«ەگەمەن قازاقستاننىڭ» ارناۋلى بەتى
تاريحتىڭ قيلى جولى
ەلباسىنىڭ نۇرلى جولىنا ۇلاستى
پارلامەنت سەناتىنىڭ توراعاسى قاسىم-جومارت توقاەۆ «قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعى – ۇلتتىق تاريحتىڭ تاعدىرشەشتى كەزەڭى» عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسياسىندا ءسوز سويلەپ, تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزۋدەگى جانە قازىرگى زامانداعى قازاقستان مەملەكەتتىلىگىن قالىپتاستىرۋداعى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تاريحي زور ۇلەسىن اتاپ كورسەتتى.
استاناداعى ۇلتتىق مۇراجايدا وتكەن بۇل شارانى ۇيىمداستىرۋعا پارلامەنت سەناتىنىڭ الەۋمەتتىك-مادەني دامۋ جانە عىلىم كوميتەتى ۇيىتقى بولعان-دى. ءوز تاريحىمىزدى تانۋعا ارنالعان جيىننىڭ دا ايتارى مەن نەگىزگى ويىن پارلامەنت سەناتىنىڭ توراعاسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ءوز بايانداماسىندا ارىدەن قوزعادى.
– وتكەندى بىلمەي, بولاشاقتى بولجاۋ مۇمكىن ەمەس, دەگەن حالىق دانالىعى بار. تاريح – بۇل حالىقتىڭ بۇگىنى مەن بولاشاعىن ايقىندايتىن بىردەن-ءبىر ماڭىزدى كورسەتكىش. تاريح – تۇتاس حالىقتارعا, ۇلتتار مەن ۇلىستارعا ءتان تابيعي زاڭدى قۇبىلىس. ءار حالىقتىڭ ماڭدايىنا بىتكەن تاعدىرلى جولى وسى تاريح قويناۋىنان تامىر تارتادى. سوندىقتان دا, ءتول تاريحىن ۇلىقتاپ, اتا-بابالار سالعان سارا جولدى ۇستانعان حالىق قانا كەمەل كەلەشەككە نىق سەنىممەن قادام باسارى انىق, – دەگەن سەنات سپيكەرى مۇنان كەيىن بابالار مۇراتىن جالعاستىرىپ, ەل اماناتىن ارقالاپ كەلە جاتقان ەلباسىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ «نۇرلى جول – بولاشاققا باستار جول» اتتى جولداۋىندا ايتىلعان قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى مەن كونستيتۋتسيامىزدىڭ 20 جىلدىعىن, ۇلى جەڭىستىڭ 70 جىلدىعىن, قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىن اتاپ وتەتىندىگىمىزدى, ال بۇل ۇلتتىق تانىم-تاريحىمىزدى تەرەڭ زەردەلەپ, قۇندى جادىگەرلەرىمىزدى ەل جادىندا قايتا جاڭعىرتۋ جانە دە بۇگىنگى كۇننىڭ بەدەرى – سان عاسىرلىق تاريحي كەزەڭدەردىڭ دايەكتى جالعاسى ەكەندىگىن اتاپ كورسەتتى.
ۇلتتىق تاريحتى ءبىلۋ جانە ونى قۇرمەتتەۋ – وتانعا دەگەن ءسۇيىسپەنشىلىكتىڭ مىزعىماس نەگىزى ەكەنى ءسوزسىز. وسى ورايدا, ق.توقاەۆتىڭ كونفەرەنتسيا بارىسىندا ايتقان: «قازاق تاريحى تەك تولاسسىز شايقاستار مەن كۇرەستەردىڭ عانا ەمەس, بەيبىت ومىردە جۇرگىزىلگەن كەلەلى ساياساتتىڭ دا كۋاسى ەكەنىن اتاپ ءوتۋ قاجەت», دەگەن پىكىرى قازاق حاندىعىنىڭ ىرگەسى قالانعان ساتتەن باستاپ اتا-بابالارىمىز كورشىلەس ەلدەرمەن ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناستار ورناتىپ, ءتۇرلى كەلىسىمدەر جاساسىپ, ءوزارا ساۋدا-ساتتىق جۇرگىزگەندەرىمەن, سول قارىم-قاتىناستاردا ءدال قازىرگىدەي جاھاندانۋ سيپاتتارى بولماعاندىعىن انىق اتاپ كورسەتتى دەگەن ويىمەن ءورىلدى.
