1885 جىلى سەمەيگە كەلگەن امەريكالىق جۋرناليست دجوردج كەننان قوعامدىق كىتاپحانانىڭ ەرەكشەلىگىنە ءتانتى بولىپ, جەرگىلىكتى قازاقتاردىڭ دا سول كىتاپحانادان كىتاپ الىپ وقيتىنىنا تاڭدانادى. سونىمەن بىرگە كەننان ء«سىبىر جانە سۇرگىن» اتتى كىتابىندا ابايدىڭ ەسىمىن ەرەكشە اتايدى. بۇل دەرەك ابايدىڭ الەمدىك وقىرمان ءۇشىن دە قىزىقتى تۇلعا ەكەنىن ايعاقتايدى. دجوردج كەننان جورامالمەن ەمەس, ءوز كوزىمەن كورگەنىن قاعازعا تۇسىرگەندىكتەن, ونىڭ كىتابىنداعى حاكىم تۋرالى دەرەككە ەرەكشە نازار اۋدارۋعا ءتيىسپىز.
«وندا ون ەكى نە ون بەس جەر اۋدارىلعان كىسى بولدى, ولاردىڭ اراسىندا مىرزا لوبانوۆسكي, مادام ديچەسكۋلا, در. بوگومولەتس (ايەلى شاحتالارعا كاتورگالىق ەڭبەككە جەگىلگەن جاس دارىگەر), سونداي-اق مەن بۇرىن «ورىس رەۆوليۋتسيونەرلەرىنىڭ تۇرمەدەگى ءومىرى» تۋرالى «The Century Magazine»-دە (1887 ج., جەلتوقسان) جاريالاعان ماقالامدا اتاپ وتكەن پريسەدسكي اپكەلى-سىڭلىلەرى دە وسىندا ەدى. جينالعان قاۋىممەن بولعان جالپى اڭگىمە بايسالدى دا بەيرەسمي تۇردە ءوتتى. لەونتەۆ مىرزا مەنىڭ سۇراقتارىما جاۋاپ بەرە وتىرىپ, سەمەي كىتاپحاناسىنىڭ تاريحىن ايتىپ بەردى. ول بۇل كىتاپحانا ساياسي جەر اۋدارىلعاندارعا زور پايدا اكەلىپ قانا قويماي, قالانىڭ زياتكەرلىك ومىرىنە دە ەلەۋلى سەرپىن بەرگەنىن اتاپ ءوتتى.
– ءتىپتى قىرعىزدار دا, – دەدى ول, – كەيدە ونىڭ مۇمكىندىكتەرىن پايدالانادى. مەن بۇل جاقتا ءبىر وقىمىستى قارت قىرعىزدى بىلەمىن. اتى – يبراھيم قۇنانباي. ول كىتاپحاناعا بارىپ قانا قويماي, بوكل, ميلل, درەپەر سەكىلدى اۆتورلاردى دا وقيدى.
– سەمەيدە شىنىمەن ميلل مەن درەپەردى وقيتىن قارت قىرعىز بار دەگەنىڭىز راس پا؟ – دەپ تاڭدانا سۇرادى جاس ۋنيۆەرسيتەت ستۋدەنتى.
– ءيا, بار, – دەدى لەونتەۆ مىرزا سابىرمەن. – مەن ونى العاش جولىقتىرعانىمدا, ول مەنەن يندۋكتسيا مەن دەدۋكتسيانىڭ ايىرماسىن سۇراپ تاڭعالدىردى. كەيىنىرەك ونىڭ اعىلشىن فيلوسوفياسىن تەرەڭىرەك زەرتتەپ جۇرگەنىن, جوعارىدا اتالعان اۆتورلاردىڭ بارلىعىنىڭ ورىس تىلىنە اۋدارىلعان ەڭبەكتەرىن وقىعانىن ءبىلدىم.
– ول وقىعاندارىن تۇسىنە الدى دەپ ويلايسىز با؟ – دەپ سۇرادى ۋنيۆەرسيتەت ستۋدەنتى.
