جاس قالامگەرلەر ءھام سەنىم سەرپىلىسى

پرەزيدەنت قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆ 2022 جىلعى 16 ناۋرىزداعى «جاڭا قازاقستان: جاڭا­رۋ مەن جاڭعىرۋ جولى» اتتى  جولداۋىندا قوعام­دىق ۇيىمداردىڭ قوعام ومىرىندەگى ەرەكشە ءرولىن اتاپ ءوتىپ, ولاردى «ەلدىڭ ورنىقتى جانە جان-جاقتى ىلگەرىلەۋىنىڭ ماڭىزدى فاكتورى» دەپ باعالاعان بولاتىن. مەملەكەت باسشىسى وسىلاي ۇكىمەت پەن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ ءوزارا ءىس-قيمىلىن كۇشەيتۋ, ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىن جۇيەلى تۇردە قايتا جاڭعىرتۋ قاجەتتىگىن ايقىنداپ بەردى.

وسى ورايدا مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگى جازۋشى­لار وداعىنىڭ جۇمىسىن جاندان­دى­رۋعا قولداۋ كورسەتىپ, ۇلت ادە­بيەتىنە قاتىستى تۇعىرلى يدەيا­لاردىڭ ناقتى جۇزەگە اسۋى­نا مۇرىندىق بولىپ كەلە­دى. اتاپ ايتساق, «جاڭا قازاق­ستان­نىڭ ادەبي-تانىمدىق پانورا­ما­سى», «جازۋشىلاردىڭ ادەبي شە­بەرلىك مەكتەبى», سون­داي-اق «تمد ەلدەرىنىڭ ارحيۆ­تە­رىن­دەگى قازاقستاندىق جازۋ­شى­لارعا قاتىستى زەرتتەۋ جۇ­مىستارىن جۇرگىزۋ» اتتى ءۇش جوبا ادەبيەتىمىزدىڭ دامۋىنا جول اشىپ, رۋحاني قۇن­دى­لىق­تارىمىزدى جاڭعىرتۋعا جانە قالامگەرلەردىڭ شىعارماشىلىق الەۋەتىن ارتتىرۋعا مول مۇم­كىن­دىك بەرىپ وتىر. اتالعان ءۇش ءىرى جوبانىڭ ىشىندەگى «جاڭا قازاقستاننىڭ ادەبي-تانىمدىق پانوراماسى» جوباسى – ەلىمىزدىڭ جاڭا تاريحي كەزەڭىندەگى ادەبي وي مەن كوركەمسوزدىڭ ءورىسىن كە­ڭەيتۋدى ماقسات تۇتقان ەرەكشە باستاما. اتالعان باعدارلامانى ەلىمىزدىڭ قوعامدىق, مادەني تىنىسىن, وڭىرلەردىڭ رۋحاني كەلبەتىن, تابيعاتى مەن تاريحىن, ادامدارى مەن تاعدىرلارىن كوركەم تۋىندى تىلىمەن بەينەلەي­تىن ىرگەلى ادەبي ەكسپەديتسيا دەۋگە دە بولادى.

جوبا اياسىندا جاس قالامگەر­لەر ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىن ارالاپ, تا­لانتتى اقىن-جازۋشى­لار تۋ­عان ولكەنىڭ قاسيەتتى تو­پىراعىن باسىپ, وڭىرلەردىڭ بولمىسىن, تىنىس-تىرشىلىگىن, تابيعي كەلبەتىن, تاريحي شەجىرەسىن ءوز شىعارمالارىنا ارقاۋ ەتىپ كە­لەدى. وسىلاي ادەبيەت تابال­دىرىعىن ەندى اتتاعان جاس ورەندەر ءار ءوڭىردىڭ وزىندىك بوياۋى­ مەن رۋحىن كوركەم تىلمەن ورنەكتەپ, جەر-سۋ اتاۋ­لارى مەن اڭىز-ءاپسانالارىن قايتا جاڭ­عىرتىپ, ادەبيەت ارقىلى ۇلت­تىق سانا مەن مادەني زەردەنى تە­رەڭدەتۋگە ءوز ۇلەستەرىن قوسىپ جا­تىر. ماسەلەن, 2024 جىلى جو­بانىڭ العاشقى كەزەڭى تابىس­تى جۇزەگە اسىپ, 20 ادەبي جيناق جارىق كوردى. بۇل ەڭبەكتەردە ەلى­مىزدىڭ 17 وبلىسى مەن 3 رەس­پۋبليكالىق ماڭىزى بار قالانىڭ ادەبي-تانىمدىق بەينەسى كورىنىس تاپتى. ءار جيناق – ءبىر ءوڭىردىڭ رۋحاني تولقۇجاتى سەكىلدى: وندا سول ايماقتىڭ تاريحى, مادەنيەتى, ادامدارى مەن تابيعي سۇلۋلىعى ادەبي تىلمەن كەستەلەندى.

