ازاتتىقتى اڭساعان جاستار

1941 جىلدىڭ قاراشا ايى. كەڭەس وداعى مەن گەرمانيا اراسىنداعى سوعىستىڭ باستالعانىنا نەبارى بەس اي ۋاقىت وتكەن. بۇل كۇندەرى ماي­داندا قان كەشكەن قىزىل ارميا گەر­مانيا اسكەرىنە توتەپ بەرە الماي كەرى شەگى­نىپ جاتقان-دى. مايدان دالاسىنداعى ءوندىرىس ورىندارىن قازاقستانعا كوشىرۋ جۇمىسى دا قارقىن الدى. سونداي كۇر­دە­لى كەزەڭدە كسرو جوعارعى كەڭەسى پرەزيديۋمىنىڭ توراعاسىنا ۋلتيماتۋم قويىپ, القى­مىنان العان حاتتىڭ كەلۋى يمپەريا باسشىلارىن شوشىتتى.

حات قولمەن جازىلعان. استىنا «گاكسيم» دەگەن لاقاپ ات قويىلعان. تاعى ءبىر تاڭعالارلىعى, حات 1941 جىلدىڭ 7 قا­راشاسى كۇنى جولدانعان. بۇل كوم­مۋ­نيستىك قوعام ءۇشىن اسا قاسيەتتى كۇن, ويت­كەنى 1917 جىلى وسى 7 قاراشادا سانكت-پەتەر­بۋرگتە ۋاقىتشا ۇكىمەت قۇلاتىلىپ, بيلىك باسىنا  بولشەۆيكتەر كەلگەن ەدى.

ارادا 24 جىل وتكەندە, ءدال  7 قاراشادا اتىشۋلى گاكسيم اتىنان حات جازعان كىمدەر؟ حات ماتىنىندە نە ايتىلادى؟ ول حات كەڭەس وداعىن اشسا الاقانىندا, جۇمسا جۇدىرىعىندا ۇستاعان ستالين مەن كالينيندى نەگە قورقىتتى؟

الدىمەن حات ماتىنىمەن تانىسالىق.

«كسرو جوعارعى كەڭەسى پرەزيديۋمىنىڭ توراعاسى ميحايل يۆانوۆيچ كالينين جولداسقا قازاق حالقىنان دوستىق سالەم!

ءبىز «قازاق حالقىن قورعاۋشىلار وداعى» ۇيىمىنىڭ مۇشەلەرى قازاق ۇلتىنىڭ اتىنان وسى حاتتى جولداي وتىرىپ, مىناداي تالاپ-تىلەكتەرىمىزدى بىلدىرەمىز:

قازاق حالقى كسرو كونستيتۋتتسياسىنا سايكەس دەربەس قازاق مەملەكەتى بولىپ بولىنگىسى كەلەدى. ونىڭ سەبەبى, ورىستاندىرۋ ساياساتىنا بايلانىستى قازاق ءتىلى, قازاق حالقىنىڭ مادەنيەتى مەن حالىقتىڭ قۇقىعى اياققا باسىلدى. قازاقتار قازىر قۇل سياقتى تۇ­رىپ جاتىر. كۇنى-ءتۇنى جۇمىس جاسايدى. ءونىم­دى (ەڭبەكتىڭ قايتارىمى) از الادى. ونى دا مەم­لەكەتكە بەرەدى. كيىنۋگە تۇك تە قالمايدى.

قازاق حالقىنىڭ ورىستاردان ءبولىنۋىن سۇرايمىز. ەگەر بۇل تالاپتارىمىز ورىندالماسا, حالىق وتاننىڭ دەربەستىگىن امالسىزدان قولىنا مىلتىق الىپ قورعاۋعا شىعادى.

جاۋاپتى وسى جىلدىڭ 1 جەلتوقسانى كۇنى «پراۆدا» گازەتى مەن راديودان كۇتەمىز.

گاكسيم 7\11 - 41 جىل».