– مەن ونىمەن درەپەردىڭ «ەۋروپاداعى اقىل-ويدىڭ دامۋى» اتتى ەڭبەگى بويىنشا ەكى كەش بويى سۇحباتتاستىم, – دەدى لەونتەۆ مىرزا. – ايتارىم, ول بۇل ەڭبەكتى وتە جاقسى تۇسىنگەن سياقتى بولدى.
– مەنىڭ بايقاعانىم, – دەدىم مەن, – كىتاپحانادا اعىلشىن عالىمدارىنىڭ ەڭبەكتەرى كوپ, بىراق ولاردىڭ ءبارى كوپشىلىككە قولجەتىمدى ەمەس. دەگەنمەن تسەنزۋرادان ءبىر كەزدەرى ءوتىپ كەتكەن سياقتى. بۇل قالاي بولعانى؟».
سانالى عۇمىرىن حالقىنىڭ رۋحانياتىنا, دامۋىنا, ادەبيەتى مەن مادەنيەتىنە ارناعان تۇلعالار از ەمەس. الەمدىك دەڭگەيدە ءوزىن تانىتا بىلگەن قالامى قۋاتتى اقىن-جازۋشىلاردىڭ ساناتىندا حاكىم ابايدىڭ ەسىمى ءجيى اتالاتىنىن جوعارىداعى دەرەكتەن انىق بايقايمىز. بۇل – ءبىزدىڭ حالقىمىز ءۇشىن ۇلكەن ماقتانىش ءھام مەرەي. ارتىنا قالدىرعان ولشەۋسىز ەڭبەگىمەن ءوز ۇلتىنىڭ رۋحاني پاسپورتىنا اينالعان تۇلعانىڭ تۋعانىنا بيىل 180 جىل تولدى. شىڭعىستاۋدا تۋىپ, شىعىس دانالارىنان ءنار العان اباي قازاقتىڭ ىشكى جان دۇنيەسىن, مۇڭى مەن سىرىن, ءۇمىتى مەن ارمانىن تەرەڭ ءتۇسىنىپ قانا قويماي, ءوزىنىڭ بىلىمگە دەگەن ىنتاسىمەن الەمنىڭ دە نازارىنا ىلىككەن.
ابايدىڭ كوكەيىنەن قۇيىلىپ تۇسكەن ءاربىر ءسوز ۋاقىتتان وزا شاپقان شىندىقتىڭ ءۇنىن قوعامعا جەتكىزە الدى. سوندىقتان دا «قالىڭ ەلى قازاعىن» ەرەكشە سەزىممەن سۇيگەن ابايدىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعى جۇرەك پەن ويدىڭ, اقىل مەن قايراتتىڭ, سەنىم مەن ەرىك-جىگەردىڭ تۇتاستىعىن بەكەمدەپ, اقىننىڭ تۋعان سونى دا ويلى جىرلار دەرتى مەڭدەپ بارا جاتقان قازاق قوعامىنا ەم بولۋعا ارنالدى.