– سوندىقتان دا, بۇگىنگى كۇننىڭ تۇرعىسىنان ءبىز سول كەزەڭدەگى مەملەكەتتىك قۇرىلىمدى قازىرگى مەملەكەتتىلىكتىڭ نىشاندارىمەن قاتار قويا المايمىز. ول زامانداردا ەل شەكاراسىن ايقىنداپ, بەلگىلەۋ تۋرالى كەلىسىمدەر جاساسۋعا دا ەرەكشە ءمان بەرىلمەگەنى بەلگىلى. بۇل, ەڭ الدىمەن, سول كەزەڭدەگى حالىقتىڭ سانىنا, ساۋدا كولەمىنىڭ ازدىعىنا جانە ءوزارا قارىم-قاتىناستاردىڭ جەتىسپەۋشىلىگىنە بايلانىستى بولعانى كۇمانسىز. سوندىقتان دا, بۇگىنگى تاڭدا جەر شارىن مەكەندەگەن 7 ميللياردتان استام ادام سانى, جاپپاي جاھاندانۋ ۇدەرىستەرى مەن عىلىمي-تەحنيكالىق ىلگەرىلەۋدىڭ قارقىنى تۇرعىسىنان سالىستىرعاندا قازىرگى مەملەكەتتىلىككە دەگەن كوزقاراستىڭ مۇلدەم وزگەشە بولۋىنىڭ زاڭدى قۇبىلىس ەكەنى تۇسىنىكتى, – دەي كەلىپ, ق.توقاەۆ ءوز ويىن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ: «ءبىزدىڭ ەلىمىز, قازاق جۇرتىنىڭ ارعى ءتۇبى عۇنداردان باستالادى. عۇنداردان كەيىن كوك تۇرىكتەرگە جالعاسادى. ودان كەيىن التىن وردا ورنىعادى. ءسويتىپ, حاندىق داۋىرگە ۇلاسىپ, كەيىن بىرتىندەپ تاۋەلسىزدىككە كەلىپ تىرەلەدى», – دەگەن سوزىمەن ءتۇيدى.
ەلباسىنىڭ وسى پايىمدى ويى مەن وسى پىكىرى ەل تاريحىن زەرتتەۋشى عالىمدارعا دا, جالپى قوعامنىڭ تاريحي تانىمى ءۇشىن دە ماڭىزى زور تۇجىرىم ەكەندىگىن اتاپ ايتا وتىرىپ, قازىرگى قازاقستان – بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنا مۇشە, اۋماقتىق شەكاراسى تولىق ايقىندالعان, سىرتقى ساياساتى سارالانعان, ەكونوميكاسى جۇيەلەنگەن, جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتى تاۋەلسىز مەملەكەت. مەملەكەتىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە رۋحاني قايتا جاڭعىرۋ كەزەڭىندە ەلباسى ۇسىنعان جاڭا ۇلتتىق تۇجىرىمداما – «ماڭگىلىك ەل» يدەياسى ەگەمەن ەلىمىزدىڭ ەرتەڭى ءۇشىن جاسالعان سەنىمدى قادام. قازىرگى الەمدىك ەكونوميكالىق داعدارىس جاعدايىندا ەل پرەزيدەنتى حالقىمىزدىڭ مۇرات-ءمۇددەسىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان «نۇرلى جول» جاڭا ەكونوميكالىق باعدارلاماسىن ۇسىندى. ەلباسىمىزدىڭ بۇگىنگى اۋمالى-توكپەلى احۋالدا قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ تۋىن اسقاقتاتۋ جولىنداعى ۇستانىمى بەرىك. حالىق بىرلىگى, قوعام تۇراقتىلىعى, مەملەكەتتىڭ قارقىندى دامۋى – بۇگىنگى جانە بولاشاق ءومىرىمىزدىڭ ماڭگىلىك قۇندىلىقتارى, ەگەمەندىگىمىزدىڭ مىقتى ءىرگەتاسى. ەلباسى ايتىپ وتكەندەي, ەل ەگەمەندىگى – ءبىزدىڭ باستى بايلىعىمىز. ءبىز قانداي جاعداي بولسا دا تاۋەلسىزدىكتەن ەشقاشان باس تارتپايمىز, دەگەن وسى ءبىر تۇجىرىممەن ق.توقاەۆ كونفەرەنتسيانىڭ يدەيالىق مازمۇنىن اشىپ بەردى.
