دۇنيەجۇزى بويىنشا رەنيدىڭ 30 پايىزى, «وسمي-187» مەتالىنىڭ 99 پايىزى جەزقازعان جەرىندە. وسى دەرەكتەردىڭ ءمان-جايىن تولىعىراق ءبىلۋ ءۇشىن عالىم, مەتاللۋرگ تولەگەن نۇرماعانبەت ۇلى بۇكىروۆكە جولىقتىق.
تولەگەن بۇكىروۆ – «قۇرمەت» وردەنىنىڭ يەگەرى, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى. قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى مەتاللۋرگى. ۇلتتىق قۇرىلتاي مۇشەسى. ۇلتتىق ءتىلىمىزدىڭ تورگە وزۋى جولىندا بەل بۋىپ كۇرەسكەن قايراتكەر. قالالىق «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ العاشقى توراعاسى. ۇلىتاۋ – جەزقازعان ءوڭىرى, عىلىمي ورتا ونى وسمي مەتالىن العان عالىم دەپ تانيدى. جەزقازعاندىقتار سىرتتان كەلگەن قوناقتارعا توكەڭدى ء«وسميدى العان – وسى كىسى» دەپ تانىستىرىپ جاتادى.
– ءيا, قانىش يمانتاي ۇلى وسى وڭىردە وتە سيرەك كەزدەسەتىن 21 حيميالىق ەلەمەنتتى اتاپ كەتكەن. سولاردىڭ اراسىنداعى قۇپياسى مول, ءوندىرىپ الۋ ءادىس-ءتاسىلى دە كۇردەلى مەتالل – رەني مەن وسمي. جەزقازعان كەن قورىندا رەني, وسمي سياقتى باعالى مەتالدىڭ بار ەكەنىن العاش انىقتاعانداردىڭ ەسىمدەرىن قۇرمەتپەن اتاۋىمىز كەرەك. ولار – بەلگىلى عالىمدار س.كالينين, ت.كوشكينا, ە.فاين. سوڭىرا بۇل باعىتتاعى زەرتتەۋدى ە.اركاەۆ, ك.ءجامينوۆ, ل.ناركەليۋك, ە.پوپلاۆكا, م.ساتباەۆا جالعاستىردى. ايتايىن دەگەنىم – رەني دە, وسمي دە مەن تاۋىپ, مەن اشقان مەتالدار ەمەس. ولاردىڭ تابيعاتتا بار مەتالل ەكەنىن عىلىم بولجاپ ايتقان. ءبىز – كەن قۇرامىندا قۇپيا كۇيىن ساقتاپ «جاسىرىنىپ جاتقان» مەتالداردى الۋشىمىز. وسى ءبىر ماڭىزدى دا كۇردەلى ءىستىڭ باسىندا بولعانىمدى جوققا شىعارمايمىن, – دەدى عالىم-مەتاللۋرگ اعامىز.
تولەگەن اعانىڭ تۇسىندىرۋىنەن ۇققانىمىز مىناۋ بولدى: رەني ەكى يزوتوپتان تۇرادى ەكەن, اتاپ ايتساق, «رەني-185» جانە «رەني-187» يزوتوپى. تابيعي قالپىندا كەزدەسەتىن رەنيدىڭ قۇرامىندا «رەني-185» يزوتوپى 37,07%, ال «رەني-187» يزوتوپى 62,93% بولادى. ەندى نازار سالىڭىز, «رەني-187» يزوتوپى 75-اتومنان كەيىن ىدىراپ, 76-اتومىندا «وسمي-187» يزوتوپىن قۇرايدى ەكەن. مىنە, تولەگەن اعا باستاعان عالىمدار مەن مەتاللۋرگتەر وسى حيميالىق-وندىرىستىك ۇدەرىستىڭ بەل ورتاسىندا بولدى. «وسمي-187» مەتالى بار دەۋ وڭاي, – دەدى تولەگەن نۇرماعانبەت ۇلى, – ال ونى كەن قۇرامىنان ءبولىپ الىپ, دۇنيەجۇزىلىك ساراپتامادان وتكىزىپ, ساپاسىن ايقىنداپ, ونى عىلىمي ورتاعا مويىنداتۋ – قيىننىڭ قيىنى».