نكۆد قىزمەتكەرلەرى حاتتى كىمدەردىڭ جازعانىن انىقتاپ ۇلگەرمەي جاتىپ, باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اۋداندارىندا مەملەكەتكە قارسى ۇنپاراقتاردىڭ تاراتىلعانى تۋرالى فاكتى تىركەلدى. ۇن­پاراق­تاعى ءماتىن دە وتارلاۋشى كەڭەس بيلى­گىنە قارسى قارۋلى كوتەرىلىس جاساۋعا ۇندەيدى.

«قازاقتىڭ ۇلدارىنا «قازاق حالقىن قورعاۋشىلار وداعى» اتىنان ءسوز ارنايمىز. ءبىز «قازاق حالقىن قورعاۋشىلار ۇيىمى» قازاق جاستارىن, ءوزىمىزدىڭ وتانىمىز ءۇشىن, قازاقتاردىڭ تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن, ونىڭ ءتىلى مەن مادەنيەتى ءۇشىن قالىڭ قازاق جۇرتىن كۇرەسۋگە شاقىرىپ وتىرمىز. «قازاق حالقىن قورعاۋشىلار وداعى» وسى ماقساتتا حالىقتى باستاۋعا بەل بۋىپ وتىر جانە باستاي دا بەرمەك. بىراق تا قازاق حالقىن كسرو-دان بولۋگە وداقتىڭ كۇشى جەتكىلىكسىز. ونىڭ ۇستىنە كەڭەس وكىمەتى جانە ونىڭ باسشىلارى كونستيتۋتسيادا كورسەتىلسە دە, ءبىزدىڭ كەڭ بايتاق دالامىز بەن باي رەسپۋبليكامىزدى بولەك شىعارۋعا قارسى جانە بولمەيدى دە. سول ءۇشىن قازاق حالقى ءوزىنىڭ وتانى, دەربەستىگى, مادەنيەتى, ءتىلى ءۇشىن قولدارىنا قارۋ الىپ كۇرەسكە شىعۋى كەرەك. تاريح باسقالاي كۇرەس جولىن بىلمەيدى. ءاربىر حالىققا ءوز وتانى, دەربەستىگى, وزدەرىنە ىستىق مادەنيەتى مەن ءتىلى كەرەك. ۇلتتىق كۇرەس وسىدان تۋىندايدى. قازىرگى كەزدەگى كسرو-داعى قازاق, وزبەك, باشقۇرت, تاتار, قىرعىز, ارميان جانە باسقا از ۇلتتار ورىستاندىرۋ ساياساتىنا ۇشىراپ, وزدەرىنىڭ ۇلتتىق بەت-بەينەسىن جوعالتا باستادى. اتالعان  حالىقتاردىڭ وكىلدەرى دە ءوز وتانى ءۇشىن كۇرەسكە ءازىر. ءبىز, از ۇلتتار, ۇلى مايدانعا قوسىلىپ قارسى تۇرۋىمىز كەرەك. ول ءۇشىن ءبىز باستاۋعا ءتيىسپىز.

قازاق ۇلدارى! ءوز وتانىڭىز بەن دەربەستىگىڭىز ءۇشىن بۇگىنگى كۇننەن باستاپ قارۋلى كۇرەسكە جۇمىلىڭىزدار!».

«قازاق حالقىن قورعاۋشىلار وداعى» ۇيىمى ۇنپاراقتاردى باسپادان باسىپ شىعارعان. ۇيىم باسپاحانادا ءارىپ تەرۋشى بولىپ قىزمەت ەتەتىن ءماززال اليەۆتىڭ كومەگىمەن وزدەرىنىڭ استىرتىن باسپالارىن جاساقتاعان. جاسىرىن باسپادان ۇنپاراقتاردى عانا ەمەس, ۇيىمنىڭ مۇشە­لىك بيلەتتەرىن دە شىعارىپ, ۇيىم مۇشە­لەرى­نە تاراتىپ بەرگەن. ۇنپاراق تاراتۋشىلار ءماتىن سوڭىندا كەنەسارى مەن ناۋرىزبايدىڭ, يساتاي مەن ماحامبەتتىڭ, امانگەلدى مەن بەكبولاتتاردىڭ ارۋاعىن شاقىرىپ, قازاق ۇلتىن رۋحتاندىرماق بولعان. ءار ۇنپاراق سوڭىندا «ۇلتتار­دىڭ بوستاندىعى جاساسىن», «قازاق حالقى جا­ساسىن», «قازاقتىڭ جەڭىمپاز پەرزەنت­تەرى – باتىرلارى جاساسىن», «قازاق باتىر­لارىنىڭ وتانى جاساسىن», «وتان ءۇشىن العا! كۇرەسكە شىق» دەگەن سياقتى ۇراندار كوتەرىلگەن.