سەنات سپيكەرىنىڭ «ەلباسىنىڭ قايراتتى كۇش-جىگەرى مەن ستراتەگيالىق كورەگەندىگى ارقاسىندا ءبىزدىڭ ەلىمىز, شەتەلدىك بولجامدارعا قاراماستان ءوزىنىڭ كوپ ۆەكتورلى تاريحىندا زاڭدى تۇردە رەسىمدەلگەن ءارى شەكاراسى حالىقارالىق تۇرعىدا مويىندالعان تابىستى جانە بەدەلدى مەملەكەتكە اينالدى. سوندىقتان, پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ الەمدىك جىلناماعا تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ نەگىزىن سالۋشى رەتىندە ەنىپ وتىر», دەگەن پىكىرى دە كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلار تاراپىنان زور ىقىلاسپەن قابىلداندى.
سەنات توراعاسى حالقىمىزدىڭ باي تاريحى عاسىرلار قويناۋىنان باستاۋ الاتىنىن, مىڭداعان جىلدار بويى قازاقستان اۋماعى ءتۇرلى وركەنيەتتەردىڭ دامۋ جولدارى قيىلىسقان مەكەن بولعانىن جانە حالىقتاردىڭ ۇلى كوشىنىڭ جولدارى جالعاسىپ جاتقانىن ايتا كەلىپ, ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىز ەۋرازيا دالاسىنىڭ اۋقىمدى كەڭىستىگىن يگەردى, ماتەريالدىق جانە رۋحاني مادەنيەتتىڭ ەرەكشە سيپاتىن قالىپتاستىردى. بۇل مادەني جەتىستىكتەر بۇگىندە كۇللى الەمدە, ونىڭ ىشىندە بۇۇ-دا مويىندالىپ وتىرعاندىعى جايلى ايتقانى دا قازاق ەلىنىڭ تاعىلىمدى تاريحىنان سىر تولعاعانداي اسەرگە بولەدى, كوڭىلىمىزدەگى ءوز ەلىمىزگە دەگەن ماقتانىش سەزىمىن وياتتى.
قازاق حاندىعىنىڭ نەگىزىن سالۋشىلار – جانىبەك جانە كەرەي حاندار ۇلتتىق تاريحتا ەرەكشە ورىن الادى. ولار قۇرعان مەملەكەتتىك بىرلەستىك ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ اتىمەن العاش رەت اتالعانىنا دا بايانداماشى ايىرىقشا نازار اۋداردى. «ءبىز تاۋەلسىزدىككە قانداي قيىندىقپەن قول جەتكىزگەنىمىزدى جاقسى بىلەمىز. تاۋەلسىزدىك جولىنداعى كۇرەستە قازاق حالقى ۇلى جەڭىستەردىڭ دە, اششى جەڭىلىستەردىڭ دە ءدامىن تاتتى. ۇزدىكسىز كۇرەستەرگە تولى تاريحي تاعىلىمنان ۇعىنارىمىز – ماڭگىلىك ەلدىڭ ەرەكشە ۇستانىمى – ەل يگىلىگى جولىنداعى حالىقتىڭ ىنتىماعى», – دەي وتىرىپ, سەنات توراعاسى ءدىن, مادەنيەت, وركەنيەت قاقتىعىستارى نەگىزىندە تۋىنداعان قازىرگى زامانداعى الەمدىك شيەلەنىستەردىڭ ساباقتارى ماڭگىلىك ەل تۇجىرىمداماسىنىڭ ماڭىزدىلىعىن ناقتىلايدى, وسىنداي كۇردەلى جاعدايدا ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ باستاعان قازاقستان ءتۇرلى ەرەكشەلىكتەر مەن قيىندىقتار كورىنىس تاپقان جاھاندانۋ جاعدايىندا ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق مۇددەلەرىن سەنىمدى قورعايتىن مەملەكەتتىك ساياسات قالىپتاستىرا الدى دەگەن تۇجىرىمى ارقىلى بۇگىنگى كۇننىڭ شىنايى اقيقاتىن العا تارتتى.