الماتى قالاسىنداعى ق.ساتباەۆ اتىنداعى گەولوگيالىق عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنان بەلگىلى عالىمداردىڭ جەزقازعانعا كەلۋى, سول عالىمداردىڭ ورتاسىندا تانىمال عالىم, اكادەميك س.كالينيننىڭ بولۋى تولەگەن نۇرماعانبەت ۇلىنىڭ مەتاللۋرگيا سالاسىنداعى ءومىرىن كۇرت وزگەرتتى. 83 جاستاعى قارت عالىم ءوزىنىڭ وسمي تۋرالى جازعان عىلىمي-زەرتتەۋ كىتابىن ۇسىنىپ تۇرىپ تولەگەنگە: «جەزقازعان كەنىنىڭ قۇرامىنداعى سيرەك مەتالدار مۇنداي مولشەردە باسقا جەردە كەزدەسپەيدى. بۇل – تابيعاتتىڭ سەندەرگە تارتقان سىيى. ەندى ءوسميدىڭ تازا مەتالىن الۋ تەحنولوگياسىن جاساڭدار. قۇرامىندا ءوسميى بار شيكىزاتتى جيناي بەرىڭدەر», دەيدى.
1973–1975 جىلدارى جەزقازعان مىس قورىتۋ زاۋىتىندا شايىلعان كۇكىرت قىشقىلىنان امموني پەررەناتىن (رەني تۇزى) ءوندىرۋ قولعا الىندى. بۇدان سوڭ 1976 جىلى سيرەك مەتالدار تسەحى ىسكە قوسىلدى. جوسپارلاعان عىلىمي-وندىرىستىك جوبالارىن تيىسىنشە قاۋزاپ جاتقان تسەح وتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارىنىڭ تۇرالاتقان قيىندىقتارىنا تاپ كەلەدى. تەگەۋرىنى قاتتى وسى كەزەڭ سيرەك مەتالدار تسەحىنا بىلىكتى, تالابى كۇشتى, تار جەردەن جول تاۋىپ شىعا الاتىنداي قابىلەتتى باسشىنىڭ كەلۋىن تالاپ ەتىپ تۇرعان بولاتىن. جەزقازعان مىس زاۋىتىنىڭ ديرەكتورى 1991 جىلى مامىردا مەتاللۋرگ تولەگەن بۇكىروۆتى سيرەك مەتالدار تسەحىنا باسشى ەتىپ تاعايىندايدى. مىنە, مەتاللۋرگيا سالاسىنداعى ايتۋلى وقيعالار ءدۇبىرى وسى تۇستان باستالدى.
تولەگەن بۇكىروۆ سيرەك مەتالدار تسەحىنىڭ باسشىسى بولعان جىلدارى اتالعان ءوندىرىس ورنى عىلىمي زەرتتەۋ ءھام تاجىريبەلىك سىناق الاڭىنا اينالدى. تسەح باسشىسى ۇستانعان باعىت ەكەۋ بولدى: ءبىرى – كەن قۇرامىنان الىناتىن سيرەك مەتالداردىڭ مولشەرىن بارىنشا ارتتىرۋ, ساپاسىن جاقسارتۋ, ءسويتىپ, تۇتىنۋ رىنوگىنىڭ سۇرانىسىنا ساي كەلەتىن ونىمدەردى ساتۋ ارقىلى تابىس تابۋ, ەل قورجىنىنا قاراجات قۇيۋ, سونداي-اق مەتاللۋرگتەردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن جاقسارتۋ, ەكىنشىسى – س.كالينيننىڭ اماناتىن ورىنداپ, «وسمي-187» مەتالىن الۋ.