ال 2025 جىلى جوبا ءوز جالعاسىن تاۋىپ, بولاشاعىنان ءۇمىت كۇتتىرەتىن 20 جاس قالام­گەر­دىڭ شىعارمالارى جارىققا شىق­پاق. اتاپ ايتساق, 8 تۋىندى – پروزا جانرىندا (اباي ايماعامبەتوۆ, قىزىلوردا – «تولقىندى كۇتكەن بالا»; سا­بينا سايلاۋباي, پاۆلودار – «ميزامشۋاق»; جاقسىلىق مۇرات­بەك, شىمكەنت – «اسپانى جاقىن اۋىلدىڭ...»;  فەرۋزا ما­دەنيەت, استانا  – «اققالام»;  نۇر­بەك نۇرجان, شىعىس قازاقستان وبلىسى –  «بەسىنشى  قاباتتاعى ءۇي»; تەمىرلان قىلىشبەك, جامبىل وبلىسى – «تىرنالار مەكەنى»;  بيبولات ءساتجان, قوس­تاناي –  «توبىل ويشىلى»; اسى­لان قۋانىش ۇلى, اتىراۋ – «كىش­كەنتاي»); 12 شىعارما – پوەزيا (ازامات ابىلقايىر, اقتو­بە – «قۇدىرەت»; قارلىعاش قا­باي, ماڭعىستاۋ – «كولەڭكەسىنە كەز بولعان كەسىرتكە»; ەدىلبەك دۇيسەنوۆ, الماتى – «اسپان»; مەڭدىبەك لۇقپانوۆ, باتىس قازاقستان وبلىسى  –  كەشىككەن كوكتەم»; ءدىلدا ۋاليبەك, اباي وبلىسى – «دەگەلەڭ»; تىلەۋبەك  باتىس, اقمولا – «سال كوكشە»;  ايزادا راحىمجانوۆا, ۇلىتاۋ وبلىسى – سارىارقانىڭ جاڭبىرى»; ەلامان ءاشىم, قاراعاندى – «ساپارباستاۋ»;  ادىلەت شوپەن, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى –  «تۇ­سىمەن سالىنعان ءۇي»; مۇحتار كۇ­مىسبەك, الماتى وبلىسى –  «جا­نارداعى جان بوياۋى»; باتىرحان سارسەنحان, تۇركىستان وبلىسى – «جاسىل قۇس»;  داۋرەن تىلەۋحان, جەتىسۋ وبلىسى – «نازىك تۇندەگى نوكتيۋرن») تۇرىندە جازىلعان.

جوبا شارتى بويىنشا ءاربىر قالامگەرگە بەلگىلى ءبىر ءوڭىردىڭ تىنىس-تىرشىلىگىن, ءومىر سالتى مەن رۋحاني كەلبەتىن كوركەم تۋىندى ارقىلى بەينەلەۋ مىندەتتەلەدى. وسىلاي قالامگەرلەر تۇتاس ءوڭىردىڭ بولمىسىن, ەلدىك رۋحىن, ادام مەن تابيعاتتىڭ بايلانىسىن پروزا نەمەسە پوەزيا تىلىمەن ورنەكتەيدى. ناتيجەسىندە, ەكى جىل ىشىندە پوەزيا, پروزا, باللادا, حيكايات, سپەكتاكل جانە بالالار ادەبيەتى جانرلارىندا ونداعان تىڭ تۋىندى دۇنيەگە كەلىپ, جالپى ەلدىڭ جاڭا ادەبي كارتاسى ءتۇزىلدى.