قاسيەتتى قازاق جەرىندە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ءار ۇلتتىڭ تاريحي وتكەنىن جيناقتاعان قازاقستان ەتنوستىق قۇرامى بويىنشا ينتەرناتسيونالدىق مەملەكەت بولىپ تابىلاتىندىعىن اتاپ وتكەن ق.توقاەۆ ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ جەتىستىكتەرى مەن كۇش-قۋاتى – كوپ تۇرپاتتى تۇتاستىقتا ەكەنىنە نازار اۋداردى. «كەلىسىم مەن بىرلىكتى تۋ ەتكەن ەلىمىز – سان ءتۇرلى ۇلت وكىلدەرىنىڭ وتانى, تاتۋلىق ورناعان شاڭىراقتىڭ ايرىقشا ۇلگىسى. قازاق حالقىنىڭ ەتنوستىق ۇلتتىق جانە ءدىني ءتوزىمدىلىگى بۇكىل الەمدە ەۋرازيا قۇرلىعىنىڭ باسىم ءبولىگىندەگى تۇراقتىلىق پەن قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدىڭ ماڭىزدى فاكتورى رەتىندە بەلگىلى», – دەدى سەنات توراعاسى.
ق.توقاەۆ قازىرگى زامانداعى تۇراقسىزدىق جاعدايىندا تاريح عىلىمىنىڭ بىرىكتىرۋشى رولىنە دە توقتالدى. «تاريح ءپانىنىڭ مىندەتى – وسكەلەڭ ۇرپاققا ونەگەلى وتكەنگە قۇرمەت جانە ءبىزدىڭ اتا-بابامىزعا ماقتانىش سەزىمىن قالىپتاستىرۋ بولىپ تابىلادى. وتاندىق تاريحتى بىلمەي تۇرىپ, وتانشىل ازامات قالىپتاسپاق ەمەس. سونىمەن بىرگە, جاستار بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم – جالپىعا بىردەي, بالاماسىز قۇندىلىق ەكەنىن ءتۇسىنۋى ءتيىس. سوندىقتان, ەلباسى اتاپ وتكەندەي, بيىلعى جىلى قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىن بايىپتى تۇردە ءارى ەش داڭعازاسىز مەرەكەلەۋدىڭ ساياسي ماڭىزى زور», – دەدى سەنات توراعاسى.
تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزۋدەگى جانە قازىرگى زامانداعى قازاقستان مەملەكەتتىلىگىن قالىپتاستىرۋداعى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ەرەكشە ۇلەسىن اتاي وتىرىپ, سەنات ءتوراعاسى قازاقستاندىقتار قيىن تاعدىردىڭ تار جول, تايعاق كەشۋلەرىنەن ءوتىپ, ۇلتتاردىڭ الەمدىك قوعامداستىعىنان لايىقتى ورىن العانىن, ءبىزدىڭ ەلىمىز بارلىق حالىقارالىق مىندەتتەمەلەردى قالتقىسىز ورىنداپ, بەيبىتشىل سىرتقى ساياسات جۇرگىزىپ, سونىمەن بىرگە, ۇلتتىق ءمۇددەلەرى دە ناتيجەلى قورعالۋدا ەكەندىگىن ورىندى ايتتى جانە دە «ەل ەگەمەندىگى – ءبىزدىڭ باستى بايلىعىمىز. ءبىز قانداي جاعداي بولسا دا تاۋەلسىزدىكتەن ەشقاشان باس تارتپايمىز», دەگەن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ پىكىرىمەن ءوز ويىن قورىتىندىلادى.
وسى ءبىر ويىمەن قاسىم-جومارت توقاەۆ ەلباسىنىڭ قازىرگى جۇرگىزىپ كەلە جاتقان ىشكى جانە سىرتقى ساياساتىن سانامىزعا مىقتاپ ءسىڭدىرگەندەي اسەر الدىق.
ءبىز مۇنى كونفەرەنتسيادا ءسوز ءسويلەگەن مەملەكەتتىك حاتشى گۇلشارا ابدىقالىقوۆانىڭ جانە پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى بەردىبەك ساپارباەۆتىڭ ويلارىنان دا اڭعاردىق.
