مۇگەدەكتىگى بار ازاماتتاردى قولداۋ ماڭىزدى

بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى 1992 جىلى 3 جەلتوقساندى حالىقارالىق مۇگەدەكتەر كۇنى دەپ بەلگىلەدى. الەمدە ينكليۋ­زيۆتى قوعام قۇرۋدىڭ ماڭىز­دى ەكەنى ءاردايىم كوتەرىلەدى. ەرەكشە قاجەتتىلىكتەرى بار ازاماتتارعا قولداۋ تانىتۋ – ەلدىك ءىس. اينالاسىنا ىزگىلىكتىڭ, مەيىرىمدىلىكتىڭ شۋاعىن شاشىپ جۇرەتىن جاندار مەملەكەت­تىڭ ىرگەسىن نىعايتۋعا ءوز ۇلەسىن قوسۋدى ازاماتتىق پارىزى سانايدى.

ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلى­گىنىڭ مالىمەتىنشە 743,9 مىڭ مۇگەدەكتىگى بار ازاماتتىڭ  414 مىڭى (55,7%) – ەڭبەككە قابىلەتتى جاستا, 212,9 مىڭ ادام (28,6%) – زەينەتكەر. سونىمەن قاتار  117 مىڭ ادام (15,7%) – كامەلەت جاسىنا تولماعان بالا. مۇگەدەكتىگى بار ادامداردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن ارتتىرىپ, ولاردى الەۋمەتتىك تۇرعىدان قولداۋ ماقساتىندا مەملەكەت تاراپىنان كەشەندى شارالار قابىلدانىپ, جۇيەلى جۇمىستار اتقارىلىپ كەلەدى. مۇگەدەكتىگى بار ادامداردىڭ قۇقىقتارى مەن زاڭدى مۇددەلەرىن قامتاماسىز ەتۋ الەۋمەتتىك كودەكس اياسىندا جۇزەگە اسىرىلادى. 

«ەلىمىزدە مۇگەدەكتىگى بار ادامدار مەن مۇگەدەكتىگى بار بالالاردى تاربيەلەپ وتىرعان وتباسىلار­دىڭ ماسەلەلەرىن شەشۋ جولعا قويىلعان. ءتيىستى مينيسترلىك جانىندا مۇگەدەكتىگى بار جانداردى الەۋمەتتىك قورعاۋ سالاسىنداعى ۇيلەستىرۋ كەڭەسى جۇمىس ىستەيدى. كەڭەستىڭ نەگىزگى ماقساتى – مەملەكەت پەن ازاماتتىق قوعام اراسىندا ديالوگتىك الاڭ قۇرىپ, مۇگەدەكتىگى بار ادامداردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان ناقتى ۇسىنىستار مەن ۇسىنىمداردى ازىرلەۋ. بۇدان سىرت ورتالىق مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ باسشىلارى مەن وبلىس, قالا, اۋدان اكىمدەرىنىڭ جانىندا مۇگەدەكتىگى بار ادامدار ماسەلەلەرى جونىن­دەگى كەڭەسشىلەر ينستيتۋتى بار. ينستيتۋتتا 140-تان استام كەڭەسشى جەرگىلىكتى دەڭگەيدە ەرەكشە قاجەت­تىلىكتەرى بار ازاماتتاردىڭ ماسە­لەلەرىن شەشىپ, ولاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن ارتتىرۋعا ارنال­عان ۇسىنىستارى جۇزەگە اسۋىنا سەپتەسەدى», دەيدى ەڭبەك جانە حا­لىق­تى الەۋمەتتىك قورعاۋ ءمي­نيسترى­نىڭ كەڭەسشىسى زاحيرا بەگاليەۆا.

مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىن ورىنداۋ ماقساتىندا ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى ينكليۋزيۆتى ساياسات تۇجىرىمداماسىن بەكىتتى. بۇل قۇجات مەديتسينالىق-الەۋ­مەتتىك ۇلگىدەن الەۋمەتتىك-قۇقىق­تىق ۇلگىگە كوشۋدى كوزدەيدى. تۇ­جىرىمدامانىڭ باستى ماقساتى – ەلىمىزدەگى مۇگەدەكتىگى بار ادام­داردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن جاقسارتۋ. جوبانى جۇزەگە اسىرۋ ءاربىر ازامات ءوزىنىڭ دامۋ ەرەك­شەلىكتەرىنە قاراماستان, لايىق­تى ءومىر ءسۇرىپ, ءوز الەۋەتىن تولىق ىسكە اسىرا الاتىن قوعام قالىپتاستىرۋعا جول اشادى.

