– كەيىنگى كەزدەرى ەكونوميكالىق ءوسىمدى ساقتاۋ تەك قارجىلىق رەسۋرس پەن ينۆەستيتسيا كولەمىنە عانا ەمەس, ادام كاپيتالىنىڭ ساپاسىنا تىكەلەي تاۋەلدى بولا باستادى. ەرلان امانجول ۇلى, قالاي ويلايسىز, مۇنىڭ سەبەبى نەدە؟
– بۇگىندە ەل ەكونوميكاسى سەرپىندى ءوسىم كورسەتىپ كەلەدى. بيىلعى ناتيجەلى ينۆەستيتسيالىق احۋال, جاڭا جۇمىس ورىندارىنىڭ اشىلۋى, ينفراقۇرىلىمنىڭ جاڭعىرۋى دامۋدىڭ ۇزاقمەرزىمدى نەگىزىن قالىپتاستىرىپ وتىر. الايدا وسى دەڭگەيدى تۇراقتى ەتىپ, ودان ءارى ىلگەرىلەتۋدە ءبىر عانا رەسۋرس جەتكىلىكسىز, بۇل رەتتە ءبىلىمدى, بىلىكتى, باسەكەگە قابىلەتتى ماماندار دا ماڭىزدى ءرول اتقارادى. ويتكەنى بۇرىن ءوندىرىس قاراپايىم ەڭبەك كۇشىنە سۇيەنسە, قازىرگى نارىق اۆتوماتتاندىرىلعان جۇيەلەر مەن تسيفرلىق تەحنولوگيالارعا يەك ارتادى. بۇل رەتتە ء«بىز قانداي مامانداردى دايارلاۋىمىز قاجەت؟» دەگەن سىندارلى ساۋال تۋىندايدى. ەگەر ەلىمىز ايقىنداعان دامۋ جولىندا ەكونوميكاعا باسىمدىق بەرەمىز دەسەك, ادام كاپيتالىنا ەكپىن قويىپ, وعان ينۆەستيتسيا سالۋ قاجەت.
حالىقارالىق تاجىريبە كورسەتكەندەي, دامىعان ەلدەردە ادام كاپيتالىنىڭ ساپاسىن كوتەرۋگە مەملەكەت قانا جاۋاپتى ەمەس, ءوندىرىس ورنى مەن جەكە سەكتور دا بەلسەندى قاتىسادى. ماسەلەن, گەرمانيا مەن اقش-تا كاسىپورىندار مەن وقۋ ورىندارىنىڭ سەرىكتەستىگى نەگىزىندە ستۋدەنتتەردىڭ باسىم بولىگى ەرتە كەزدەن جۇمىس ىستەپ, وندىرىستىك تاجىريبەدەن وتەدى. ۇندىستانداعى «Future Right Skills Network», سينگاپۋرداعى «Singapore Cooperation Programme» باستاماسى دا كاسىپتىك دايارلاۋ جۇيەسىنىڭ ساپالى ءارى وقۋ مازمۇنى ەڭبەك نارىعىنىڭ تالاپتارىنا سايكەس بولۋىنا ىقپال ەتىپ وتىر. وسىلايشا, مەملەكەتپەن قاتارلاسا ادام كاپيتالىن دامىتۋعا قارجى قۇيىپ قاتىسۋى ەكونوميكادا تابىستى بولۋىندا ماڭىزدى ءرول اتقارىپ تۇر. ويتكەنى مۇنداي مودەل ءبىر جاعىنان ءبىلىم بەرۋ مەن ەڭبەك نارىعى اراسىنداعى الشاقتىقتى ازايتۋعا كومەكتەسەدى, جاستاردىڭ كاسىبي قارىم-قابىلەتىن جەدەل ارتتىرادى, ءارى جاس بۋىننىڭ وقۋ مەن جۇمىس اراسىنداعى وتپەلى كەزەڭدى جەڭىل وتكەرۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى. «قازمۇنايگاز» قولداۋىمەن ىسكە اسقان «جارقىن بولاشاق» باعدارلاماسى دا وسى حالىقارالىق تاجىريبەلەرمەن ۇندەسىپ, ەلىمىزدەگى ادامي كاپيتالدى دامىتۋدىڭ زاماناۋي مودەلىن قالىپتاستىرۋعا ۇلەس قوسىپ وتىر.