كونفەرەنتسيا بارىسىندا وعان قاتىسۋشىلار – قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى, قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى ءابىش كەكىلباەۆ, حالىقارالىق «نەۆادا-Cەمەي» يادرولىق قارۋعا قارسى قوزعالىسىنىڭ كوشباسشىسى, اقىن ولجاس سۇلەيمەنوۆ, قورقىت اتا عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ باسشىسى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور مىرزاتاي جولداسبەكوۆ سىندى تۇلعالاردىڭ ارعى-بەرگى تاريحتان تەرەڭ سىر تارتا سويلەگەن سوزدەرىن تىڭداپ, ايرىقشا ءبىر ءلاززات العانداي بولدى.
ۇلتتىق تاريحىمىزدى زەردەلەۋگە ارنالعان بۇل كونفەرەنتسياعا قازاقستاننىڭ بەلگىلى تاريحشىلارى, ءار وبلىستاردان ارنايى كەلگەن وكىلدەر مەن جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ستۋدەنت جاستارى قاتىسىپ, عانيبەتتى تاعىلىم العاندىقتارى ءسوزسىز ەدى. ويتكەنى, قازاق تاريحى مەن قازاق حاندىعى جايلى ايتىلعان تىڭ ويلار اركىمگە وي سالعاندىعى جانە ءوزىمىزدىڭ وتكەنىمىزگە دەگەن قىزىعۋشىلىعىمىزدى تۋدىرعانى انىق.
كونفەرەنتسياعا مودەراتورلىق ەتكەن سەناتتىڭ الەۋمەتتىك-مادەني دامۋ جانە عىلىم كوميتەتىنىڭ توراعاسى ا.بيجانوۆ ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قازاقستان ازاماتتارىنىڭ ءوزارا تۇسىنىستىگى مەن ىنتىماعىن نىعايتۋ, ەل بىرلىگىن ساقتاۋ جولىنداعى بۇگىنگى كۇننىڭ اقيقاتىن وتكەن تاريحىمىزبەن بايلانىستىرىپ وتىرۋدىڭ, تاريحتان ساباق الۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ كورسەتتى.
بۇل كونفەرەنتسيا قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىنىڭ تاريحي ساباعىن قايتا ءبىر وي سارابىنان وتكىزۋ ارقىلى بۇگىنگى ەل تاۋەلسىزدىگى مەن سول تاۋەلسىزدىكتى باياندى ەتۋ جولىنداعى ەلباسىنىڭ تاريحي ءرولىن تاني تۇسۋگە زور ىقپالى تيگەن ەل ومىرىندەگى يگى ءبىر شارا بولعاندىعى انىق.
جابال ەرعاليەۆ,
جازۋشى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى,
سەنات دەپۋتاتى.
قىسقى وتىرىسقا قاتىسۋ ۇستىندە
پارلامەنت سەناتى حالىقارالىق قاتىناستار, قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ توراعاسى ي.ادىربەكوۆ باستاعان قازاقستاندىق پارلامەنتشىلەر ەقىۇ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسىنىڭ قىسقى 14-ءشى وتىرىسىنا قاتىسۋدا. دەلەگاتسيا قۇرامىنا سەنات دەپۋتاتتارى ۆ.بوبروۆ پەن د.قۇسداۋلەتوۆ جانە ءماجىلىس دەپۋتاتتارى ق.سۇلتانوۆ پەن س.بىچكوۆا ەنگەن بولاتىن. 