سۋرەتتەردى تۇسىرگەن – اۆتور
جىل باسىندا «شانحاي» شاعىن اۋدانىنداعى ەسكى ۇيلەردىڭ پروبلەماسىن, تۇرعىنداردىڭ ءار كۇنىن ۇرەيمەن وتكىزىپ كەلە جاتقانىن ماسەلە ەتىپ كوتەرگەنبىز. التىن كەنىشى مايقايىڭ كەنتىنەن 300–400 مەتردەي جەردە ورنالاسقان. «كەنىشتە جەر جارۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلگەندە, ءۇيىمىز جەر استىنا وپىرىلىپ ءتۇسىپ كەتىپ, بالا-شاعامىزبەن وپات بولامىز با» دەگەن قورقىنىشىن جەتكىزگەنبىز جۇرتتىڭ.
كەيىنىرەك پاۆلودار وبلىسىنىڭ اكىمى اسايىن بايحانوۆ اپاتتىق ۇيلەر تۇرعىندارىنا جاڭا باسپانا سالىنادى دەپ ۋادە ەتكەنىمەن, ونداي قاراجات بيۋدجەتتە قاراستىرىلماعانى انىق ەدى. وبلىس بيلىگىن بۇل تىعىرىقتان «مايقايىڭالتىن» اق-نىڭ 100% اكتسياسىن يەلەنگەن «التىنالماس اك» اق قۇتقاردى. كومپانيانىڭ باسقارۋشى بۋىنى ءساۋىر ايىندا كەنت حالقىمەن كەزدەسۋ وتكىزىپ, سانيتارلىق-قورعاۋ ايماعىندا ورنالاسقان 76 ءۇي يەلەرىنىڭ ارقايسىمىمەن جەكە-جەكە سويلەسىلەتىنىن جەتكىزگەن. ولاردىڭ بارلىعىنا وتەماقى تولەۋدى مىندەتتەرىنە الدى. ء«تىپتى بۇل جەردە ءۇيدىڭ جاعدايى عانا ەسەپكە الىنبايدى, كولەمى, جەر تەلىمى, اۋلاسى, ءبارى-ءبارى باعالاۋ كريتەريلەرىندە كورسەتىلەدى», دەپ ۋادە ەتكەنى دە ەسىمىزدە.
الايدا تۇرعىنداردىڭ ايتۋىنشا, «التىنالماس» كومپانياسى تۇپتەپ كەلگەندە التىندى ايماقتىڭ حالقىنا بەرگەن ۋادەسىنىڭ كوبىن ورىنداماي وتىر. التىن كەنىشىنىڭ قوجايىندارى جالداعان تاۋەلسىز باعالاۋشىلار باسپانالاردى وتە از سوماعا باعالايدى. ۇسىنىلعان وتەماقىعا كەنتتەن قازىرگى ۋاقىتتا دەنى دۇرىس ءۇي تۇرماق, مال ۇستايتىن قوراجاي ساتىپ الا المايمىز دەپ مۇڭدارىن شاقتى جۇرتشىلىق.
– كوپ جىلدان بەرى اپاتتى ۇيدە تۇرىپ جاتىرمىز. ءدال جانىمىزداعى كەنىشتىڭ يەسى اۋىسقالى جەر استىنداعى جارىلىس مۇلدە جيىلەپ كەتتى. زەڭبىرەكپەن اتقىلاپ جاتقانداي. جارىلىس كەزىندە ونسىز دا قاۋساپ تۇرعان ءۇيىمىز قۇلاپ قالا ما دەپ زارەمىز ۇشادى. توبەمىزدەن توپىراق ساۋلايدى. كوكتەمدە «التىنالماستىڭ» باستىقتارى كەلىپ, ۋادەنى ءۇيىپ-توگىپ كەتكەن. بايبىشەم ەكەۋىمىز بالالاردى كوشەمىز دەپ قۋانتىپ قويدىق. سويتسەك, بىزگە 8,5 ملن تەڭگە ۇسىنىپ تۇر. كوپبالالى وتباسىمىز. بۇل سوماعا كۇيى ورتاشا ءبىر-ەكى بولمەلى پاتەر عانا ساتىپ الا الادى ەكەنبىز. جاقسى ۇيلەر 20 ملن تەڭگەنىڭ ۇستىنە شىرقاپ شىعىپ كەتتى. الگى ازعانتاي سوما ءبىزدىڭ ماسەلەمىزدى شەشپەيتىنىن تۇسىنگەن سوڭ, كەلىسكەن جوقپىز. ەرتەڭ بالا-شاعامەن قىستىڭ سۋىعىندا دالادا جاۋراپ قالاتىنىمىز انىق. وزگە بارار جەر, باسار تاۋىمىز جوق, – دەپ قىنجىلدى تۇرعىن شاقان مەيراموۆ.
