كولەڭكەلى ەكونوميكانى قالاي توقتاتامىز؟

«Ernst & Young» (EY) اۋديتورلىق جانە كونسالتينگتىك فيرمالاردىڭ حالىقارالىق جەلىسىنىڭ «كولەڭكەلى ەكونوميكا تۋرالى جاھاندىق ەسەپ – 2025» زەرتتەۋىنە قاراعاندا, الەمدەگى باقىلاۋسىز ەكونوميكانىڭ كولەمى 2023 جىلى ورتا ەسەپپەن ىشكى جالپى ءونىمنىڭ ء(ىجو) 11,8 پايىزى شاماسىندا بولعان.

باي جانە دامىعان مەملەكەتتەردە كولەڭكەلى ەكونوميكا دەڭگەيى ايتارلىقتاي تومەن. ولاردىڭ وندى­عىنا بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى (2,1 پايىز), قاتار (2,2 پا­يىز), باحرەين (2,5 پايىز), سينگاپۋر (3,4 پا­­­­يىز), كۋۆەيت (4 پايىز), كانادا (4,5 پايىز), امەريكا قۇراما شتاتتارى (5 پا­­يىز), يرلانديا (5,1 پايىز), شۆەيتساريا, (5,1 پايىز), ساۋد ارابياسى (5,2 پا­يىز) كىرگەن. باقىلاۋسىز ەكونوميكا, اسىرەسە تابىسى ماردىمسىز, كەدەي ەلدەرگە ءتان. ولاردىڭ «وندى­عىن­دا» سەررا-لەونە (64,5 پايىز), نيگەر (56,3 پايىز), نەپال (51 پايىز), ەفيوپيا (50,2 پايىز), بۋرۋندي (49,2), مالي (46,8 پايىز), تانزانيا (44,7 پايىز), بۋركينا-فاسو (43,8), كونگو دەمو­كراتيالىق رەسپۋبليكاسى (42,1 پا­يىز) جانە موزامبيك (39,8 پايىز) بار.

ورتالىق ازيا مەن ەۋرازيا­لىق ەكونو­مي­كالىق وداق ەل­دەرى ىشىندە كولەڭكەلى ەكو­نو­ميكا كولەمى ەڭ از مەملەكەت – قازاقستان. ەلىمىزدەگى باقى­لاۋسىز ەكونوميكا ۇلەسى 2023 جىلى ءىجو-ءنىڭ 11,2 پايىزىنا تەڭ بولعان. بۇل كورسەتكىش رەسەيدە – 13,1, بەلارۋستە – 18,3, ارمەنيادا – 18,9, تۇرىكمەنستاندا – 19,7, وزبەكستاندا – 24,4, تاجىكستاندا 33,2 پايىز.

كولەڭكەلى ەكونوميكامەن كۇرەسكە پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ەرەكشە ءمان بەرىپ, پارمەندى شارالار قول­دانىپ كەلەدى. ماسەلەن, 2019 جىلى قارجى مينيسترلىگىنىڭ قارجى مونيتورينگى كوميتەتىنە ەكونوميكالىق تەرگەۋ قىزمەتى قوسىلعاندىعى ۇتىمدى بولدى. ناقتى ايتساق, 2020 جىلى كولەڭكەلى ەكونوميكامەن اينا­لىسقان ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپتاردىڭ (ۇقت) ۇستىنەن قوزعالعان ىستەر سانى بو­يىنشا رەكوردتىق كورسەتكىشكە قول جەتتى. ناتيجەسىندە, 73 ۇقت جويىلدى.

مەملەكەت باسشىسى كولەڭ­كەلى ەكونوميكامەن كۇرەستىڭ تيىمدىلىگىن ودان ءارى ارتتىرۋ ماقساتىندا 2021 جىلى پرەزيدەنتكە تىكەلەي باعىناتىن جانە ەسەپ بەرەتىن قارجىلىق مونيتورينگ اگەنتتىگىن قۇردى. ونىڭ الدىنا ۇكىمەتپەن جانە باسقا مەملەكەتتىك ورگاندارمەن بىرلەسىپ, باقىلاۋسىز ەكونوميكا دەڭگەيىن 2025 جىلعا قاراي ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمىنىڭ ورتاشا كورسەتكىشىنەن – ءىجو-ءنىڭ 15 پا­يىزىنان اسىرماۋ مىندەتىن قويدى. وسى مىندەت پرەزيدەنتتىڭ 2022 جىلعى «ادىلەتتى قازاقستان: ءبارىمىز جانە ارقايسىمىز ءۇشىن. قازىر جانە ءاردايىم» سايلاۋالدى باعدارلاماسىنا دا ەنگىزىلدى.

بيىل كولەڭكەلى ەكونوميكاعا قارسى كۇرەستى ودان ءارى كۇشەيتۋ ماقسا­تىن­دا ۇكىمەت تاراپىنان قارجى مينيسترلىگى وسى سالا­داعى ۇيلەس­تى­رۋشى مەم­لە­كەت­تىك ورگان بولىپ بەل­گىلەندى. كوپتەگەن مەملەكەتتىك ورگاننىڭ ەرەجەلەرىنە باقىلاۋسىز ەكونو­ميكاعا قارسى ءىس-قيمىل فۋنكتسياسى قوسىلدى. وسى ورايدا قارجى مينيسترلىگى قولعا العان نەگىزگى جوبا – ازاماتتار مەن بيزنەسكە قاتىستى ۇلكەن دەرەكتەر كولەمىن تالداۋ ءۇشىن جاسان­دى ينتەللەكتىنى پايدالاناتىن Smart Data Finance جۇيەسى. بۇل جۇيە سالىق تولەۋشىنىڭ تسيفرلىق بەينەسىن قالىپتاستىرىپ, سالىق تولەۋدەن جالتارۋ سحەمالارىن انىقتايدى. سالىق­تىق اكىم­شىلەندىرۋدى تسيفرلاندىرۋ جانە دەرەكتەردى تالداۋدىڭ جاڭا قۇرال­دارىن ەنگىزۋدىڭ ارقاسىندا قازىر­دىڭ وزىندە ىشكى ساۋدا, ءبىلىم بەرۋ جانە اۋىل شارۋاشىلىعى سالالارىندا زاڭسىز قارجى اينالىمى ەداۋىر ازايعان.

كوللاجدى جاساعان – زاۋرەش سماعۇل ,«EQ»

EY-ءدىڭ ەسەبىنە قاراعاندا, قازاقستان كولەڭكەلى ەكونوميكانى ازايتۋ مىندەتىن ويدا­عىداي ورىنداپ تاستاعان سياق­تى. الايدا ستراتەگيالىق جوس­­پارلاۋ جانە رەفورمالار اگەنت­تىگى ۇلتتىق ستاتيس­تي­كا بيۋرو­سىنىڭ باعالاۋى بو­يىن­شا جاعداي باسقاشا. ونىڭ مالى­مەتى ەلىمىزدەگى باقىلاۋسىز ەكونوميكانىڭ ءىجو-مەن سالىس­تىرعانداعى ۇلەسى 2019 جىلى – 23,69 پايىز, 2020 جىلى – 20, 23, 2021 جىلى – 19,75, 2022 جىلى – 18,78, 2023 جىلى – 17,58, 2024 جىلى 16,71 پا­يىز بولعاندىعىن كورسەتتى. بۇل – ەلىمىزدەگى كولەڭكەلى ەكونوميكا دەڭگەيى جىلدان-جىلعا تومەندەي تۇسكەنىمەن, ءالى دە جوعارى دەگەن ءسوز. ونىڭ كولەمى بىلتىر 22,8 ترلن تەڭگەدەن اسىپ جىعىلعاندىعى – سونىڭ ايعاعى. وڭىرلەردىڭ ىشىندە تۇركىستان وبلىسى «كوش باستاپ», باقىلاۋسىز ەكونوميكاسىنىڭ ۇلەسى 27,97 پا­يىزعا جەتكەن نەمەسە 1,3 ترلن تەڭگەدەن اسقان. جامبىل وبلىسىندا بۇل كور­سەت­كىش 25,8 پايىز, ياعني 812,8 ملرد تەڭگە بولعان. قىزىلوردا وبلىسىندا تيىسىنشە 21,9 پايىز جانە 673,2 ملرد تەڭگە شاماسىندا. الماتى (20,3 پايىز نەمەسە 1,2 ترلن تەڭگەدەن استام), اقتوبە (17,3 پايىز نەمەسە 858 ملرد تەڭگەدەن استام) وبلىستارىنداعى كولەڭ­كەلى ەكونوميكا ۇلەسى دە جوعارى. الىنعان تابىس سالىس­تىرمالى تۇردە از جاسىرىلعان وڭىرلەر – اتىراۋ (8,37 پايىز, نەمەسە 1,25 ترلن تەڭگە), ۇلىتاۋ (10,75 پايىز نەمەسە 267,4 ملرد تەڭگەدەن استام) جانە ماڭعىستاۋ (13,01 پايىز نەمەسە 651,2 ملرد تەڭگەگە جۋىق) وبلىستارى.

ەلىمىزدەگى ءىجو-ءنىڭ 22,9 پا­يىزىن (31,29 ترلن تەڭگە) ەنشىلەپ وتىرعان الماتى قالاسىنداعى كولەڭكەلى ەكونوميكا ۇلەسى 16,7 پايىز نەمەسە 5,2 ترلن تەڭگەدەن استام. رەسپۋبليكامىزداعى ەكىنشى ەكونوميكا دەڭگەيىنە كوتەرىلگەن ء(ىجو-ءنىڭ 11 پا­يىزى, نەمەسە 15,05 ترلن تەڭگە) استانادا بۇل كورسەتكىش 19,3 پايىز, نەمەسە 2,91 ترلن تەڭگە بولعان. ءۇشىنشى مەگاپوليس – شىمكەنتتە ء(ىجو-دەگى ۇلەسى 3,5 پايىز نەمەسە 4,73 ترلن تەڭگە) باقىلاۋسىز ەكونوميكا كولەمى 22,5 پايىزعا تاقاۋ نەمەسە 1,06 ترلن تەڭگە.