18 اقپاندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ دەلەگاتسياسى اۆستريا ۇلتتىق كەڭەسىنىڭ (پارلامەنتىنىڭ) ەكىنشى پرەزيدەنتى كارلحاينتس كوپفپەن كەزدەستى. اڭگىمە بارىسىندا قازاقستان مەن اۆستريانىڭ ىنتىماقتاستىعى, پارلامەنتارالىق بايلانىستار ماسەلەلەرى تالقىلاندى. جۇزدەسۋشىلەر جالپىعا بىردەي جاھاندانۋ جاعدايىندا ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ ەڭ قاجەتتى قۇرالدارىنىڭ ءبىرى پارلامەنتتىك ديپلوماتيا ەكەنىن اتاپ ءوتتى. كەزدەسۋگە قاتىسۋشىلار ەقىۇ-عا مۇشە ەلدەردىڭ پارلامەنتشىلەرى وسى ۇيىمنىڭ كۇن تارتىبىندەگى ماسەلەلەردى قاراۋعا تارتىلعانىنا نازار اۋداردى. ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىق تۇرعىسىندا قازاقستاندىق تاراپ 2017-2018 جىلداردا بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشەسى قۇرامىنا ەنۋ جونىندەگى قازاقستاننىڭ ءوتىنىشىن اۆستريانىڭ قولداۋىن ءوتىندى. قازاقستان دەلەگاتسياسى اۆستريا پارلامەنتىنىڭ دەپۋتاتتارىن حالىقارالىق قوعامداستىقتاعى بەلسەندى جانە سىندارلى مۇشەسى رەتىندە ەلىمىزدەگى ساياسي, ەكونوميكالىق باسىمدىقتار مەن ناقتى شارالار تۋرالى حاباردار ەتتى. سونداي-اق, «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى, «نۇرلى جول – بولاشاققا باستار جول» جاڭا ەكونوميكالىق ساياساتى, حالىقارالىق ەكسپو-2017 كورمەسى, قازاقستاننىڭ دسۇ-عا كىرۋ ۇدەرىستەرىندەگى «جاسىل ەنەرگيا» جانە «جاسىل كوپىر» باستامالارى, الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ الداعى بەسىنشى سەزى مەن استانا ەكونوميكالىق فورۋمى تۋرالى دا ايتىلدى. قازاقستان دەلەگاتسياسىنىڭ مۇشەلەرى اۆستريالىق ارىپتەستەرىن وسى شارالارعا قاتىسۋعا شاقىردى. ەقىۇ كۇن ءتارتىبىنىڭ اياسىندا ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ءجونىندەگى ۇيىمعا قاتىسۋشى ەلدەر ەلەۋلى ۇلەس قوسقان ۋكرايناداعى جاعدايدى رەتتەۋ ءجونىندەگى حالىقارالىق كۇش-جىگەر ماسەلەلەرى تالقىلاندى. تاراپتاردىڭ پىكىرىنشە, ۋكراينا توڭىرەگىندەگى شيەلەنىستەردى رەتتەۋ ءۇشىن ەقىۇ كۇش-جىگەرى كوپجاقتى قۇرىلىم رەتىندە وڭتايلى بولىپ وتىر. بۇل تۇرعىدا ايماقتاعى تۇراقتىلىقتىڭ كەپىلى, قاقتىعىستاردى بەيبىت شەشۋدى جاقتاۋشى جانە وعان بەلسەندى قاتىسۋشى رەتىندە قازاقستاننىڭ ءرولى ەرەكشە اتاپ ءوتىلدى, دەپ حابارلادى قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى سەناتىنىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى.
بالاعا بالالىق سىيلايتىن جوبا
ول جەتىم جانە اتا-اناسىنىڭ قامقورلىعىنسىز قالعان بالالاردى قورعايتىن بولادى
«نۇر وتان» پارتياسى «باقىتتى بالالىق» جوباسىن جۇزەگە اسىرىپ, ءوز بالاسىنان باس تارتۋ مەن اتا-انالىق جاۋاپكەرشىلىكتەن جالتارۋعا بايلانىستى قوعامدا توزبەۋشىلىك كوزقاراس قالىپتاستىرۋعا كۇش سالىپ وتىر. وسىعان وراي پارتيا فراكتسياسى جانىنداعى الەۋمەتتىك كەڭەس ءماجىلىستىڭ الەۋمەتتىك-مادەني دامۋ كوميتەتىمەن بىرلەسىپ, جەتىم بالالاردى وتباسىلارعا ورنالاستىرۋ جايىن تالقىعا سالدى. وتىرىستى ماجىلىستەگى «نۇر وتان» پارتياسى فراكتسياسىنىڭ جانىنداعى الەۋمەتتىك كەڭەس ءتورايىمى دەپۋتات ايتكۇل ساماقوۆا جۇرگىزىپ وتىردى. ءسوز رەتى كەلگەندە, فراكتسيا ءمۇشەلەرى ا.