بالا اسپانىن بۇلت شالماسىن
بالالار – ءبىزدىڭ بولاشاعىمىز. بالا ەڭبەگى قانالعان, قۇقىعى جەرگە تاپتالعان ەلدىڭ ەرتەڭىنەن جاقسىلىق كۇتۋ قيىن. ونداي مەملەكەتتەر الەمدە جوق ەمەس, بار. ال قازاقستان «بارلىق جاقسىلىق بالالارعا» تۇرعىسىنان ءومىر ءسۇرىپ كەلدى.
مeملەكەتىمىز تمد-دا العاشقى بولىپ بالا قۇقىعى تۋرالى كونۆەنتسيانى راتيفيكاتسيالادى.
بالالار, ەرەسەكتەر سياقتى نەگىز قالاۋشى قۇقىقتارعا, ياعني: سىيلاۋ, قول تيگىزبەۋ جانە ادامزاتتىق ابىرويىن ساقتاۋ قۇقىقتارىنا يە. سونداي-اق, ادام قۇقىعىنىڭ جالپىعا ورتاق دەكلاراتسياسىندا, ازاماتتىق جانە ساياسي, ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك جانە مادەني قۇقىقتار تۋرالى حالىقارالىق پاكتىلەردە, قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىندا جانە ءوزگە دە زاڭدارىندا كوزدەلگەن زاڭ تۇرعىسىنان قاتاڭ قورعالۋىنا قۇقىلى.
ستاتيستيكالىق مالىمەتتەرگە ءسۇيەنسەك, قازىرگى تاڭدا وڭتۇستىك قازاقستاندا 1 ميلليون 133 مىڭنان اسا بالا ءومىر سۇرەدى, 1022 جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپ, 1452 مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمدار, سپورت جانە ونەر مەكتەپتەرى بار. بالالاردىڭ بوس ۋاقىتىن ءتيىمدى وتكىزۋى ءۇشىن جاقسى جاعداي تۋعىزىلعان. وبلىس ورتالىعىنداعى وبلىستىق بالالار كىتاپحاناسى, تسيرك, ويىن ساۋىق ورتالىقتارى, زووباق, باسسەيندەر مەن سۋبۇرقاقتار, قالا سىرتىنداعى لاگەرلەر سياقتى يگىلىكتەر وسى ءسوزىمىزدىڭ دالەلى.
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى ءبىلىم, جاستار ساياساتى جانە تىلدەردى دامىتۋ باسقارماسى تاراپىنان بالالاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ ماسەلەسىنە كوپتەپ كوڭىل بولىنۋدە.
اعىمداعى جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا اۋدان, قالالاردا «بالا قۇقىق-
تارىن قورعاۋ – ورتاق ءىس» اتتى كەزدەسۋلەر وتكىزىلدى. اتالعان ءىس-شاراعا اۋدان, قالا اكىمدەرىنىڭ ورىنباسارلارى, ءبىلىم جانە ىشكى ىستەر ءبولىمدەرىنىڭ باسشىلارى, اۋداندىق اۋرۋحانالاردىڭ باس دارىگەرلەرى, ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىنىڭ باسشىلارى مەن تاربيە ءىسى ءجونىندەگى ورىنباسارلارى, اتا-انالار كوميتەتىنىڭ توراعالارى قاتىستى. وندا وتباسىلىق تاربيە, كامەلەتكە تولماعان جاسوسپىرىمدەردىڭ قۇقىقتارىنىڭ بۇزىلۋى, كامەلەتكە تولماعان قىزدار اراسىنداعى ەرتە جۇكتىلىك, بالالارعا قاتىستى زورلىق-زومبىلىق, بالا ەڭبەگىنىڭ ەڭ ناشار ءتۇرلەرى, اۋتواگرەسسيانىڭ الدىن الۋ, از قامتىلعان وتباسى بالالارىنا بەرىلەتىن ىستىق تاماق جانە وقۋشىلاردى تاسىمالداۋ سياقتى وزەكتى ماسەلەلەر تالقىلاندى.
2015 جىلدىڭ 1-12 ماۋسىم ارالىعىندا ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرلەرىندە «بالا ەڭبەگىن قاناۋعا قارسى 12 كۇن» ۇلتتىق اقپاراتتىق ناۋقانى «بالا ەڭبەگىن بىرگە جويامىز» ۇرانىمەن ءوتتى.