– ناقتى قانداي ۇلەس قوسىپ وتىر؟ قازىرگى ەل ەكونوميكاسىنا تيگىزگەن وڭ ناتيجەلەر بار ما؟
– باستاما جاستاردىڭ جارقىن بولاشاعىن قۇرۋعا كومەكتەسەدى, ناقتىراق ايتساق, باعدارلاما ماڭعىستاۋ وڭىرىندەگى جۇمىسسىزدىقتى ازايتۋ, جاستاردىڭ قارىم-قابىلەتىن شىڭداۋعا دەن قويىپ وتىر. نەلىكتەن ماڭعىستاۋ ءوڭىرى تاڭدالدى؟ ويتكەنى ستاتيستيكالىق دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, وبلىستاعى ءبىر جاڭاوزەن قالاسىندا جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى 5,1%. ال NEET ساناتىنداعى جاستار 11.6%-دى قۇرايدى. ءبىر جاعىنان باتىس ايماق – مۇناي كەن ورىندارى كوپ شوعىرلانعان ەلىمىزدىڭ وندىرىستىك اۋماعى. الايدا ءار الۋان سالاداعى ماماندار تاپشى. ايماقتا وندىرىسكە, تەحنيكالىق باعىتقا نەگىزدەلگەن كوللەدجدەر بار. بىراق جاستار تەك بىرەگەي باعىتتى عانا تاڭدادى. سوندىقتان ءبىز جاسوسپىرىمدەردى رەسپۋبليكانىڭ ءار وڭىرىندە ورنالاسقان, باعدارلاما اياسىندا سەرىكتەستىك ورناتقان 60 كوللەدجگە باعىتتايمىز. كەيىن ولاردىڭ ءتۇرلى وندىرىستىك ايماقتاردا جۇمىسقا ورنالاسۋىنا دا جاردەمدەسەمىز. وسىلايشا, جۇمىسسىزدىقتى ازايتۋ, بالالاردى الەۋمەتتەندىرۋ جانە ەلدەگى ادام كاپيتالىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋعا ۇلەس قوسامىز.
ءۇش جىل ۋاقىت شەڭبەرىندە باستاما 12–22 جاس ارالىعىنداعى ازاماتتاردىڭ ەلىمىزدىڭ ۇزدىك كوللەدجدەرىندە تەگىن ءبىلىم الىپ, كاسىبي داعدىلاردى مەڭگەرۋىنە مۇمكىندىك بەردى. كۇنى بۇگىنگە دەيىن 1 400-گە جۋىق جاس وقۋعا ءتۇستى. بىلتىر العاشقى تۇلەكتەردى اتتاندىردىق. ونىڭ 118-ءى, ياعني 97%-ى جۇمىسقا ورنالاستى نەمەسە جوعارى وقۋ ورىندارىنا ءتۇستى. 2026 جىلى بۇل كورسەتكىش 300-گە تارتادى. ويتكەنى بىزدەگى باستى قۇندىلىق, جوباعا قاتىسقانداردىڭ 90%-دان استامى ەڭبەك نارىعىندا ءوز ورنىن تابادى نەمەسە جوعارى وقۋ ورىندارىنا تۇسەدى.
جالپى, مۇنداي جوبامەن اينالىسۋ بارىسىندا ءبىز تىكەلەي نارىققا ۇلكەن سەرپىن بەرەمىز. ولاي دەيتىنىمىز, ەسەپكە شاقساق, ءبىر عانا وندىرىستە جۇمىس ىستەيتىن مامان جىلىنا كەم دەگەندە 3,5-4,5 ميلليون تەڭگە كولەمىندە ىشكى جالپى ونىمگە ۇلەس قوسادى. ال مىڭعا جۋىق تۇلەك ۇزاقمەرزىمدى كەلەشەكتە ەل ەكونوميكاسىنا كەمىندە 150 ملرد تەڭگەگە جۋىق پايدا اكەلەدى.
«جارقىن بولاشاق» – تەك ءبىلىم بەرۋ جوباسى ەمەس, ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك ماسەلەنى قاتار شەشەتىن جۇيەلى باعدارلاما. ول جاستارعا مۇمكىندىك بەرىپ قانا قويماي, بولاشاققا ينۆەستيتسيا جاساپ وتىر.