قازىرگى الەمدەگى كۇردەلى گەوساياسي جاع­داي­دا ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسى ءارتۇرلى قيىن­دىققا ۇشىراپ, بيۋدجەت تاپ­شى­لىعى سەزى­لىپ وتىرعان­دىق­تان كولەڭكەلى ەكونوميكامەن كۇرەستى كۇشەيتۋدىڭ ماڭىزى زور. بۇل باعىتتا ۇكىمەت مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپ­سىرماسىنا سايكەس تسيفرلاندىرۋ, جاساندى ينتەللەكتىنى ەنگىزۋ نەگىزىندە ەكو­نو­ميكانىڭ بارلىق سالاسىن جاڭعىرتۋ, قولما-قول اقشامەن تولەم جاساۋ­دى بارىن­شا ازايتۋ, قارجى وپەراتسيالارىن, سونىڭ ىشىندە قوماقتى اقشا اۋدارىمدارىن باقى­لاۋدى كۇشەي­تۋ شارالارىن ىسكە اسىرىپ جاتىر.

دەگەنمەن, ءالى دە ويلانار­لىق ماسە­لەلەر بار. مىسالى, قارجى مينيستر­لىگى مەملە­كەت­تىك كىرىستەر كومي­تەتىنىڭ (مكك) مالىمەتىنە قارا­عاندا, ورتالىق ازيا ەلدەرىنەن كەل­گەن ەڭبەك ميگرانتتارى قازاق­ستاندا ءۇش جىل ىشىندە, 136 ملرد تەڭگە تابىس تاپقان. ال ۇلتتىق بانكتىڭ اقپاراتى بو­يىنشا وسى مەرزىم ىشىندە ولار ءوز ەلدەرىنە 1 ترلن تەڭگە اقشا اۋدارعان. وسى فاكت جوسىقسىز كاسىپكەرلەردىڭ ەڭبەك ميگرانتتارىنا جالاقىنى كوبىنەسە كونۆەرتپەن تولەپ, سالىق تولەۋدەن جالتاراتىندىعىن ايعاق­تاي­دى. دەمەك, قولدانىستاعى زاڭناما تالاپ­تارىن قاتايتۋ قاجەت. مىسالى, «حا­لىق­تىڭ كوشى-قونى تۋرالى» زاڭدا جەكە تۇلعا ءوزىنىڭ ءۇي شارۋاشىلىعىندا جۇمىس ىستەتۋ ءۇشىن 5 ەڭبەك ميگرانتىن 12 اي مەرزىمگە دەيىن قابىلداۋىنا رۇقسات بەرىلگەن. الايدا وسى نورمانى زاڭدى تۇلعا بولىپ سانالاتىن كاسىپكەرلەر دە ءجيى پايدا­لانىپ جۇرگەنى بەلگىلى. سوندىقتان دا جەكە تۇلعالاردىڭ ءۇي شارۋا­شى­لى­عىندا جۇمىس ىستەۋ ءۇشىن شەتەلدەن كەلەتىن ەڭبەك ميگرانتتارىنىڭ سانىن قىسقارتقان ءجون.

دۇكەننەن نە بازاردان زات ساتىپ العاندا ساتۋشى­دان فيس­كالدىق چەك سۇراۋ­عا «ۇيالىپ» تۇراتىن ادەتىمىز دە بار. وسى­لاي­شا كولەڭكەلى ەكونو­ميكاعا «كومەكتەسىپ» جۇر­گە­نى­مىزدى ويلاناتىن كەز جەتتى. بۇل رەتتە مكك وتكەن جىلى اباي وبلى­سىنىڭ سەمەي قالا­سىن­دا, اقمولا وبلىسىنىڭ اقكول اۋدانىندا فيسكالدىق چەك بەرۋدى ىنتالاندىرۋدىڭ «Salyq كەشبەك» قانات­قاقتى جوباسىن ىسكە اسىردى. ونىڭ اياسىندا ازاماتتار ارنايى ءموبيلدى قوسىمشادا فيسكال­دىق چەكتىڭ شتريح-كودىن سكانەرلەۋ ارقى­لى ساتىپ العان نارسەسىنىڭ سوما­سىنىڭ 2 پايىزى مولشەرىندە سىياقى العان. ناتيجەسىندە, ساتىپ الۋشى­لارعا بەرىلگەن چەكتەردىڭ سانى دا, سوماسى دا الدەقايدا كوبەيگەن. كور­شىلەس قىتايدا ەنگىزىلگەن وسى ءادىستى ال­داعى ۋاقىتتا ەلىمىزدە كەڭىنەن قول­دانۋ ماسەلەسىن جان-جاقتى زەردەلەپ, وڭ­تايلى شەشىم قابىلداۋ قاجەت سياقتى.