– اكادەميك ە.پونومارەۆا, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ز.ابىشەۆا, حيميا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى زاگو-
رودنيايا, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ل.اگاپوۆا, گەولوگيا ينستيتۋتىنان تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ە.فاين, گەولوگيا-مينەرولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى م.مادين, قاراعاندى حيميا-مەتاللۋرگيا ينستيتۋتىنان تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورلارى ت.ورالوۆ, س.يساباەۆ, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ب.حاسەن ءبىزدىڭ باستاعان ءىسىمىزدىڭ ىلگەرىلەۋىنە, تۇپكى ناتيجەگە ءساتتى جەتۋىمىزگە زور ەڭبەك ءسىڭىردى, – دەيدى ت.بۇكىروۆ.
سونىمەن ءىس بارىسى قالاي ءوربىدى, ناتيجە قانداي؟ 1991 جىلعى قازاندا ەلەكترودياليز قوندىرعىسى ورناتىلدى. وندىرىستىك ۇدەرىس بارىسىندا رەني قىشقىلىن, قورعاسىن سۋريگىن الۋعا قول جەتكىزىلدى. بۇل كەزدە تولەگەن نۇرماعانبەت ۇلى جەزقازعان مىس زاۆودىنىڭ سيرەك مەتالدار تسەحىنىڭ باسشىسى بولاتىن. ءتورت جىلدان سوڭ, ياعني 1995 جىلعى 15 مامىردا تازا «وسمي-187» مەتالى الىندى.
1995 جىلعى قىركۇيەكتە ۇكىمەت قاۋلىسىمەن «جەزقازعانسيرەكمەت» رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك كاسىپورنى قۇرىلدى. كەلەسى جىلدىڭ باسىندا سيرەك مەتالل تسەحىنىڭ باستىعى بولىپ جۇرگەن تولەگەن بۇكىروۆ اتالعان كاسىپورىننىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى بولىپ تاعايىندالادى دا 1996 جىلعى شىلدەدەن باس ديرەكتوردىڭ مىندەتىن اتقارۋشى, ال 1997 جىلعى شىلدەدە «جەزقازعانسيرەكمەت» رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك كاسىپورنىنىڭ باس ديرەكتورى بولىپ تاعايىندالدى. ءبىلىمدى, تالاپشىل, باستاماشىل باسشىنىڭ باس ديرەكتور بولىپ كەلۋى كاسىپورىنعا سونى سەرپىلىس اكەلدى. وسى جىلدارى كاسىپورىن تسەحتارىندا رەنيدىڭ تازا مەتالى, ال 1999 جىلى ءوندىرىس قالدىعىنان ءۇش نەگىزدى قورعاسىن سۋلفاتى جانە وسى قالدىقتىڭ قۇرامىنداعى رەني مەن وسمي العاش رەت الىنادى. مىس كونتسەنتراتىنان پەررەنات ءاممونيىن ءوندىرۋ كولەمى 67%-عا دەيىن ارتتى. قىسقاسى, ءوندىرىس كورسەتكىشى كۇتپەگەن دەڭگەيگە جەتتى.
جوعارىدا ايتقانىمىزداي, 1995 جىلعى 15 مامىر – تازا «وسمي-187» مەتالىنىڭ تۋعان كۇنى. بيىل جەر قىرتىسى, كەن قويناۋىنا جاسىرىنعان وسى ءبىر قۇپياسى كوپ مەتالدىڭ الىنعانىنا 30 جىل بولدى.
وسمي – كاليفورني (Cf) مەتالىنان كەيىنگى قىمبات مەتالل. كاليفورنيدىڭ 1 گرامى 27 ملن دوللار, ال ءوسميدىڭ 1 گرامىن العاشىندا 50–60 مىڭ دوللارعا, كەيىنىرەك 120 مىڭ دوللارعا ساتىپ الماقشى بولعاندار بار ەكەن. ءبىر عاجابى, بىرنەشە يزاتوپى بار وسمي مەتالىنىڭ «وسمي-187» يزاتوپى تەك جەزقازعاننىڭ جەر قىرتىسىنداعى كەن قۇرامىندا عانا بار. جالپى الەمدىك تاجىريبەدە «وسمي-186» يزاتوپىنان «وسمي-187» يزاتوپىن بار بولعانى 70% تازا كۇيىندە العان. ال جەزقازعان كەنىنەن الىنعان «وسمي-187» يزاتوپىنىڭ ساپاسى – 99,9%. ت.بۇكىروۆ باسشىلىق ەتەتىن كاسىپورىننىڭ عالىم-زەرتتەۋشىلەرى, مەتاللۋرگتەرى وسىعان قول جەتكىزدى.