تۇرعىنداردىڭ سوزىنشە, كومپانيا وتەماقى ۇسىنا باستاعان ۋاقىتتان كەنتتەگى باسپانا قۇنى بىردەن كۇرت وسكەن. بۇرىن 4–5 ملن تەڭگە تۇرعان ۇيلەر 10 ملن تەڭگەگە دەيىن قىمباتتاعان. ال جاقسى جاعدايداعى ءۇش-ءتورت بولمەلى جەر ۇيلەردىڭ باعاسى قازىرگى ۋاقىتتا 20–30 ملن تەڭگە تۇرادى. كومپانيانىڭ باعالاۋشىلارى وسى فاكتوردى ەسكەرۋى كەرەك ەدى دەپ ەسەپتەيدى ولار.
«شانحاي» تۇرعىنى ماحاببات ابساتتاروۆا ءماجبۇرلى تۇردە از سوماداعى وتەماقىمەن كەلىسكەنىن ايتادى. قىس جاقىنداپ قالۋىنا بايلانىستى باسقا امالدارى قالماعان. ايتۋىنشا, باستاپقىدا كومپانيا كەيبىر ءۇي يەلەرىنە ءتاۋىر باعا ۇسىنعان. كەيبىر ۇيلەردى (تۇرعىنداردىڭ سوزىنشە) 16–18 ملن تەڭگەگە دەيىن باعالاپتى. بىراق كەيىن كومپانيا باسشىلىعى باعالاۋشىلارعا شەكتەۋ جاسادى ما, الدە قاراجاتتى ۇنەمدەگىسى كەلدى مە, باسپاناعا تولەنەتىن وتەماقىنى 8–10 ملن تەڭگەگە دەيىن تومەندەتىپ جىبەرگەن.
– ءبىزدىڭ ۇيىمىزگە اۋەلى 8 ملن, ودان سوڭ 9 ملن تەڭگە ۇسىندى. سوڭعى ايلاردا بۇل ۇيدە تۇرمايمىز, سەبەبى ءىشى سالقىن, ۇنەمى سىز تارتىپ تۇرادى. جوندەيىك دەسەك, كەنىشتەگى جارىلىستان سىلاقتارى تۇسە بەرەدى. امالسىزدان ۇلىمنىڭ پاتەرىنە كوشىپ باردىق. بىراق ۇلىما قالادان پاتەر ساتىپ الۋىمىز قاجەت, باسپانانى بوساتۋعا تۋرا كەلىپ تۇر. جولداسىمىز ەكەۋىمىز اقىلداسا كەلە, 9 ملن تەڭگەگە ءماجبۇرلى تۇردە كەلىستىك. باعالاۋشى كومپانيانىڭ قىزمەتكەرلەرى ءۇيدى ادىلەتسىز باعالايدى. «التىنالماس» وكىلدەرى ءساۋىر ايىندا كەلگەندە گاراج, قوسالقى عيماراتتار, جەر تەلىمدەرى كىرەدى دەگەن ەدى. الايدا ولارعا وتەماقى مۇلدە تولەنبەيدى, تۇرعىنجايدىڭ, ياعني ناقتى ءۇيدىڭ شارشى مەترىنە عانا بەرىپ جاتىر. اۋدان, وبلىس بيلىگىنەن ەشبىر كومەك, قايىر جوق. جاعدايىمىزدى سۇراپ كەلىپ جاتقان بيلىك وكىلدەرىن دە بايقامادىق. ءبىز سياقتى جاپ-جاقسى ۇيلەرىنە لايىقتى وتەماقى الا الماي جۇرگەندەر بارشىلىق, – دەپ مۇڭىن شاقتى انا.