ساماقوۆا مەن س.فەرحو ەلورداداعى بالالار ۇيىندە بولعاندىعىن ايتا كەتكەن ءجون. سونىڭ بارىسىندا دەپۋتاتتار جەتىم جانە اتا-اناسىنىڭ قامقورلىعىنسىز قالعان بالالاردى وتباسىلارعا ورنالاستىرۋ بارىسىندا پايدا بولاتىن تۇيتكىلدەر بارىسىن جان-جاقتى سۇراپ بىلگەن كورىنەدى. جالپى, ەلىمىز زاڭناماسىنا سايكەس, ءبىر بالانى كۇتكەنى ءۇشىن اي سايىن 10 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش كولەمىندە جاردەماقى تولەنەدى ەكەن. بۇدان باسقا, پاتروناتتىق تاربيەلەۋشىلەرگە – جاسىنا بايلانىستى ءبىر بالانى كۇتۋ ءۇشىن 9-10 اەك كولەمىندە اي سايىن جاردەماقى جانە ءبىلىمى مەن وتىلىنە بايلانىستى تاربيەلەۋشىگە ايلىق بەرىلەدى. سونىمەن قاتار, 2015 جىلدان باستاپ بالا اسىراپ الۋشىعا 75 اەك (شامامەن 148 مىڭ تەڭگە) كولەمىندە ءبىر رەتتىك اقشالاي تولەم قاراستىرىلعان. «جەتىمدەردى تاربيەلەۋدىڭ وتباسىلىق ۇلگىسىن ءدارىپتەۋدى كۇشەيتۋ, زەرتتەۋ, جيناقتاۋ جانە اتالعان ماسەلە شەشىمىنىڭ وزىق تاجىريبەسىن تاراتۋ كەرەك. وتباسىلىق ينستيتۋتتى نىعايتىپ, جەتىم بالالارعا دەگەن قالىپتاسقان كوزقاراستى وزگەرتۋ قاجەت», دەپ اتاپ كەتتى «نۇر وتان» پارتياسى فراكتسياسى الەۋمەتتىك كەڭەسىنىڭ ءتورايىمى. جەتىم بالالاردى وتباسىلارعا ورنالاستىرۋ جايىن تالقىعا سالعان كەڭەس مۇشەلەرى مەملەكەت تاراپىنان قابىلدانىپ جاتقان ءىس-شارالاردىڭ ناتيجەسىندە جىل سايىن بالالار ۇيىندە تاربيەلەنۋشىلەر سانىنىڭ 10 پايىزعا ازايىپ وتىرعاندىعىنا نازار اۋدارتتى. ءبىلىم جانە عىلىم ۆيتسە-ءمينيسترى ەسەنعازى يمانعاليەۆتىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا, رەسپۋبليكادا 32 362 جەتىم جانە اتا-اناسىنىڭ قامقورلىعىنسىز قالعان بالا بار. «ولاردىڭ ىشىندە 21 350 جەتىم بالا قازاقستاندىق ازاماتتاردىڭ قامقورلىعىندا تاربيەلەنۋدە, 1 820-سى – پاتروناتتىق تاربيەلەۋگە الىنعان. سوڭعى جىلدارداعى قامقورلىققا الىنعان بالالار سانىنىڭ كوبەيۋى, ەڭ الدىمەن, ماتەريالدىق ىنتالاندىرۋدىڭ وسۋىمەن بايلانىستى بولىپ وتىر», دەدى ۆيتسە-مينيستر تاربيەلەنۋشىلەر سانىنىڭ ازايىپ بارا جاتقانىنا تۇسىنىك بەرە كەتىپ. وسىلايشا تالقىلاۋدان وتكەن ماسەلە بويىنشا ۇكىمەتكە ارنايى ۇسىنىمدار جوباسى ءازىرلەندى. وندا بوساعان بالالار ءۇيىن قيىنشىلىقتا قالعان وتباسىلار مەن جەتىم بالالاردى قورعاۋ ورتالىقتارىنا اينالدىرۋ; اتا-انالارىنان اليمەنتتى مىندەتتى تۇردە الۋ; جەتىم جانە اتا-اناسىنىڭ قامقورلىعىنسىز قالعان بالالار تۋرالى بىرىڭعاي بازا قۇرۋ سياقتى ۇسىنىستار بار. جالپى, پارتيا «باقىتتى بالالىق» جوباسى ارقىلى قوعام نازارىن وسى ماسەلەگە بارىنشا اۋدارۋدى كوزدەپ وتىر. اسقار تۇراپباي ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان».ماڭىزدى ماسەلەلەرگە نازار اۋدارىلدى