– ءبىز العان تازا رەني مەن «وسمي-187» مەتالى – مەتاللۋرگيا سالاسىنداعى جاڭالىق. الىنعان «وسمي-187» مەتالىن ءۇش رەت گەرمانيانىڭ تاۋنشتاين دەگەن قالاسىنداعى فرەزەنيۋس ينستيتۋتىنا اپارىپ, ساراپتامادان وتكىزدىك. قورىتىندىسى كوڭىلىمىزدى كوككە كوتەردى. يزوتوپتىق تازالىعى – 99,4 پايىز, حيميالىق تازالىعى – 99,9 پايىز بولدى. بۇل ارىپتەستەرىم ءۇشىن دە, مەن ءۇشىن دە زور ماقتانىش بولدى. عىلىمي ىزدەنىسىمىز مۇنىمەن توقتاپ قالعان جوق. 1997 جىلى ءوندىرىس قالدىعىنان تازالىعى 99,99 پايىز بولاتىن رەني مەتالىن الدىق, دەپ عالىم-مەتاللۋرگ توكەڭ وتكەن كۇندەردىڭ تاڭبالى وقيعالارىن تەبىرەنىپ وتىرىپ ايتتى.
اڭگىمەمىزدىڭ سوڭىندا توكەڭ: «مەنىڭ اكەم دە «حالىق جاۋى» دەگەن ناقاق جالامەن 10 جىل تۇرمە ازابىن كورىپ كەلگەن. اكەمنىڭ تۋىسى حاسەن اتام دا ەكى مارتە وسىنداي جالامەن ءسىبىر ازابىن باستان كەشىرىپ كەلدى. حاسەن اتام قۋعىن-سۇرگىن قۇربانى سماعۇل قازىبەكوۆپەن بىرگە ءبىر كامەرادا بولىپتى. سول كىسى سماعۇل قازىبەكوۆتىڭ: «مەن بۇل جەردەن ءتىرى شىقپايمىن. وعان بولا وكىنىپ, ۋايىم دا جەمەيمىن. بار ۋايىمىم – ەرتەڭ مەن ولگەننەن كەيىن كەلەر ۇرپاقتىڭ بىرەۋى «مىنانىڭ وڭباعاندىعىنان بولدى» دەپ سۇق ساۋساعىن كەزەپ تۇرماسا بولدى» دەگەن ءسوزىن ءجيى ايتاتىن. ءبىز دە سماعۇل قازىبەكوۆتىڭ وسى ءسوزىن قاعيدا ەتۋىمىز كەرەك-اق. ءبىز دە كەتەمىز, ورنىمىزعا اقىلدى ۇرپاق كەلەدى. سولار: «مىنا اعا بۋىن وكىلدەرى نە ىستەپ كەتكەن؟ جۇرگەن جەرلەرىنەن ءشوپ شىقپايتىنداي ەتىپ كەتىپتى عوي» دەپ سۇق ساۋساعىن كەزەپ تۇرماۋى كەرەك. ۇرپاق ۇكىمى قاتتى بولادى, سونى ۇمىتپاۋىمىز كەرەك».
قايراتكەر, تاۋكەن ءىسى سالاسىنىڭ ارداگەرى, عالىم, «وسمي-187» مەتالىن ءوندىرۋ جوباسىنىڭ اۆتورى تولەگەن بۇكىروۆپەن بولعان اڭگىمەمىز وسىلاي اياقتالدى.
عازيز ەشتاناەۆ,
جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى
جەزقازعان