– باعدارلامانىڭ ەلىمىزدەگى باسقا ءبىلىم بەرۋ جوبالارىنان باستى ەرەكشەلىگىن اتاپ وتسەڭىز.
– ەڭ باستى ايىرماشىلىعى – بۇل باعدارلاما «وقىتىپ, ءوز بەتىمەن جىبەرۋ» تاسىلىمەن جۇمىس ىستەمەيدى. ءبىز بالانى وقۋعا تۇسىرگەن ساتتەن باستاپ, ەڭبەككە ارالاسقانعا دەيىنگى كەزەڭدى بىرگە ءجۇرىپ وتەمىز. سەبەبى باعدارلاما جۇمىس بەرۋشىلەرمەن تىكەلەي بايلانىسقا نەگىزدەلگەن. وقۋ اقىسى, جول شىعىنى, جاتىن ورنى, شاكىرتاقى – بارلىعى تولىق قامتىلادى. ستۋدەنتتەر ەكىنشى كۋرستان باستاپ وندىرىستىك تاجىريبەگە جىبەرىلەدى. كوپ جاعدايدا سول تاجىريبەدەن وتكەن كاسىپورىندارىنا تۇراقتى جۇمىسقا ورنالاسىپ جاتادى. مىسالى, كەشە عانا قوستانايعا بارىپ, سول وڭىردەگى ءىرى «Allur» كومپانياسىمەن مەموراندۋمعا قول قويدىق. ولار قوستاناي كوللەدجدەرىندەگى ستۋدەنتتەردى ماشينا جاساۋ زاۋىتتارىنا كاسىبي پراكتيكاعا قابىلداۋدا. سول سياقتى ەلىمىزدىڭ باسقا وڭىرلەرىندە – اقتوبە, قاراعاندى, وسكەمەن, پاۆلودار سەكىلدى قالالاردا دا مەتالل وڭدەۋ, اۋىر يندۋستريا سالالارىنداعى كاسىپورىندار بار جانە وسى وندىرىستەر مامانداردى تارتۋدا بەلسەندى جۇمىس جاساۋعا ءتيىس. ەگەر ءار كومپانيا ءوز ايماعىنداعى جاس بۋىننىڭ الەۋەتىن ارتتىرىپ, كاسىبي دايارلاۋعا وزىنشە ۇلەس قوسسا, بۇل جاستاردىڭ كاسىبي وسۋىنە جانە ەكونوميكالىق دامۋ دەڭگەيىنە وڭ اسەر ەتەدى.
الايدا ەلىمىزدە بيزنەس سەكتورى اراسىندا مۇنداي تاجىريبە ءالى كەڭىنەن تارالعان جوق. سول ءۇشىن «قازمۇنايگاز» تاجىريبەسىن باسقا ءىرى كومپانيالار مەن ونەركاسىپ سۋبەكتىلەرىنە ۇلگى ەتۋ قاجەت. الىسقا كوز جۇگىرتسەك, كاسىپورىندار مەن بيزنەستىڭ «جارقىن بولاشاق» سەكىلدى جوبالارعا قاتىسۋىنىڭ نە اتسالىسۋىنىڭ ەكى نەگىزگى پايداسى بار: ءبىرى اقشامەن ولشەنەتىن تيىمدىلىك, ياعني ادام كاپيتالىن دامىتۋعا سالعان ينۆەستيتسيا ناتيجەسىندەگى تابىس پەن ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەردىڭ وسۋىنە اكەلسە, ەكىنشىسى – جاستاردىڭ الەۋمەتتىك موبيلدىلىگىنە ىقپالداسۋ, بىلىمگە, تۇلعالىق دامۋعا دەگەن ىنتاسىن ارتتىرۋ. سوندىقتان ەلىمىزدەگى بيزنەس قاۋىمداستىعىن, ءىرى ءوندىرىس ورىندارىن ءدۇيىم الاش جۇرتىنىڭ بولاشاعى ءۇشىن بىرلەسە جۇمىس ىستەۋگە شاقىرامىز.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
زەيىن ەرعالي,
«Egemen Qazaqstan»