بۇگىندە مۇگەدەكتىك ەسە­بىنەن مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك جار­دەماقى الۋشىلاردىڭ سانى – 542,8 مىڭ ادام. جىل باسىنان بەرى اتالعان جاردەماقىنى تولەۋگە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 424 ملرد تەڭگە ءبولىندى. بۇعان قوسا, جىل باسىنان بەرى 114,5 مىڭ ادام مۇگەدەكتىگى بار بالانى كۇتۋگە ارنالعان جاردەماقى الدى. 53,3 مىڭ ادامعا ءبىرىنشى توپتاعى مۇگەدەكتىگى بار ادامدى كۇتىمگە العانى ءۇشىن جاردەماقى تولەندى. بيىلعى 10 ايدا 99 مىڭنان استام ادامعا ەڭبەككە قابىلەتتىلىگىنەن ايىرىلۋىنا بايلانىستى الەۋمەتتىك تولەم اۋدارىلدى. بۇل الەۋمەتتىك تولەمنىڭ ورتاشا مولشەرى – 72 003 تەڭگە. مۇگەدەكتىگى بار ادامداردى جۇمىسپەن قامتۋعا جاردەم­دەسۋ – مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ ماڭىزدى باعىتتارىنىڭ ءبىرى. بيىلعى قاڭتار-قازان ايلارى ارا­لىعىندا مۇگەدەكتىگى بار 111 مىڭ ادام جۇمىسپەن قامتىلعان. بۇل – ەڭبەك­كە قابىلەتتى جاستاعى مۇگە­دەكتىگى بار ازاماتتاردىڭ 30%-ى دەگەن ءسوز. الەۋمەتتىك كودەكس­كە سايكەس, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار مۇگەدەكتىگى بار ادامدار­دىڭ جۇمىس ورىندارىنا 2–4%-عا دەيىنگى كۆوتا بەلگىلەيدى. وسى جىلدىڭ ءۇشىنشى توقسانىندا كۆوتا شەڭبەرىندە مۇگەدەكتىگى بار 7,1 مىڭ ادام جۇمىسقا ورنالاس­تى. سونداي-اق مۇمكىندىگى بار ازاماتتار جۇمىسپەن قامتۋعا جار­دەمدەسۋدىڭ شارالارىنا قاتىسۋدا دا بەلسەندىلىك تانىتىپ كەلەدى. جىل باسىنان بەرى 4,8 مىڭ ادام تۇراقتى جۇمىس ورىندارىنا ورنالاستىرىلدى. سونىمەن قاتار 538 ادام – جاستار پراكتيكاسى اياسىندا, 538 ادام – الەۋمەتتىك جۇمىس ورىندارىنا, 5,7 مىڭ ادام – قوعامدىق جۇمىستارعا, 758 ادام – «كۇمىس جاس» جوباسىمەن, 120 ادام – «العاشقى جۇمىس ورنى» جوباسى اياسىندا, 9 ادام «ۇرپاقتار كەلىسىمشارتى» جوباسى ارقىلى جۇمىسقا ورنالاستى. مۇگەدەكتىگى بار ازاماتتار جەكە كاسىبىن اشۋعا ىنتا تانىتسا, مەملەكەت 400 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش مولشەرىندە (1,6 ملن تەڭگە) گرانت بەرەدى. بيىل 1,4 مىڭنان استام ازامات وسى گرانتتىڭ يگىلىگىن كوردى.

