىن جۇدىرىقتايدى» دەمەكشى, اسقار كوشەرباەۆ وتكەن جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا المالى اۋداندىق ءىىب-نە بەكسۇلتانوۆتاردىڭ ۇستىنەن جاز­عان ارىزىن قايتارىپ العانىنا قارا­ماستان, ءدال سول ارىزدا كورسەتىلگەن ۋاجدەرمەن ارتىنشا الماتى وبلىسى ىلە اۋداندىق سوتىنا دا تالاپ ارىز ءتۇسىرىپتى. وسىلايشا, ىلە اۋداندىق سوتى ازاماتتىق ءىس قوزعاپ, تالاپكەر كوشەرباەۆتىڭ پايداسىنا 18 شىلدەدە شەشىم دە شىعارىپ ۇلگەرىپتى. وسى سوت شەشىمىنە ساي, بەكسۇلتانوۆتار كەپىلدەگى كولىكتەرىنەن ايىرىلعاندارى ازداي, كوشەرباەۆقا 10 ملن. تەڭگە بەرەشەك بولىپ قالعان. ءسويتىپ, ازاماتتىق سوتتا جەڭىلىس تاپقان بەكسۇلتانوۆتار سوتتىڭ بۇل شەشىمىمەن كەلىسپەي, تامىز ايىنىڭ باسىندا الماتى وبلىستىق سوتىنا اپەللياتسيالىق شاعىم جازادى. بىراق, اپەللياتسيالىق شاعىم ءبىر جارىم ايعا جۋىق ءتيىستى سوت القاسىنا جەتپەگەن. ويتكەنى, بۇل ۋاقىتتا المالى اۋداندىق ءىىب-دە ءدال وسى ءىس بويىنشا قىلمىستىق ءىس قوزعالىپ, تەرگەۋ ءجۇرىپ جاتقان. ياعني, قىلمىستىق ءىستىڭ سالماعى ازاماتتىق داۋلاردان باسىم بولعاندىقتان, قاندايدا ءبىر شەشىم شىعۋى ءتيىس ەمەس نەمەسە ازاماتتىق ءىس توقتاۋى كەرەك ەدى. وسى جەردە تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىك جايت, ىلە اۋداندىق سوتىندا قارالعان ازاماتتىق داۋدا اسقار كوشەرباەۆ پەن سەرىك كوكەنوۆ ءبىرىن-ءبىرى تانىمايتىنىن ايتقان. ال المالى اۋداندىق سوتىندا قارالعان قىلمىستىق ىستە ولاردىڭ جاقسى تانىس ەكەنى بەلگىلى بولدى. بۇگىندە وسى اتالعان ءبىر ىسكە قاتىستى ءبىر سوت ۇكىمى جانە ەكى بىردەي سوتتىڭ شەشىمى شىققان. المالى اۋداندىق سوتى بۇل ءىستى قايتا تەرگەۋگە جىبەرسە, ىلە اۋداندىق جانە الماتى وبلىستىق اپپەلياتسيالىق سوت القاسىنىڭ شەشىمىمەن بەكسۇلتانوۆتار كوشەرباەۆقا 10 ملن. تەڭگە بەرەشەك بولىپ قالعان. ال تەرگەۋ بارىسىندا بەكسۇلتانوۆتاردىڭ جابىرلەنۋشى ەكەنى انىقتالسا دا, اككى الاياقتار ءالى بوستاندىقتا جۇرگەن كورىنەدى. ءبىر عانا الاياقتىق بابى بويىنشا قارالعان وسى ىسكە قاراپ ءبىز قۋلىعىنا قۇرىق بويلامايتىن قىلمىسكەرلەردى تەمىر تورعا توعىتۋدىڭ قانشالىقتى قيىن ەكەندىگىنە تاعى دا كوز جەتكىزدىك. قاراپايىم جابىرلەنۋشى تۇگىل, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ ءوزىن شاراسىز جاعدايعا تۇسىرەتىن الاياقتىق قىلمىستاردىڭ كەمىمەۋىنىڭ ءبىر سىرى وسىدان شىعار, بالكىم؟ جاقىندا جابىرلەنۋشى ا.بەك­سۇل­تانوۆ رەداكتسياعا كەلدى. قولىندا ىشكى ىستەر مينيسترلىگى تەرگەۋ دەپار­تامەنتى باستىعىنىڭ ورىنباسارى ر.دوسانوۆتىڭ حاتى بار. وندا بىلاي دەلىنگەن: «...ارىزىڭىزدا كورسەتكەن ۋاجدەرىڭىز تولىقتاي تەكسەرىلىپ, الماتى قالاسى, المالى اۋدانى ءىىد قىزمەتكەرلەرى كەيبىر كەمشىلىكتەرگە جول بەرگەندەرى انىقتالدى. المالى اۋدانى ءىىب تەرگەۋشىسى قۇرمانباەۆتىڭ زاڭسىز ءىس-ارەكەتتەرى تۋرالى جازعان ۋاجدەرىڭىز تولىق تەكسەرىلىپ, زاڭدى شەشىم قابىلداۋ ءۇشىن الماتى قالاسى ءىىد وزىندىك قاۋىپسىزدىك باسقارماسىنا جولداندى. سونىمەن قاتار, الماتى قالاسى ءىىد-گە تەرگەۋ بارىسىندا زاڭ بۇ­زۋ­شىلىققا جول بەرگەن لاۋازىمدى تۇلعالارعا قاتىستى قىزمەتتىك تەر­گەۋ جۇرگىزىلىپ, قاتاڭ تارتىپتىك جاۋ­اپكەرشىلىككە تارتۋ تاپسىرىلدى». سونداي-اق, ايدىن بەكسۇلتانوۆ المالى اۋداندىق سوتىنىڭ سۋدياسى ر.اشكەەۆا قول قويعان قاۋلى مەن جەكە قاۋلىسىن دا رەداكتسياعا الىپ كەلگەن ەكەن.  اتالعان قاۋ­لى­لاردا بەكسۇلتانوۆتاردىڭ ادۆوكاتى احمەتوۆانىڭ ارىزى قاناعات­تان­دىرىلعانى ايتىلعان. تەرگەۋشىلەر قۇرمانباەۆ پەن نۇسىپباەۆتىڭ ءوز مىندەتتەرىنە نەمقۇرايدى قاراعانى, تەرگەۋ جۇمىسىنا المالى اۋداندىق ىشكى ىستەر باسقارماسى تەرگەۋ ءبولىمى باسشىلارىنىڭ ۆەدومستۆولىق باقىلاۋىنىڭ بولماعانى جانە المالى اۋداندىق پروكۋراتۋراسىنان دا ءتيىستى قاداعالاۋ بولماعانى سوتتىڭ شىعارعان جەكە قاۋلىسىندا اپ-انىق كورسەتىلگەن. بۇل نەنى بىلدىرەدى؟ شارافاددين ءامىروۆ, «ەگەمەن قازاقستان». الماتى.