اباي وقىرمان بولعان سەمەيدەگى كىتاپحانا تۋرالى امەريكالىق جۋرناليست, زەرتتەۋشى دجوردج كەننان كىتابىندا مىناداي دەرەك كەلتىرەدى: «گۋبەرناتوردىڭ كەڭەسىمەن مەن قالا ورتالىعىندا ورنالاسقان كوپشىلىك كىتاپحاناعا ات باسىن بۇردىم. قاراپايىم عانا بورەنەدەن تۇرعىزىلعان بۇل ءۇيدىڭ ىشىنەن مەن شاعىن انتروپولوگيالىق مۋزەيدى, بارلىق ورىس گازەتى مەن جۋرنالىنا جازىلعان جايلى دا تىنىش وقۋ زالىن جانە اسا تالعاممەن ىرىكتەلگەن, سانى مىڭعا جۋىق كىتاپتان تۇراتىن باي قازىنانى كوردىم. سول ساتتەگى تاڭدانىسىم شەكسىز بولدى. بۇل شاعىن عانا دالا كىتاپحاناسىنان سپەنسەر, باكل, ليۋيس, ميلل, تەن, لاببوك, تايلور, حاكسلي, دارۆين, لايەلل, تيندالل, الفرەد راسسەل ۋوللەس, ماككەنزي ۋوللەس پەن سەر گەنري مەين سەكىلدى الەمگە ايگىلى عالىمداردىڭ ەڭبەكتەرىن ءوز كوزىممەن كوردىم. وعان قوسا, مۇندا سكوتت, ديككەنس, مارريات, دجوردج ەليوت, دجوردج ماكدونالد, ەنتوني تروللوپ, دجاستين ماككارتي, ەركمان-شاتريان, ەدگار اللان پو مەن برەت گارتتىڭ كوركەم شىعارمالارى مەن حيكايالارى دا بار ەكەن. كىتاپحانا, اسىرەسە, عىلىم مەن ساياسي ەكونوميكاعا تەرەڭ بويلاعان ەڭبەكتەرگە باي بولىپ شىقتى. جالپى العاندا, بۇل كىتاپحانا ونى قۇرىپ, پايدالانىپ وتىرعان حالىقتىڭ بىلىمگە قۇشتارلىعى مەن تانىم كوكجيەگىنىڭ كەڭدىگىن پاش ەتەتىن ءتىرى دالەل ەدى. وسى ساپارىمدا كورگەن, ەستىگەن دۇنيەلەردىڭ ىشىندە ءدال وسى كىتاپحانا مەنىڭ سەمەي تۋرالى ويىمدى ايقىنداپ, كوڭىل تورىنە جىلى شۋاق قۇيعانداي بولدى. كىتاپحانادان شىققان سوڭ, مەن ەرتىس وزەنىنىڭ بويىمەن شىعىسقا قاراي اياڭدادىم. بۇل وزەننىڭ ارعى بەتىندە قازاقتاردىڭ قونىسى ورنالاسقان. ال ەكى جاق اراسىنداعى بايلانىس پاروم ارقىلى جۇزەگە اسادى ەكەن. پاروم وزەن ورتاسىنداعى ورمان جامىلعان شاعىن ارالدان قوزعالىپ, قايىقپەن نەمەسە جاياۋ كوپىرمەن جەتۋگە بولاتىن قارسى جاعاعا وتپەك».
ءبىز سۇيەنىپ وتىرعان دەرەكتەردەن ابايدىڭ ەسىمى مۇحيتتىڭ ار جاعىنداعى امەريكا سىندى ەلگە تىم ەرتەدە جەتكەنىن اڭعاردىق. وسىلاي ءبىلىم الۋدى ادامنىڭ ءوزىن تانۋى دەپ بىلگەن دانىشپان وزىق ويىمەن-اق الەمدىك دەڭگەيدەگى ويشىل ەكەنىن دالەلدەي الدى. ءبىز ارقاشان ابايدىڭ ادام بولمىسىنا تەرەڭ بويلاپ, ءار ءسوزىن وتكەننىڭ عانا ەمەس, كەلەشەكتىڭ دە باعدارى رەتىندە ۇستانساق, قۇبا-قۇپ. ابايدىڭ ارتىنا قالدىرعان مۇرالارىنداعى جۇرەك, قايرات, اقىل ۇستانىمى قازىرگى قازاق قوعامىندا دا ءوز ءرولىن جوعالتپاق ەمەس. ال ونىڭ باسقان ءار ءىزى دە قازاق جۇرتى ءۇشىن قادىرلى بولا بەرمەك. جاھاندانۋ داۋىرىندە دە اباي قوزعاعان اسىل يدەيالار ويىمىزعا قايىرا ورالادى. ەندىگى ءبىزدىڭ مىندەتىمىز – اباي يدەيالارىن زامان تالابىنا ساي جاڭارتۋ ءھام جۇزەگە اسىرۋ.