جوباعا قاتىسۋشى قالامگەر­لەر شىعارمالارى­نان ارقايسى­سى­نىڭ  وڭىرلىك ەرەكشەلىگى مەن تاقى­رىپتىق تەرەڭدىگى اي­قىن سەزىلەدى.  مىسالى, اباي اي­ماعامبەتوۆتىڭ «تولقىندى كۇت­كەن بالا» اتتى پروزالىق تۋىن­دىسى قىزىلوردانىڭ كەڭ دالاسى مەن سىردىڭ تىلسىم سىرىن بالا كوزقاراسى ارقىلى ءورىپ, تۋعان جەرگە دەگەن نازىك سا­عىنىشتى بەينەلەسە, ازامات ابىلقايىردىڭ «قۇدىرەت» پوە­زياسى اقتوبە توپىراعىنىڭ قۋاتتى رۋحىن, ۇلتتىڭ بيىك نامىسىن دارىپتەيدى. قارلىعاش قابايدىڭ «كولەڭكەسىنە كەز بول­عان كەسىرتكە» اتتى جي­ناعىن­دا ماڭعىستاۋ ءوڭىرىنىڭ تابيعاتى مەن ادام تاعدىرىنىڭ فيلوسوفيالىق ۇيلەسىمى كورىنىس تاپقان. ەدىلبەك دۇيسەنوۆتىڭ «اسپانى» – الماتىنىڭ رۋحاني كەڭىستىگىن, ال مەڭدىبەك لۇقپانوۆتىڭ «كەشىككەن كوكتەمى» – باتىس قازاقستاننىڭ تاعدىرلى تاريحى مەن بۇگىنگى بولمىسىن جىر ەتەدى. سول سەكىلدى سابينا سايلاۋبايدىڭ «ميزامشۋاق» رومانى پاۆلوداردىڭ وتكەنى مەن بۇگىنىنە تەرەڭ بويلاپ, ۇلتتىق بولمىس پەن زاماناۋي سانانىڭ توعىسىن سۋرەتتەيدى. جاقسىلىق مۇراتبەكتىڭ «اسپانى جاقىن اۋىلدىڭ…» اتتى پروزاسى شىمكەنت ءوڭىرى ادامدارىنىڭ جان الەمىن, كۇندەلىكتى تىرشىلىكتەگى قاراپايىم قۋانىش پەن رۋح بيىگىن بەينەلەسە, تىلەۋبەك باتىستىڭ «سال كوكشەسى» – اقمولانىڭ پوەتيكالىق پورترەتىن سومدايدى.

وسىلايشا, ءار ءوڭىردىڭ تىنىسى مەن تاعدىرى, تابيعاتى مەن تاريحى جيىرما ءتۇرلى جۇرەكتىڭ قالامىنان جيىرما ءتۇرلى بوياۋمەن ءورىلىپ شىقتى.

جوباداعى قالامگەرلەردىڭ ءبارى – جاس بۋىن. ولار وزدەرىنە سەنىپ تاپسىرىلعان ولكەلەردىڭ قاسيەتتى توپىراعىن باسىپ, ەل مەن جەر تاريحىنا تەرەڭ ءۇڭىلدى, اڭىز-اڭگىمەلەر مەن جەرگىلىكتى دەرەكتەردى جينادى. ناتيجەسىندە, بۇگىنگى كۇننىڭ كەلبەتى مەن ۇلتتىق ساناداعى جاڭعىرۋ ءۇردىسى كوركەم تىلمەن ورنەكتەلىپ, بولاشاققا امانات بولاتىن ادەبي ەسكەرتكىشكە اينالدى. سونىمەن قاتار بۇل جوبا ءبىر عانا شىعارماشىلىق بايگە ەمەس, سونىمەن بىرگە جاستاردى تىڭداي ءبىلۋ مادەنيەتىن قايتا جانداندىرۋدىڭ ۇلگىسى بولىپ وتىر. شىنىندا, جاس قالام يەسىن تىڭداۋ – ءوزىڭنىڭ بولاشاعىڭا كوز تاستاۋ, جاڭا وي مەن جاڭا ۇنگە جول اشۋ دەگەن ءسوز.

كوپ جاعدايدا جاستاردىڭ پىكىرى, ولاردىڭ كوزقاراسى ەلەۋسىز قالىپ جاتادى. ال بۇل جوبا سول ءبىر ەسكى ستەرەوتيپتى بۇزدى. ويتكەنى ابايدىڭ «توسىپ سويلەۋ» قاعيداسى ءدال وسىنداي تىڭداۋدان, زەردەلەۋدەن, كەيىنگى بۋىنعا سەنىم ارتۋدان باستالادى.

جاس قالام يەلەرى تەك جازىپ قانا قويعان جوق, وڭىرلەردىڭ مادەني, تاريحي, رۋحاني قازىنا­لا­رىن قايتا ءتىرىلتتى. ولاردىڭ ءاربىر شىعارماسى – ءبىر-ءبىر ءوڭىر­دىڭ كوركەم شەجىرەسى, ادەبي كارتاسى ىسپەتتى. قورىتا ايتقاندا, «جاڭا قازاقستاننىڭ ادەبي-تانىمدىق پانوراماسى» جوباسى – تەك شىعارماشىلىق باس­تاما ەمەس, ۇلت رۋحانياتىن جاڭ­عىرتۋدىڭ, ادەبيەت ارقىلى ەل جاندانۋىنا ۇلەس قوسۋدىڭ جارقىن كورىنىسى. بۇل – جاڭا زامان ادەبيەتىنىڭ جاڭا تىنىسى, جاڭا قازاقستان رۋحىنىڭ ادەبي ورنەگى.