ۇلتتىق اقپاراتتىق ناۋقاننىڭ ماقساتى – بالا ەڭبەگىن پايدالانۋ پروبلەمالارى, ونىڭ ماسشتابى مەن سيپاتتارى, بالاعا جانە قوعامعا تيگىزەتىن اسەرى, سونداي-اق وسى سالاداعى حالىقارالىق جانە ۇلتتىق زاڭناما نەگىزدەرى تۋرالى قوعامنىڭ, ۇلكەندەر مەن بالالاردى قوسقاندا اقپاراتتىلىعىن ارتتىرۋ بولىپ تابىلادى.
وسىعان وراي, قوعامدى اقپارات-
تاندىرۋ ماقساتىندا جەرگىلىكتى باق-تا 27 ماقالا جارىق كوردى, دوڭگەلەك ۇستەلدەر مەن كونفەرەنتسيالار, تاقىرىپتىق كورمەلەر, بالالاردىڭ سۋرەت جانە شىعارمالار بايقاۋلارى وتكىزىلدى. «وتباسىدا زورلىق-زومبىلىققا جول جوق!», «تۇنگى قالاداعى بالالار», «ءجاسوسپىرىم», «كوشە» اتتى كەڭ اۋقىمدى رەيدتىك شارالار ۇيىمداستىرىلدى. سونىمەن قاتار, بارلىق ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىندە سەنىم تەلەفوندارى جۇمىس ىستەيدى. ءار بالاعا نەمەسە ەرەسەك ادامعا بالا ەڭبەگى سالاسىندا ءوزىنىڭ پروبلەمالارىن جانە ونى شەشۋ جولدارىن ايتۋ ءۇشىن جاعداي جاسالىنۋدا.
قاتارىنان جەتىنشى جىل وتكىزىلىپ وتىرعان جالپىرەسپۋبليكالىق «مەكتەپكە جول» شاراسى وڭتۇستىك قازاقستاندا دا باستالىپ كەتتى. ونىڭ ماقساتى – از قامتىلعان جانە كوپبالالى وتباسىلار, جەتىم جانە اتا-اناسىنىڭ قامقورلىعىنسىز قالعان بالالارعا جاڭا وقۋ جىلىنا دايىندىق كەزەڭىندە كومەك كورسەتۋ جانە ءتۇرلى سەبەپتەرمەن بالالاردىڭ مەكتەپكە بارماۋىنىڭ الدىن الۋ بوپ تابىلادى. وتكەن جىلى وسى اكتسيا اياسىندا وبلىسىمىزدىڭ 21656 بالاسىنا كومەك كورسەتىلدى. ونىڭ ىشىندە 12918 بالاعا بيۋدجەت ەسەبىنەن بولسا, 8738 بالا دەمەۋشىلەر تاراپىنان مەكتەپكە دايىندالدى.
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى.
قادىرىن ءبىلىپ جۇمساساڭ, قولعابىسقا جارايدى
«جاستا بەرگەن تاربيە, جاس شىبىقتى يگەندەي» دەپ اتام قازاق بەكەر ايتپاعان. سوندىقتان دا بالا ەڭبەگىن ۇيىمداستىرۋ وتە جاۋاپتى ءىس. كامەلەتكە جاسى تولماعانداردىڭ ەڭبەك قۇقىعىن ساقتاۋ زاڭدىلىعىن ورىنداۋ دا قاپەردەن شىقپاۋى ءتيىس. نەسىن جاسىرامىز, ءبىزدىڭ كەزىمىزدە جازعى دەمالىستا قوي باعىپ, قوزى ايىرىپ, مال ازىعىن دايىنداۋدا تىركەمەگە وتىراتىن بالالار. تاڭ الاكەۋىمنەن قاس قارايعانشا جۇمىس ىستەيتىن. ول كەزدە بالا ەڭبەگىن قاناۋداي-اق قاناعان ەكەن-اۋ كەڭەستىك ساياسات. قازىر ولاي ەمەس, ادام قۇقىعى العا شىقتى, ەلىمىز جاس ۇرپاعىنىڭ كەلەشەگىن ويلاي باستادى. بالا ەڭبەگىن ارزان كورىپ, اسىرا سىلتەۋشىلىككە جول بەرمەۋدىڭ پارمەندى شارالارىن الۋدا. مۇنىڭ ءوزى ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق قۋاتىن كورسەتەدى, دەموكراتيالىق دامۋىن اڭعارتادى. دەگەنمەن, ءالى دە از قامتىلعان وتباسىلارى بار. جوعارى كلاستاردا وقيتىن بالالارى ءالى كەلەتىن جۇمىستى زاڭعا سايكەس اتقارىپ جاتسا, ابەستىگى دە بولا قويماس ەدى. ول ءبىر جاعىنان بالانى ەڭبەك ەتۋگە داعدىلاندىرسا, ەكىنشى جاعىنان, وتباسى تۇرمىسىن جەڭىلدەتۋگە سەپتىگى تيەدى. سوندىقتان, قابىرعاسى قاتپاعان جاستى ەڭبەككە جەگىپ قويماي, ءبىر ۋاقىت بالالار قۇقىعىن قورعاۋ زاڭدىلىقتارىنا ساي ۇيىمداستىرۋ كەرەك سياقتى كورىنەدى دە تۇرادى. اينالىساتىن ءىسى بولماي, سەلتەڭباي جۇرىسكە سالىنعان بالانىڭ ءتۇبى جاقسىلىققا سوقتىرمايتىنىن ءومىردىڭ ءوزى كورسەتىپ وتىر. دالەل كەرەك پە, جەتكىلىكتى. وبلىس اۋماعىندا ۇستىمىزدەگى جىلعى 6 ايداعى كامەلەتتىك جاسقا تولماعاندار تاراپىنان بولعان قىلمىس وتكەن جىلدىڭ وسى كەزەڭىمەن سالىستارعاندا 19,2 پايىزعا وسكەن. وبلىستىق ىشكى ىستەر دەپارتامەنتى اكىمشىلىك پوليتسياسى باسقارماسى يۋۆەنالدىق پوليتسياسىنىڭ باستىعى, پوليتسيا پودپولكوۆنيگى كلارا يسلاموۆانىڭ ايتۋىنشا, جاسوسپىرىمدەر نەگىزىنەن دەنەگە اۋىر جاراقات سالۋ, بۇزاقىلىق, ۇرلىق جانە قاراقشىلىق قىلمىسقا كوبىرەك ۇرىنادى ەكەن. – وبلىستا جاسوسپىرىمدەر قىلمىسىنىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا وسى كەزەڭدە ىشكى ىستەر ورگاندارى مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندارمەن بىرلەسە وتىرىپ, «تۇنگى قالاداعى بالالار», «ءجاسوسپىرىم – زاڭ – قاۋىپسىزدىك», «جۇمىسپەن قامتۋ» رەيدتەرىن, پوليتسيالىق اكتسيالارىن, «ءجاسوسپىرىم» شۇعىل الدىن الۋ شارالارىن تۇراقتى وتكىزىپ كەلەدى. وسىنداي شارالار بارىسىندا ءارتۇرلى قۇقىق بۇزۋشىلىقتار مەن قىلمىستارى ءۇشىن ىشكى ىستەر ورگاندارىنا 2218 كامەلەتكە جاسى تولماعاندار جەتكىزىلدى. سونىڭ 1482-ءسى اكىمشىلىك قۇقىق بۇزعاندار, ال, 92-ءسى قىلمىسقا قاتىسى بارلار. 1308-ءى زاڭدى وكىلدەرسىز ۇيلەرىنەن سىرتتا جۇرگەندەر بولسا, 38 كامەلەت جاسىنا جەتپەگەن ءجاسوسپىرىم كوڭىل كوتەرەتىن ورىنداردا بولعان, – دەيدى كلارا بولاتقىزى. 99 اتا-انا جانە ولاردى الماستىراتىن ادامدار بالالارىنا جەتكىلىكتى تاربيە بەرمەي, باقىلاۋ جاساماعانى ءۇشىن اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلعان. ىشكى ىستەر ورگاندارىنا 490 ءجاسوسپىرىم جانە 252 قولايسىز وتباسى ەسەپكە الىنعان. ارينە, كامەلەتكە تولماعانداردىڭ قىلمىسقا ۇرىنۋىنىڭ الدىن الۋ باعىتىندا جاسالعان جۇمىستار دا جەتەرلىك. وسىنىڭ ءبارى سونداي بىرلەسكەن ءىس-قيمىل ناتيجەسىندە انىقتالىپ وتىر. باسقا اتقارىلعان جۇمىستاردى بىلاي قويعاندا جازعى دەمالىس كەزىندە كامەلەتكە تولماعان 48 مىڭ جاستىڭ دەمالۋدىڭ ۇيىمداسقان تۇرىمەن قامتاماسىز ەتىلگەنىن, قيىن وتباسىلارىنان شىققان 36 ءجاسوسپىرىمنىڭ ەڭبەككە ورنالاستىرۋعا ءتيىستى ورىندارعا جولدانعانىن ايتۋ ءلازىم. سوعان قاراماستان, مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندارمەن بارلىق مەنشىكتەگى ۇيىمدار كامەلەتكە تولماعانداردىڭ ەڭبەگىن پايدالانۋىنداعى زاڭسىزدىقتى انىقتاۋ ماقساتىندا جۇمىستار جۇرگىزىلگەن. اكتسيا بارىسىندا كامەلەتكە تولماعانداردى ەڭبەك زاڭدىلىعىن بۇزا وتىرىپ, پايدالانۋدىڭ ەكى دەرەگى انىقتالعان. مىسالى, س.بايىشەۆ اتىنداعى كوللەدجدىڭ 1998 جىلى تۋعان ا. دەگەن وقۋشى قىزىنا قاتىستى ەڭبەك زاڭدىلىعىنىڭ بۇزىلعانى, ول وبلىس ورتالىعىنداعى «حالۆا» مەيرامحاناسىندا 15.00 ساعاتتان 24.00 ساعاتقا دەيىن جۇمىس ىستەپ كەلگەنى انىقتالعان. شۇكىر, وزگە ايماقتارداعىداي, كامەلەتكە تولماعانداردى قاناۋدىڭ توزگىسىز جاعدايلارى وڭىردە كەزدەسە قويماپتى. قازىر قالا كوشەلەرىندە اۆتوكولىك جۋىپ, ساۋدا سورەلەرىندە تاۋارلار مەن ونىمدەر ساتىپ تۇرعان بالالاردى كورىپ ءجۇرمىز. ارينە, بالا ەڭبەگىن ۇيىمداستىرۋدان, ونىڭ قۇقىعىن ساقتاۋدان اتا-انا دا شەت قالا المايدى. سوندىقتان, قابىرعاسى قاتپاعان, بۋىنى بەكىمەگەن جاستىڭ ەڭبەك قۇقىعىن ساقتاۋعا قاتىستى زاڭنامانىڭ مۇلتىكسىز ورىندالۋى – ءومىر تالابى. بۇل جاس ۇرپاقتىڭ الدىنداعى ازاماتتىق پارىزىمىز بولماق. قادىرىنە جەتىپ جۇمساي بىلسەڭ, بالا دا قولعابىسقا جارايتىنىن تاعى دا ەسكە سالعىمىز كەلەدى. ساتىبالدى ءساۋىرباي, «ەگەمەن قازاقستان». اقتوبە وبلىسى.مۇمكىندىگى شەكتەۋلى بالالار مەيىرىمگە ءزارۋ
وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ تۇراقتى كوميسسياسىنىڭ كەزەكتى ماجىلىسىنە قاتىسقانبىز. وعان بىرقاتار ءماسليحات دەپۋتاتتارى, اۋدان اكىمدەرىنىڭ ورىنباسارلارى, باسقارمالار مەن ۆەدومستۆولاردىڭ باسشىلارى شاقىرىلىپتى. ماجىلىستە مۇمكىندىگى شەكتەۋلى بالالارعا پسيحولوگيالىق, مەديتسينالىق جانە پەداگوگيكالىق كومەك كورسەتۋ جۇمىستارىنىڭ بارىسى تالقىلاندى. وبلىستىق پسيحولوگيالىق, مەديتسينالىق جانە پەداگوگيكالىق كەڭەستىڭ مالىمەتى بويىنشا, 2014 جىلدىڭ 1 قاڭتارىندا وڭىردە مۇمكىندىگى شەكتەۋلى 5685 بالا تىركەلسە, ونىڭ 2005-ءى مۇگەدەك بالالار ەكەن. ولاردىڭ 411-ىنە ارنايى مامانداردىڭ كومەگى كورسەتىلەدى. 