كەڭەس وداعى باسشىلارىنا گاكسيم-نەن كەلگەن حات پەن باتىس قازاقستاندا تاراعان ۇنپاراقتار اۋىر سوققى بولىپ ءتيدى. مايدان دالاسىندا ونسىز دا جەڭىلىپ جاتقان مەملەكەت ىشتەن ب ۇلىنسە, كەڭەس وداعى ءبىرجولا قۇلاپ, ىدىرايتىنى انىق ەدى. سوندىقتان دا, ستالين مەن كالينين باستاعان كسرو باسشىلىعى بۇل ۇرانداردىڭ باتىل ءۇنى وداقتاس رەسپۋبليكالارعا تاراماي تۇرىپ, «قازاق حالقىن قورعاۋشىلار وداعى» ۇيىمىن تەز ارادا تاۋىپ, ۇيىم مۇشەلەرىن قاتاڭ جازالاۋدى تاپسىردى.

ارادا باقانداي بەس اي وتكەننەن سوڭ, 1942 جىلدىڭ 1 ءساۋىرى كۇنى مەملە­كەتتىك قاۋىپسىزدىك كوميتەتى قارۋلى كوتە­رىلىس جاساماق بولعان «قازاق حال­قىن قورعاۋشىلار وداعى» ۇيىمىن انىقتادى. كوتەرىلىسشىلەر سوعىسقا الىنىپ, مايدانعا اتتانىپ بارا جاتقان قازاق جاستارىنىڭ كۇشىن پايدالانىپ, جەرگىلىكتى وكىمەتكە سوققى بەرمەك بولعان.

ارتىنشا, كەڭەس وداعىنا قارسى استىرتىن ۇيىمنىڭ ۇياسى باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ فۋرمانوۆ, ياعني قازىرگى جالپاقتال اۋدانىندا ورنالاسقانى بەلگىلى بولدى. «گاكسيم» دەگەننىڭ ءمانى ەكى ادامنىڭ اتى-جوندەرىنىڭ باس ارىپتەرى (عۇبايدۋللا انەس ۇلى كوشەكوۆ, ساتقالي يمانعالي ۇلى مولداعاليەۆ) بولىپ شىقتى. استىرتىن ۇيىم مۇشەلەرى تولىقتاي اشكەرە بولعانشا,  اۋداننان سوعىسقا ادام الۋ ءىسى توقتاتىلدى. سول ارالىقتا نكۆد تەرگەۋشىلەرى اتالعان استىرتىن ۇيىمعا قۇلباسوۆ دەگەن بۇركەنشىك اتپەن  تىڭشىسىن مۇشە ەتىپ ۇلگەردى. ول «قازاق حالقىن قورعاۋشىلار وداعى» ۇيىمى مۇشەلەرىنىڭ سەنىمىنە كىرىپ, ءتىپتى جىمپيتى اۋدانىندا قارۋلى كوتەرىلىستى ۇيىمداستىرۋ جۇمىسىنا بەكىتىلدى. «قازاق حالقىن قورعاۋشىلار وداعى» ۇيىمى باتىس قازاقستانداعى كوممۋنيستىك بيلىكتى قۇلاتۋدىڭ ناقتى جوسپارىن ازىرلەگەن. ولار «گەوگرافيالىق كارتا – كوتەرىلىس باعدارشاسى» اتتى قۇجات قابىلداپ, كارتا ارقىلى ءار اۋدانعا جاۋاپتى ادامداردى بەكىتكەن. سول كارتادا كورسەتىلگەن سىزبامەن كوتەرىلىستىڭ قالاي باستالاتىنى, قاي باعىتقا قوزعالىپ, وزگە اۋدانداعى كۇشتەرمەن قالاي قوسىلاتىنى كورسە­تىلگەن. سونداي-اق ۇيىم باسشىسى كوتەرىلىس باستالاتىن كۇندى اۋداندارعا «مەنىڭ ۇيلەنۋ تويىم 05.04.1942 جىلى بولادى» دەگەن جەدەلحاتپەن حابارلايتىنى, ال اۋدانداردان دا وسىنداي ءوڭى وزگەرتىلگەن ماعىنادا جاۋاپ كەلەتىنى بەلگىلەنگەن.