مۇگەدەكتىگى بار ادامداردىڭ قۇقىقتارىن قامتاماسىز ەتۋ, قولجەتىمدى ورتا قالىپتاستىرۋ ماقساتىندا وڭىرلەردە الەۋمەت­تىك ينفراقۇرىلىم نىساندارىن بەيىمدەۋ جۇمىستارى جۇر­گىزىلىپ جاتىر. 2023–2027 جىلدار ارالىعىندا ينتەراكتيۆتى قولجەتىمدىلىك كارتاسىنا ەنگىزىل­گەن 43 مىڭنان استام نىساندى بەيىمدەۋ جوسپارلانعان. قازىرگى ۋاقىتتا ەلىمىزدە 25 مىڭنان استام نىسان تولىق بەيىمدەلگەن.

2023 جىلدان بەرى الەۋمەتتىك قورعاۋ سالاسىنداعى مەملەكەتتىك ينسپەكتورلار ينستيتۋتى جۇمىس ىستەيدى. ولار مۇگەدەكتىگى بار ادام­داردى الەۋمەتتىك قورعاۋ سالاسىن­داعى زاڭنامانىڭ ساقتا­لۋىن مەملەكەتتىك باقىلاۋ ار­قىلى قاداعالايدى. بيىل جىل باسى­نان بەرى الەۋمەتتىك ينسپەكتورلار 1 356 تەكسەرۋ جۇرگىزگەن. ولاردىڭ 461-ءى – جوسپاردان تىس, 558-ءى – پروفيلاكتيكالىق باقىلاۋ اياسىندا, 337-ءسى پروكۋراتۋرانىڭ تالاپ ەتۋىمەن جۇزەگە استى. تەكسەرۋ ناتيجەسىندە انىقتالعان بۇزۋشىلىقتاردى جويۋعا 701 نۇسقاما بەرىلدى.

مۇگەدەكتىگى بار ادامداردىڭ قوعامدىق ىستەرگە بەلسەندى ارالاسىپ, مۇمكىندىگىن ارتتىرىپ, تۋىنداعان ماسەلەنى ەڭسەرۋ ماقساتىندا ارنايى الەۋمەتتىك قىزمەت تۇرلەرى دە ۇسىنىلادى. قىزمەت تۇرلەرى ستاتسيونارلىق, جارتىلاي ستاتسيونارلىق جاع­دايدا ءارى ۇيدە كۇتىمگە الۋ فورماتىندا كورسەتىلەدى. ارنايى الەۋمەتتىك قىزمەت ازاماتتاردىڭ جەكە قاجەتتىلىكتەرىنە بايلانىس­تى بىرنەشە باعىتتا ۇسىنى­لادى. نەگىزىنەن الەۋمەتتىك-تۇرمىس­تىق, الەۋمەتتىك-مەديتسي­نالىق, الەۋمەتتىك-پسيحولو­گيالىق, الەۋ­مەتتىك-پەداگوگي­كالىق, الەۋ­مەت­تىك-ەڭبەك, الەۋمەت­تىك-مادەني, الەۋ­مەتتىك-ەكونومي­كالىق, الەۋ­مەتتىك-قۇقىقتىق باعىتتى قامتيدى.

بيىلعى قاڭتار ايىنان ارنايى الەۋمەتتىك قىزمەتتەر كورسەتۋ جۇيەسىن ترانسفورماتسيا­لاۋ كۇشەيتىلىپ, ورتالىقتارعا ليتسەنزيا بەرۋ ارقىلى جان باسىنا قارجىلاندىرۋ ىسكە قوسىلدى. ليتسەنزيالاۋدىڭ باستى ماقساتى – كورسەتىلەتىن قىزمەتتەردىڭ ساپا­سىن ارتتىرىپ, قىزمەت الۋشى­لاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ. قازىردە 94 مىڭنان استام ادامعا قىزمەت كورسەتەتىن ۇيىم­دارعا 582 ليتسەنزيا بەرىلدى.

مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىن ورىنداۋ ماقساتىندا 2027 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن 12 وڭىردە مۇگەدەكتىگى بار ادام­دارعا ارنالعان زاماناۋي وڭال­تۋ ورتالىقتارى سالىنادى. ناق­تىلاپ ايتقاندا, اباي, اقمولا, اقتوبە, اتىراۋ, جەتىسۋ, جامبىل, باتىس قازاقستان, پاۆلودار, تۇركىستان وبلىستارى مەن الماتى, شىمكەنت, استانا قالالارىندا بوي كوتەرەدى. بۇگىنگە دەيىن سەمەي, تاراز, كەنتاۋ, ورال قالالارىندا 4 وڭالتۋ ورتالىعى اشىلدى. جىل سوڭىنا دەيىن اتىراۋ وبلىسىندا تاعى 1 ورتالىق پايدالانۋعا بەرىلەدى. قالعان 7 ورتالىقتىڭ قۇرىلىسى جۇرگىزىلىپ جاتىر.