وتەماقىدان باس تارتقانداردىڭ ءبىرى – تورەمۇرات ماسعاپوۆ. ول ءوز ءۇيىن 25 ملن تەڭگەگە باعالاپتى. بىراق كەنىش يەلەرى ونداي قاراجات بەرە المايتىندارىن حابارلاعان. بۇل باسپانا – كەنىشكە ەڭ جاقىن تۇرعان ءۇيدىڭ ءبىرى. ء«ۇيىم جوندەۋدەن وتكەن. قوسالقى عيماراتتار سالىنعان. از عانا وتەماقىعا الدانىپ قالعىم كەلمەيدى. ەگەر مەن ۇسىنعان قاراجاتتى بەرمەسە, ورنىمىزدان قوزعالمايمىز دەپ شەشىم قابىلدادىم», دەيدى وتاعاسى.
«التىنالماس اك» كومپانياسى 2025 جىلعى 18 قاراشاعا دەيىن «شانحاي» شاعىن اۋدانىندا ورنالاسقان 51 تۇرعىن ءۇيدى ساتىپ العاندارىن حابارلادى. ءۇي يەلەرىنە تولىق كولەمدە اقشالاي وتەماقى بەرىلىپتى.
«وتەماقى الىپ, وزگە جەرگە كوشكىسى كەلەتىن تۇرعىنداردان جالپى سانى 98 ءوتىنىش ءتۇستى. بىراق ءبىز ولاردىڭ التاۋىن كەرى قايتاردىق, سەبەبى الگى ۇيلەر سانيتارلىق-قورعاۋ ايماعىنان تىس جەردە ەكەنى انىقتالدى. كوميسسيا 79 ءۇيدى تەكسەرىپ, 66 ءۇيدىڭ يەلەرىمەن كەلىسسوز جۇرگىزدى. الدىن الا باعالاۋ قۇنى ماقۇلداندى. باعالاۋ عيماراتتىڭ جاي-كۇيىن, اۋدانىن, ينجەنەرلىك جەلىلەردى, سونداي-اق ەلدى مەكەنگە تيەسىلى نارىقتىق كورسەتكىشتەردى قامتيدى. قورىتىندى قۇن سوماسى مەنشىك يەسىنىڭ قولىنا قۇجاتتارى مەن نىساننىڭ زاڭدى مارتەبەسىنە قاراي بەرىلەدى. مامىلەنىڭ بارلىعى ازاماتتىق-قۇقىقتىق نورمالارعا سايكەس رەسىمدەلىپ, نوتارياتتىق راستاۋدان وتەدى. 51 ۇيگە قاتىستى تولەنگەن وتەماقىنىڭ ناقتى سوماسى – قۇپيا, بىراق ول تولەم ايماقتىڭ ورتاشا نارىقتىق ماندەرىنەن جوعارى ەكەنىن ايتا الامىز. كومپانيا كەي تۇرعىنداردىڭ ۋايىمىن جاقسى تۇسىنەدى. سول سەبەپتى بارلىق جاعدايدا تۇرعىندارمەن جەكە سويلەسىپ, ءار ءۇي يەسىنىڭ كوڭىلىن تاۋىپ, ەكى جاققا دا ءتيىمدى ورتاق شەشىم تابۋعا تىرىسىپ جاتىرمىز», دەلىنگەن كومپانيا ۇسىنعان اقپاراتتا.
بۇعان قوسا اقپاراتتا سانيتارلىق-قورعاۋ ايماعىنداعى بارلىق تۇرعىن ءۇي زاڭداستىرۋ راسىمدەرى مەن ساتىپ الۋ اياقتالعاننان كەيىن مىندەتتى تۇردە تولىق قۇلاتىلاتىنى كورسەتىلگەن. بۇگىندە 17 ءۇي قۇلاتىلعان. ۋاكىلەتتى ورگاندار بەكىتكەن 38 نىساندى قۇلاتۋ (اقىرعى جويۋ) تۋرالى شەشىم الىنعان. بۇل نىساندار الداعى جۇمىستاردىڭ جوسپارىنا ەنگىزىلگەن. وسىلايشا, اۋماق سانيتارلىق-قورعاۋ ايماعىنىڭ نورماتيۆتەرىنە سايكەس ەتىلەدى دەپ كۇتىلىپ وتىر.