2522 بالا لوگوتوپتا ء(تىل مۇكىستىگى) تىركەلگەن. اعىمداعى جىلدىڭ 6 ايىندا 3366 بالا تەكسەرىستەن ءوتىپ, دارىگەرلىك كەڭەس السا, ونىڭ 1360-ى العاش رەت قارالعان. سونداي-اق, 5685 مۇمكىندىگى شەكتەۋلى بالانىڭ 5231-ءى ءبىلىم الۋعا قابىلەتتى بولسا, 454 بالا ونداي مۇمكىندىككە قابىلەتسىز كورىنەدى. ال, 1 ماۋسىمداعى مالىمەت بويىنشا 347 مۇگەدەك بالا ۇيدە ءبىلىم الۋدا. سونداي-اق, پسيحيكالىق دامۋى كەشەۋىلدەپ قالعان, اقىل-ەسىندە كەمشىلىگى بار 1298 بالاعا ارنايى قامقورلىق جاسالۋدا. مۇمكىندىگى شەكتەۋلى 369 بالاعا ءبىلىم بەرۋ ۇدەرىستەرى ارنايى مامانداردىڭ باقىلاۋىمەن جەتى پسيحولوگيالىق, پەداگوگيكالىق كوررەكتسيا كابينەتىندە جۇزەگە اسىرىلادى. جالپى, وبلىستاعى مۇمكىندىگى شەكتەۋلى بالالارعا 543 دارىگەر مەديتسينالىق قىزمەت كورسەتەدى. ونىڭ 362-ءسى بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ كۋرستارىنان ءوتتى. جالپى, وبلىس بويىنشا جىل سايىن 200-240 بالادا تۋا بىتكەن دامۋ اقاۋى, 12-14-ىندە داۋن سيندرومى انىقتالاتىن كورىنەدى. بۇگىنگى كۇنى وسىنداي بويىندا تۋا بىتكەن اقاۋى بار بالالارعا پسيحولوگيالىق, مەديتسينالىق جانە پەداگوگيكالىق كومەك كورسەتۋ ورتالىقتارى جەتىسپەيدى جانە بارىنىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسى ءالسىز. وسى ورايدا, نەگىزگى پروبلەما رەتىندە ماماندار جەتىسپەۋشىلىگى وتكىر كۇيىندە قالۋدا. ءبىلىم بەرۋ باسقارماسى باسشىلارىنىڭ ءمالىمدەۋىنشە, وبلىس اۋماعىندا 38 لوگوپۋنكت جۇمىس ىستەيدى. 18 مەكتەپتە 379 پسيحولوگيالىق, پەداگوگيكالىق كابينەتتەر بار. دەگەنمەن, بۇلاردىڭ ءبارى نەگىزىنەن اۋدان ورتالىقتارىندا ورنالاسقان. سوندىقتان, شالعايداعى ەلدى مەكەندەردەگى بالالارعا كومەك كورسەتۋ كەزىندە ءبىراز قيىندىقتاردىڭ بار ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. ال ستەپنوگور قالاسىندا جاڭا ارنايى مەكتەپ-ينتەرنات سالۋ قاجەت. مۇنداعى مەكتەپ بۇرىنعى بالاباقشا عيماراتىندا ورنالاسقان. ەگەر جاڭا مەكتەپ سالىناتىن بولسا, ەسكى عيماراتتى بىردەن بالاباقشاعا اينالدىرۋعا بولادى. سونىمەن قاتار, ءماسليحات وتىرىسى بارىسىندا جارىسسوزگە قاتىسقاندار مۇمكىندىگى شەكتەۋلى بالالاردىڭ قۇقىقتارى بۇزىلاتىندىعىن ورتاعا سالدى. اسىرەسە, ساۋىقتىرۋ ورتالىقتارىنىڭ كوبى جەكەشەلەنىپ كەتكەندىكتەن ولاردىڭ قىزمەت كورسەتۋ ساپاسى وتە تومەن. بۇگىنگى كۇنى ونداعى انتيسانيتارلىق جاعداي مەن تاربيە جۇمىستارىن باقىلاۋ مۇمكىن ەمەس. سونداي-اق, ارنايى مەكتەپ-ينتەرناتىن ءبىتىرىپ شىققان كەيبىر تۇلەكتەردى جۇمىسقا ورنالاستىرۋ كەزىندە دە قيىندىقتار تۋىندايتىنى ايتىلدى. باقبەرگەن امالبەك, «ەگەمەن قازاقستان». اقمولا وبلىسى.