استىرتىن ۇيىمنىڭ ۇلكەن اۋقىمدا كوتەرىلىس جاساپ, كوممۋنيستىك جۇيەنى قۇلاتۋى ءۇشىن قارجى اۋاداي قاجەت ەدى. «قازاق حالقىن قورعاۋشىلار وداعى» ۇيىمى فۋرمانوۆ اۋداندىق بانك بولىمشەسىن توناۋدى دۇرىس دەپ شەشەدى. بانك توناۋدىڭ دا جوسپارى بەكىتىلەدى.

ۇيىم مۇشەلەرى بانك توناۋعا ۇيىم جەتەكشىسى قاتىسپاۋى كەرەك دەگەن شەشىمگە كەلگەن. باسشىنىڭ ءومىرىن قاتەرگە تىكپەۋ استىرتىن ۇيىمنىڭ عۇمىرىن ۇزارتۋ ءۇشىن كەرەك بولعان. ياعني توناۋشىلار قولعا تۇسسە دە,  «قازاق حالقىن قورعاۋشىلار وداعى» ۇيىمى جۇمىسىن توقتاتپاۋعا ءتيىس دەگەن شەشىم قابىلدانعان. بانك توناۋشىلار الدىمەن تەلەفون جەلىسىن ءۇزىپ, بانكتىڭ سىرتپەن بايلانىسىن شەكتەپ تاس­تايدى. سوسىن, قولعا تۇسىرگەن قارجىنى كوتەرىلىس باستالعانشا جەر استىنا كومىپ تاستاۋ ۇيعارىلادى.

قۇلباسوۆ دەگەن بۇركەنشىك اتپەن «قازاق حالقىن قورعاۋشىلار وداعى» ۇيىمىنا مۇشە بولعان جانسىز از ۋاقىتتا ۇيىمنىڭ مۇشەلەرىن مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك ورگانى قىزمەتكەرلەرىنە انىقتاپ بەردى. كسرو ىشكى ىستەر حالىق كوميسسارياتى قىزمەتكەرلەرى ۇيىم مۇشەلەرىن شەتىنەن تۇتقىنداۋدى باستادى. استىرتىن ۇيىمعا مۇشە بولعان 14 ازامات تەمىر تورعا توعىتىلدى.

1941 جىلدىڭ 21 جەلتوقسانى كۇنى نكۆد قىزمەتكەرلەرى «قازاق حالقىن قورعاۋشىلار وداعى» ۇيىمىنىڭ جەتەك­شىسى عۇبايدوللا انەس ۇلى كوشەكوۆتى (كەي قۇجاتتاردا عۇبايدوللا انەسوۆ) تاڭ­عى ساعات بەستە ۇيىندە ۇيىقتاپ جاتقان جەرىنەن قولعا ءتۇسىردى. كەڭەس وداعى باسشىلارىن كۇندىز كۇلكى, تۇندە ۇيقىسىنان ايىرعان استىرتىن ۇيىمدى قۇرعان ادام بار بولعانى 18 جاستاعى بوزبالا بولاتىن.  ارينە, سەنۋ قيىن. جاس جىگىتتىڭ الىپ يمپەرياعا قارسى مايدان اشۋعا بەكىنۋى كوزسىز باتىرلىق پا, جوق الدە باسقا دا استارى بار ما؟