«قامقورلىق» باستاماسى­نىڭ ءۇشىنشى كەزەڭىن ىسكە اسىرۋ شەڭبەرىندە اۋتيزم سپەكترىنىڭ بۇزىلۋى مەن باسقا دا پسيحيكا­لىق اۋىتقۋلارى بار بالالارعا ارنال­عان كۇندىزگى اۋىسىمدىق ورتا­لىقتار اشۋ قولعا الىندى. بۇگىندە مۇنداي ورتالىقتار اقتوبە, قوستاناي, پاۆلودار, وسكەمەن, تالدىقورعان, تاراز, شىمكەنت قالالارىندا ازامات­تاردىڭ يگى­لىگىنە اينالدى. ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مي­نيسترلىگى «قازاقستان حالقىنا» قورىمەن بىرلەسىپ, مۇگەدەكتىگى بار بالالاردى ءۇي جاعدايىن­دا وڭالتۋ جۇمىسىنا سەرپىن بەرەدى. يننوۆاتسيا­لىق وڭالتۋ­دىڭ تەحنيكالىق قۇرالدارىمەن قامتا­ماسىز ەتۋ جوباسى ىسكە اسىپ كەلەدى. بۇگىنگە دەيىن جوباعا 489 بالا قاتىسقان, ناتيجەسى دە كوڭىل قۋانتارلىق. ىلكىمدى ءىستىڭ شاراپاتى ءتيىپ, 353 بالانىڭ قيمىل-قوزعالىس داعدىلارى ەداۋىر جاقسار­عان, ونىڭ ىشىندە باستى تىك ۇس­تاۋ, وتىرۋ, ەڭبەكتەۋ, تۇرۋ قابىلەت­تەرى جاقسارىپ, 21 بالا وزدىگىنەن جۇرە باستادى.

قوعامنىڭ دامۋىنا مۇگەدەكتىگى بار ازاماتتاردىڭ دا قوسار ۇلەسى زور. الماتى وبلىسى, قاراساي اۋدانىنداعى «قاسكەلەڭ وقۋ-وندىرىستىك» كاسىپورنىنىڭ باسشىسى, ءى توپ مۇگەدەگى باۋىرجان ءپىرىمجانوۆ مۇگەدەكتىگى بار ازا­ماتتارعا مەملەكەت ءاردايىم قول­داۋ تانىتىپ, قامقورلىق كورسە­تەتىنىن ايتادى.

«قازاق سوقىرلار قوعامىنا» قاراستى ءبىزدىڭ كاسىپورىندا مۇگەدەكتىگى بار ازاماتتار ەڭبەك ەتەدى. ولار مەملەكەتتەن بەرىلەتىن الەۋمەتتىك جاردەماقى مەن زەينەتاقىعا ارقا سۇيەپ وتىرمايدى. وتباسىن اسىراۋ جولىندا تالماي ەڭبەك ەتىپ, قوسىمشا قاراجات جينايدى. ءبىز دە وسىلاي مەملەكەتتىك دامۋىنا وزىندىك ۇلەسىمىزدى قوسىپ كەلەمىز», دەيدى باۋىرجان اقان ۇلى.

ون ەكى مۇشەسى ساۋ, تەپسە تەمىر ۇزەر زىڭگىتتەي كەي ازاماتتار­دىڭ سىلتاۋعا سۇيەنۋى ەشقانداي اق­تاۋعا كەلمەيدى. مۇگەدەكتىگىنە مويىماي, كەرىسىنشە, ەلدىڭ دامۋى­نا ەرەكشە ۇلەس قوسىپ جۇرگەن قايسار جانداردان ۇلگى السا ەدى دەيمىز ءبىز.