ماجىلىستە حالىقتىڭ كوشى-قونى جانە جۇمىسپەن قامتىلۋى ماسەلەلەرىنە قاتىستى زاڭ جوباسى بويىنشا قۇرىلعان جۇمىس توبىنىڭ العاشقى وتىرىسى بولىپ ءوتتى. ايتا كەتۋ كەرەك, «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە حالىقتىڭ كوشى-قونى جانە جۇمىسپەن قامتىلۋى ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى مەملەكەت باسشىسىنىڭ 2014 جىلعى 4 مامىرداعى بەرگەن تاپسىرماسىنا وراي ازىرلەنگەن بولاتىن. ۇكىمەتتىڭ زاڭ جوباسىنا بەرگەن تۇسىندىرمەسىندە كوشى-قون زاڭناماسىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ جاھاندانۋ قاتەرلەرىنە جانە الەمدىك دامۋدىڭ تۇراقسىزدىعىنا, سونداي-اق, مەملەكەتتىڭ ىشكى دامۋىنىڭ جاڭا كەزەڭىنە جانە الەۋمەتتىك-ەڭبەك قاتىناستارىن جاڭعىرتۋعا بايلانىستى بولىپ وتىرعانى اتاپ وتىلگەن. زاڭ جوباسىن قابىلداۋ ماقساتى ەتنوستىق, ىشكى كوشى-قون, شەتەلدىك جۇمىس كۇشىن تارتۋدى, زاڭنامالىق دەڭگەيدە ەتنوستىق قازاقتاردىڭ كەلۋى مەن قونىستانۋىنىڭ بىرىڭعاي شارتتارىن قۇرۋدى, ولاردى قونىستاندىرۋ وڭىرىنە قاراي الەۋمەتتىك قولداۋدى قامتاماسىز ەتۋدى كوزدەيدى. سونىمەن قاتار, ورالمانداردىڭ باسىم وڭىرلەردە قونىستانۋىن ىنتالاندىرۋ, ەڭبەك رەسۋرستارىن جۇمىس كۇشى ارتىق وڭىرلەردەن جۇمىس كۇشى از وڭىرلەرگە قايتا ءبولۋ جانە ەلگە جوعارى بىلىكتى ماماندار تارتۋ سالالارىنداعى كوشى-قون ساياساتىن جەتىلدىرۋ قاجەت. جۇمىس توبىنىڭ جەتەكشىسى, دەپۋتات گۇلنار سەيىتماعانبەتوۆا بۇل زاڭ جوباسىنىڭ ءبىزدىڭ قوعام ءۇشىن جانە كوشى-قون ماسەلەلەرىن رەتتۋدە ماڭىزدى ەكەنىن العا تارتتى. ءماجىلىستىڭ الەۋمەتتىك-مادەني دامۋ كوميتەتىنىڭ مۇشەسى, جۇمىس توبىنىڭ جەتەكشىسى گۇلنار سەيىتماعانبەتوۆا وتىرىسقا دەپۋتاتتار جانە مۇددەلى مينيسترلىكتەر مەن ۆەدومستۆولار وكىلدەرى قاتىسىپ وتىرعانىن ايتىپ ءوتتى. جۇمىس توبىنىڭ مۇشەلەرى زاڭ جوباسىن سالىستىرما كەستەگە ەنگەن باپتار بويىنشا جەكە-جەكە قارادى. بۇگىنگى كۇنگە دەيىن سالىستىرما كەستەگە سالالىق كوميتەتتەر مەن دەپۋتاتتار ۇسىنعان 140 تۇزەتۋ ەنگىزىلگەن. جۇمىس توبىنىڭ وتىرىسىنا قاتىسقان ءماجىلىس دەپۋتاتتارى ۇسەنگەلدى مەدەۋوۆ, قۇتتىقوجا ىدىرىسوۆ, الماس تۇرتاەۆ, گۇلميرا يسىمباەۆا, مايرا ايسينا, ولگا كيكولەنكو, نادەجدا پەتۋحوۆا سالىستىرما كەستەگە ەنگىزىلگەن تۇزەتۋلەردى ساراپقا سالدى. دەپۋتاتتاردىڭ زاڭ جوباسىن تالقىلاۋدا جانە ۇسىنىستار بەرۋدە بەلسەندىلىك تانىتىپ وتىرعانىن اتاپ ءوتۋ قاجەت. جۇمىس توبىنىڭ كەلەسى وتىرىسى الداعى اپتانىڭ بەيسەنبىسى كۇنى جالعاسىن تاباتىن بولدى. جاقسىباي سامرات, «ەگەمەن قازاقستان».