تەرگەۋ بارىسىندا عۇبايدوللا كوشەكوۆ قانا ەمەس, استىرتىن ۇيىمعا مۇشە بولعانداردىڭ كوبىنىڭ جاسى جيىرماعا دا تولماعان بوزبالالار ەكەنى انىقتالدى. بۇل جاسوسپىرىمدەر كىمدەر؟ ولاردىڭ ارتىندا كىمدەر تۇر؟ كەڭەس وداعىنىڭ باسشىلارىنا تالاپ قويۋ يدەياسى قايدان شىقتى؟ 1936–1937 جىلدارداعى رەپرەسسيا كەزىندە قازاقتىڭ باس كوتەرەر زيالىلارىنىڭ كوزى تۇگەلدەي جويىلعان جوق پا ەدى؟ جويىلماپتى. تەرگەۋگە بەرىلگەن جاۋاپ­تاردان عۇبايدوللا كوشەكوۆتىڭ ساياسي بىلىگىنىڭ جەتىلۋىنە فۋرمانوۆ اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ ءىس جۇرگىزۋشىسى ساتىموۆ اتتى تۋىسىنىڭ ىقپال ەتكەنىن اڭعارۋعا بولادى. بىراق ساتىموۆ قۇرت اۋرۋىنا شالدىعىپ, 1936 جىلى عۇبايدوللانىڭ 14 جاسىندا كوز جۇمعان. تەرگەۋ كەزىندە عۇبايدۋللا كوشەكوۆ ءوزىنىڭ ساياسي ءبىلىمىنىڭ قانشالىق تەرەڭ ەكەنىن بايقاتتى. ول تەرگەۋشىلەرگە قازاق حالقىنىڭ دەربەس ەل رەتىندە ازاتتىق الۋى كەرەگىن دالەلدەۋمەن بولدى. ءوزىنىڭ ءىسىن قىلمىس دەپ تانىمايتىنىن, بۇرىنعى باتىر بابالارى سەكىلدى ۇلتى ءۇشىن كۇرەس جۇرگىزبەك ەكەنىن ايتتى. 

تەرگەۋ ءىسى وتە قارقىندى ءجۇردى. استىرتىن ۇيىمنىڭ مۇشەسى بولعان 14 ادامنىڭ (عۇبايدۋللا كوشەكوۆ باستاعان سەيىتقالي باجەكەنوۆ, ساتقالي مولداعاليەۆ, عۇمار تۇرىموۆ, سەيدوللا شوراباەۆ, مۇحامبەتجان نۇرالين, يعالي مۇحامبەتقاليەۆ, ءماززال اليەۆ, ءمانناپ احمەتوۆ, قامال ماقۇلباەۆ, سۇندەتقالي قاراجانوۆ, وتەگەن امانوۆ, قايىرعالي ساپارالين, يمانعالي ناسىروۆ) بارلىعى دەرلىك قامالدى. عۇبايدۋللا كوشەكوۆ اتۋ جازاسىنا كەسىلىپ, ساتقالي مولداعاليەۆ پەن عۇمار تۇرىموۆ – 10 جىلعا, قالعاندارى  – 5 جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرىلدى. وسىلاي قازاق ۇلتىنىڭ ازاتتىعى ءۇشىن كۇرەس جولىن تاڭداعان وعلانداردىڭ ارماندارى كۇيرەدى.

بۇگىنگى بۇقارا «قازاق حالقىن قور­عاۋشىلار وداعى» ۇيىمى مەن ونىڭ مۇشەلەرى حاقىندا تولىق قۇلاعدار ەمەس. بۇل ۇيىم تۋرالى وسى ماقالادا دەرەك­تەرىن پايدالانعان امانگەلدى ءشاحيننىڭ «قورعايمىن!» دەپ قازاقتى...» اتتى كىتابى مەن ءبىرلى-جارىم ماقالادان وزگە ماردىمدى اقپارات تا جوق. ءبىزدى جيىر­ما جاسقا تولماي جاتىپ, ۇلت-ازاتتىعى جولىندا شەيىت كەتكەن عۇبايدۋللا كوشەكوۆ باستاعان تاۋەكەلشىل جاستاردىڭ ەرلىگىن حالىق جادىندا قالدىرۋ ءىسى دە كەنجەلەپ كەلە جاتقانى وكىندىرەدى. ءالى دە بولسا, بۇقارانىڭ بوستاندىعى ءۇشىن كۇرەسكە شىققان جاستاردى ۇلىقتاپ, ۇلتتىڭ قاھارماندارى رەتىندە دارىپتەۋگە كەش ەمەس دەپ ويلايمىز.