«عيماراتتاردى قۇلاتۋ, سىرىپ تاستاۋ جۇمىستارى جوبالاۋ قۇجاتتاماسىنا, ءتيىستى نورماتيۆتەرگە سايكەس قاۋىپسىزدىك تەحنيكاسى مەن ەكولوگيالىق ستاندارتتاردا ەسكەرىلگەن تالاپتاردى ساقتاي وتىرىپ جۇرگىزىلەدى. كومپانيا كوشەمىن دەپ ءوتىنىش بىلدىرگەن ءار تۇرعىنمەن ۋاعدالاسىپ, ءبىر كەلىسىمگە كەلىپ, تاراپتاردىڭ بارلىعىنا ءادىل ءارى زاڭدى جاعداي جاساۋعا دايىن. بۇل جۇمىس بارلىق تۇرعىندارمەن ارادا ءتيىستى مامىلەلەر جاسالعاننان كەيىن تولىق اياقتالادى. ەگەر تۇرعىن وتەماقىعا كەلىسپەسە نەمەسە تۇرىپ جاتقان ۇيىندە قالعىسى كەلسە, ءوز ەركى», دەپ قوستى كومپانيادان. بيىل ماۋسىم ايىندا ءوڭىر باسشىسى اسايىن بايحانوۆ ءبىر سۇحباتىندا: «بۇل ماسەلە وسى جازدىڭ سوڭىنا دەيىن شەشىمىن تابادى. ورىندالۋى مەنىڭ جەكە باقىلاۋىمدا», دەگەن ەدى. اكىمنىڭ بۇل ۋادەسى نە سەبەپتى سوزىلىپ كەتكەنىن انىقتاۋ ماقساتىمەن وبلىس بيلىگىنە سۇراۋ سالدىق. الىنعان جاۋاپتا وبلىس اكىمدىگى مەن «التىنالماس» اق اراسىندا مايقايىڭ كەنتىنىڭ «شانحاي» شاعىن اۋدانىنداعى تۇرعىن ۇيلەردى ساتىپ الۋ جونىندە ءوزارا ىنتىماقتاستىق تۋرالى مەموراندۋم جاسالعانى ايتىلادى.
– ءبىزدىڭ دەرەگىمىزگە سايكەس بيىلعى 3 ماۋسىمنان بەرى «شانحاي» شاعىن اۋدانىندا ورنالاسقان 41 تۇرعىن ءۇي ساتىپ الىنعان, ياعني وتەماقى العان. قۇجاتتارى جوق تۇرعىندار وزدەرىنىڭ مەنشىك قۇقىعىن سوت تارتىبىمەن راستاپ جاتىر. سوتتىڭ وڭ شەشىمىن العاننان كەيىن جەر ۋچاسكەلەرىن, تۇرعىن ۇيلەرىن كەنت اكىمدىگى ارقىلى راسىمدەۋگە مۇمكىندىك بەرىلەدى. قالعان وتىنىشتەر جونىندەگى جۇمىس كەزەڭ-كەزەڭىمەن جۇرگىزىلەدى, – دەپ جاۋاپ بەردى وبلىس اكىمى اپپاراتى باسشىسىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى باۋىرجان قاپەنوۆ.
وكىنىشكە قاراي, وبلىس بيلىگى دە, «التىنالماس» وكىلدەرى دە «قىزىل ايماقتا» ورنالاسقان ۇيلەردىڭ تاعدىرى قاشان تولىق شەشىلەتىنىن تاپ باسىپ ايتپادى. وسىعان قاراعاندا, بۇل ماسەلە جىل سوڭىنا دەيىن تولىق شەشىلۋى ەكىتالاي.
پاۆلودار وبلىسى,
باياناۋىل اۋدانى,
مايقايىڭ كەنتى
